E zgjedhur

Hyrje tek Psikologjia Evolutive

Debati se sa përqind e sjelljes njerëzore është e bashkëlindur dhe se sa mund t’i atribuohet ambientit ku njeriu jeton ekziston prej mijëra vjetësh. Aktualisht disa psikologë konjitivë argumentojë se ne, njerëzit, jo vetëm që trashëgojmë disa karakteristika dhe trakte psikologjike, por edhe se këto karakteristika psikologjike janë subjekt i seleksionit natyror dhe seksual sikundër janë karakteristikat tona fizike (çka është një fakt i gjithëpranuar). Këta shkencëtarë argumentojë se mendja është një produkt i trurit, dhe se truri është si çdo organ tjetër i formësuar prej gjenetikës (trashëgimisë).

Këta shkencëtarë dhe këto argumenta janë pjesë e një fushe relativisht të re kërkimi shkencor: fusha e psikologjisë evolutive.

Psikologjia evolutive është përqasje teorike dhe esperimentale që përpiqet të ekzaminojë strukturën psikologjike nga një perspektivë evolutive/evolucionare. Thënë me fjalë të tjera, psikologjia evolutive nuk është gjë tjetër veçse aplikimi i principeve evolucionare mbi çështje dhe pyetje të sjelljes dhe natyrës njerëzore.

Qëllimi final i psikologjisë evolutive, i nëndegëve të saj dhe i degëve të ndërlidhura me të, është që të paraqesi një kuadro të proceseve psikologjike, emocioneve dhe konstrukteve shoqërore ku baza të jetë apo të informohet prej seleksionit natyror, në të njëjtën mënyrë sikundër seleksioni natyror dhe teoria evolutive e formuluar së pari prej Darvinit qëndron sot si bazë që informon gjithë njohuritë në fushën e biologjisë, morfologjisë, antropologjisë etj. Pra, qëllimi është që teoria evolutive të funksionojë si një bazë ëdhe si kornizë metateorike që e integron të gjithë fushën e psikologjisë dhe të neuroshkencës në të njëjtën mënyrë sikundër evoluconi bëri për biologjinë dhe nëndegët e saj.

Kjo fushë e aktivitetit shkencor njerëzor kërkon që identifikojë se cilat trakte psikologjike njerëzore janë përshtatje (adaptime), pra që janë produkte funksionale të seleksionit natryor dhe seleksionit seksual në specien njerëzore.

Arsyetimi në biologji është i tipit: dhëmbët, mushkëritë, sistemi imunitar, zemra kanë evoluar në mënyrë modulare gjatë një kohe të gjatë për t’iu përshtatur funksioneve të ndryshme që e ndihmonin individin që i zotëronte këto (apo edhe pasardhësit e tij) në kalimin me sukses të sfidave që i dilnin përballë në ambientin ku qenia njeri ka kaluar pjesën më të madhe të kohës së vet (në terma evolutivë). Kështu duke aplikuar të njëjtën linjë mendimi në fushën e psikologjisë apo të mendjes, psikologjia evolutive argumenton dhe tregon se mendja (si epifenomen i trurit) ka, me shumë gjasa, një strukturë modulare – sikundër organet e tjera – ku çdonjëra prej këtyre pjesëve (moduleve) është formësuar, adaptuar për t’iu shërbyer funksioneve të ndryshme që ndihmonin në mbijetesën dhe riprodhimin e individit.

Pra, nën dritën e kësaj fushe relativisht të re të kërkimit shkencor, modelet e sjelljes së kafshëve, përfshirë njeriun, hetohen në terma të mënyrës se si këto sjellje mund të kenë kontribuar në mbijetesën dhe benefitet riprodhuese të paraardhësve tanë, të cilët në terma evolutivë e kanë kaluar pjesën më të madhe të kohës në ambiente, nëmos identike me savanën Afrikane, të ngjashme me të.

80966-71572Kështu, psikologjia evolutive për shembull, na informon se preferenca njerëzore për ushqime të ëmbla (me përmbajte të lartë sheqernash), për ushqime me përmbajtje të lartë yndyrash derivon nga një periudhë në rrugëtimin evolutiv species tonë kur uria dhe mungesa e ushqimit ishte norma, dhe të paturit e një preference për ushqime me përmbajtje të lartë energjie (sheqerna dhe yndyra) implikonte se ti si individ (brezat pasardhës) kishe një marsh më shumë krahasuar me individë të tjerë që këtë preferencë nuk e kishin. Arsyetimi më pas është i ngjashëm me atë që bëhet në fushën biologjike. Këta individë që për arsye të tjetërsimeve gjenetike kishin këtë preferencë të lindur për ushqime me përmbajtje të lartë energjie do të kishin më shumë shanse për të mbijetuar dhe për të lënë pasardhës; dhe këta pasardhës brezë pas brezi dalëngadalë do të shpërndanin këtë karakteristikë në të gjithë popullatën – dhe kjo është arsyeja pse njerëzit edhe sot, që gjetja e ushimit është shumë shumë më e thjeshtë, kanë akoma këtë preferencë të lindur psikologjike për ushqime me përmbajtje të lartë energjitike (dhe madje ndiejmë edhe kënaqesi kur hamë të tilla ushime). Por kjo preferencë e lindur për këto ushqime që është formësuar në mijëra breza të paraardhësve tanë që jetonin në ambiente ku ushiqmi ishte i vështirë për t’u gjetur, sot në njëfarë mënyre, për shkak edhe të papjekurisë sonë si specie, po na kthehet kundër në formën e një epidemie obeziteti.

Dhe ky ilustrim nga nxjerrë tek një pikë e rëndësishme të cilën duhet ta përmend medoemos: që seleksioni nayror (apo procesi evolutiv dhe mjetet me anë të të cilave ky proces është realizuar dhe realizohet) 1.) nuk ka një synim, pra nuk është një entitet me “intencion” dhe 2.) se, këto adaptime fizike dhe psikologjike që specia jonë ka fituar gjatë rrugëtimit evolutiv janë të tilla sepse ndihmonin individin që i zotëronte ato në një periudhë të ndryshme nga ajo moderne, pra në perudhën kur lloji njerëzor jetonte në shoqëri gjuetarësh-mbledhësish, pra në periudhën e Pleistocenit (1.8 milionë-10.000 vite më parë). Duke parafrazuar fjalët e David Buss, organizmat janë “ekzekutorë përshtatjesh/adaptimesh” dhe jo “maksimizues të fitnessit”. Kjo shpjegon pse organizmat, në rastin tonë njeriu, kanë adaptime/përshtatje emotive, motivacionale dhe konjitive që në përgjithësi rritnin fitnessin e tyre në ambientn e të shkuarës, pra në periudhën e Pleistocenit, por jo në ambientin e sotëm modern.

* * *

Më poshtë në mënyrë tepër sintetike janë disa pika bazë mbi të cilat bazohet Psikologjia Evolutive:
1. Mendja njerëzore konsiston në “qindra mijëra” module të evoluara.
2. Këto “qindra mijëra” module janë adaptime/përshtatje – që do të thotë, se ato janë formësuar nga seleksioni natyror për funksionet e veta specifike të procesimit të informacionit.
3. Këto adaptime/përshtatje janë dizenjuar për të zgjidhur probleme të mbijetesës dhe të riprodhimit me të cilat përballeshin popullatat gjuetare-mbledhëse të epokës së Pleistocenit.
4. Duke qenë se zakonisht seleksioni natyror i bën përshtatjet/adaptimet në një specie universale, psikologjia njerëzore e evoluar konsiston në një “dezajn të vetëm universal pan-njerëzor”, që është natyra njerëzore.
5. Si pasojë, diferencat mes indivdëve dhe mes kulturave nuk janë prodhuar nga adaptime/përshtatje psikologjike të ndryshme, por nga një psikologji universale që i përgjigjet rrethanave të ndryshme.

Qëllimi i Psikologjisë Evolutive është që të japi një llogari sa më të plotë të natyrës njerëzore – që do të thotë, një përshkrim të plotë të adaptimeve psikologjike modulare që përbëjnë mendjen njerëzore dhe se si këto module funksionojnë nën rrethana të ndryshueshme zhvillimore, kulturore dhe aktuale.

* * *

Disa evente të rëndësishme në historinë e psikologjisë evolutive.

  • 1859 – Biologu Charles Darwin shkruan se emocionet, perceptimet dhe konjicionii janë adaptime/përshtatje evolutive.
  • 1960 – Noam Chomsky argumenton se aftësia për gjuhë(komunikim gjuhësor) është një karakteristikë e lindur.
  • 1969 – John Bowlby argumenton se afrimiteti i bebeve të porsalindura tek nëna e vet është i programuar gjenetikisht.
  • 1976 – Në librin The Selfish Gene (Gjeni egoist), biologu i famshëm britanik Richard Dawkins pohon se tendencat tona të sjelljes evoluojnë nëpërmjet ndërveprimeve me të tjerët gjatë një periiudhe të gjatë kohore.

* * *

Fusha e psikologjisë evolutive që prej lindjes ka hasur në kritika konstruktive, por më shpesh në kritika jo konstruktive; këto të fundit shpesh të nxitura nga pikëpamje politike apo ideologjike radikale e shpesh utopike.

Psikologu i famshëm kanadez Steven Pinker identifikon katër frikëra kryesore që nxisin “kritikat” dhe frikën ndaj psikologjisë evolutive pavarësisht provave empirike.
Këto katër frikëra janë:
1. Frika e pabarazisë: nëse mendja është një “pllakë e bardhë”(blank slate) që prej lindjes, atëherë të gjithë njerëzit janë lindur të barabartë. Por nëse njerëzit i trashëgojnë karakteristikat mendore/psikologjike, disa njerëz doemos do të mund të kenë një avantazh natyror.
2. Frika e dytë ka të bëjë me cenet. Nëse disa cene janë të bashkëlindura ato nuk mund t’i nënshtrohen ndryshimit, e kështu reformat shoqërore për të ndihmuar të disavantazhuarit janë të kota, apo me gjasa do të dështojnë.
3. Nëse sjellja jonë përcaktohet nga gjenet, ekziston frika se ne mund të abdikojmë, pra heqim dorë, prej përgjegjësisë së veprimeve tona, dhe kështu t’ia hedhim fajin trashëgimisë tonë gjenetike.
4. Frika e katërt sipas S. Pinker është ajo më kryesorja… Frika është se nëse ne pranojmë se jemi formësuar prej psikologjisë evolutive, ndjenjat tona, perceptimet, arsyet dhe emocionet, do të katandisen në procese të thjeshta të evolucionit gjenetiik, dhe kështu biologjia do të “përgënjeshtrojë gjithçka të shenjtë që kemi”.

E zgjedhur

Mekanizmat evolutivë veprojnë mbi individin, jo specien.

Shpesh kur flitet për evolucionin dhe seleksionin natyror krijohet shumë konfizion. Konfzioni ka të bëjë me entitetin mbi të cilin apo në funksion të të cilit “punon” evolucioni dhe makanizmi i tij kryesor, pra seleksioni natyror. Ky koncept është “lloji” apo “specia” që mendohet se janë entiteti mbi të cilat veprojnë mekanizmat evoutivë… Speciet janë rezultat i evolucionit, si me thënë janë një artefakt (një pasojë, për të bërë një karakterizim ekstrem), por ato nuk janë entiteti mbi të cilat “vepron” seleksioni natyror. Entiteti themelor apo njëzia bazë është individi, i cili përmban, ruan, dhe eventualisht transmeton ato gjene tek pasardhësit e vet.

Për shembull le të marrim një shembull: le të marrim në konsideratë dy gjene të ndryshme (G1 dhe G2), njëri prej të cilëve ka aftësinë që duke vepruar ndikon dhe rrit aftësinë e organizmit ku gjeni ndodhet që të gjejë një partner dhe të riprodhohet me të (le ta etiketojmë këtë si G1); ndërsa një gjen tjetër, në një tjerër individ, ka aftësinë që me veprimin e vet ta bëjë këtë individ të përkushtuar ndaj species (le ta etiketojmë këtë gjen të dytë si G2).

Tani le të shtrojmë ngjarjet që do të pasojnë…
G1, pra gjeni i parë në shembullin tonë, është një gjen që – për të përdorur një metaforë – “i shërben” vetvetes, pra replikimit të vet, dhe si pasojë edhe organizmit ku ky gjen ndodhet. Kjo sepse për t’u replikar gjeni ka si kusht të nevojshëm që organizmi/individi të replikohet dhe të lëri pasardhës; kështu ky gjen G1 është i mirë edhe për veten por edhe për indivdin ku gjendet. Ky është i ashtuquajturi “gjen egoist” sipas R. Dawkinsit.

Gjeni i dytë (G2), i përkushtuar ndaj species/llojit, nuk e ndihmon individin që e zotëron atë gjen që të gjejë një individ tjetër për t’u çiftëzuar… G2 thjeshtë ndihmon organizmin që të punojë me individët e tjerë të species dhe t’i ndihmojë këta të gjejnë partnerë për t’u çiftëzuar. Ky gjen G2 është i mirë për specien, por jo (edhe aq)për individin ku gjeni ndodhet.

Tani, ceteris paribus, nuk ka aspak dyshim se gjeni që do të ketë më shumë gjasa për të “mbijetuar”, pra, replikuar vetveten, do të jetë gjeni i parë (G1). Ndodh kështu sepse G1 është një kandidat më i mirë për replikim. Ai e ndihmon organizmin/individin që të gjejë një partner seksual dhe si përfundim të riprodhohet. Gjeni i dytë, G2, nga ana tjetër, e inhibon riprodhimin e individit ku ndodhet, por ndihmon riprodhimin e individëve të tjerë të së njëjtës specie (të cilët mund të kenë ose mos të kenë të njëjtin gjen G2; pra mund të kenë edhe gjenin G1). Gjeni i dytë ka më pak gjasa që të arrijë të replikojë vetveten dhe të përhapet në të ardhmen. Në fakt, me shumë probabilitet ky gjen G2 dhe vetia që ai zotëron do të sjellin edhe fundin e vetvetes… sepse individët që zotërojnë këtë gjen G2 do të ndikojnë negativisht në replikimin e vetvetes, por pozitivisht në replikimin e G1. Me kalimin e kohës, kuptohet se G1, pra gjeni që është i mirë për vetveten dhe individin ku gjeni ndodhet, do të shndërrohet në një trakt/karakteristiikë që karakterizon të gjithë individët e asaj specie – meqënëse brez pas brezi, pasardhës pas pasardhësi G1 ka mundur të përhapet në popullatën e mëpasshme.

Pra, gjenet që janë tipike të një specie/lloji, nuk janë gjene që janë “dizenjuar”/formësuar nga procesi evolutiv dhe mekanizmat e tij selektues për të ndihmuar specien. Në të kundërt: gjenet që janë fomësuar për të favorizuar suksesin riprodhues të individit janë gjenet që me kalimin e kohës shndërrohen në gjene që karakterizojnë një specie/lloj të caktuar.

Aptenodytes forsteri -Snow Hill Island, Antarctica -adults and juvenile-8.jpg

Pinguinët perandorakë (Aptenodytes forsteri) – Wikipedia.

Kjo është arsyeja pse pinguinët perandorakë shfaqin një prirje (në sjellje) për të shtytur pingunët e tjerë në ujë në mënyrë që të testojnë nëse aty afër ka predatorë. Logjika këtu është se pinguinët perandorakë nuk rrezikojnë jetën e vet, por hedhin në ujë të tjerë individë të së njëjtës specie për të mos rrezikuar vetveten. Nënkuptohet se kjo prirje në sjellje është formësuar gjatë rrugëtimit evolutiv të species së pinguinëve perandorakë.

 

[Përshtatur prej: Evolutionary Psychology 101 – Glenn Geher]

Masa që bima krijon vjen prej ajrit

Masa që bima krijon vjen prej ajrit.

Në vitet 1770të shkencëtari Jan Ingenhousz ishte ndër të parët që u përpoq dhe në njëfarë mënyre arriti të kuptojë se si bimët arrijnë të rrisin masën e vet. Ai shkoi në Angli dhe e kreu kërkimin e vet në Bowood House – në të njëjtin vend ku një tjetër shkencëtar me emin Joseph Priestley zbuloi oksigjenin në vitin 1774. Atje ai u përpoq të zbulonte dhe kuptonte atë proces të rëndësishëm që sot ne njohim me emrin fotosintezë… sikundër edhe elementet themelorë që marrin pjesë në këtë proces, që janë drita e diellit, dioksidi i karbonit dhe oksigjeni.

Ingenhousz kishte lexuar se si bimët e gjendura në ujë prodhojnë flluska gazi, megjithëse përbërja e saktë e këtyre fluskave ishte ende e paqartë. Në një seri eskperimentesh ai vuri re gjethet e gjendura nën dritën e diellit krijojnë më shumë fluska ajri se sa ato që gjendeshin në errësirë. Ai e mblodhi këtë gaz të prodhuar nga gjethet në prani të dritës së diellit dhe gjeti se ai ishte oksigjen.

fotosinteza baza

Ilustrim i thjeshtë i fotosintezë

Ingenhousz e dinte se bimët e rrisin masën e vet duke shkaktuar fare pak ndryshim në masën e terrenit ku ato rriten. Në vitin 1779 ai argumentoi në mënyrë të saktë se shkëmbimi i gazeve me atmosferën, veçanërisht thithja e dioksidit të karbonit, ishte të paktën pjesërisht burimi i rritjes së massës organike të bimëve – që dmth se bimët e shfrytëzojnë këtë dioksid karboni për të rritur masën e vet.

Sot ne dimë shumë mirë se bimët e krijojnë ushiqmin e vet nëpërmjet procesit të fotosintezës, duke shfrytëzuar energjinë e diellit – duke përdorur edhe ujë – për të kthyer molekulat e dioksidit të karbonit në molekula glukozi dhe duke lëshuar oksigjen. Si rezultat bimët janë burimi i oksigjenit që është jetësor për pjesën më të madhe të gjallesave; por bimët janë edhe burim parësor për shumë gjallesa të tjera, ndër të cilat barëngrënësit (herbivorët) dhe gjithëçkangrënësit (omnivorët).

Bleta ngjyrë blu

Jo të gjitha bletët janë të verdha.

bleta-ngjyre-blu-xylocopa_caerulea

Xylocopa caerulea

Xylocopa caerulea është një llojë blete që mund të gjendet në disa zona të Kinës, Azisë dhe Indisë.

Kjo lloj blete mund të arrijë përmasa dier në 2.54 cm gjatësi.

Kraharori i tyreështë i mbuluar nga qime të vogla ngjrë blu që i japin bletës edhe ngjyrën karakteristike.

Funksioni që kanë fituar mushkonjat; mushkonjat gjenetikisht të modifikuara

Përse shërbejnë mushkonjat?

Funksioni që kanë fituar mushkonjat gjatë pranisë së tyre në ekosistemet e Tokës; mushkonjat gjenetikisht të modifikuara.

Nuk ka njeri që të mos ketë patur një eksperiencë të keqe me mushkonjat, të cilat mund të jenë vërtet shumë të bezdisshme dhe të rrezikshme. Mushkonja është një nga gjallesat më të rrezikshme dhe vdekjeprurëse për njeriun; për të qenë specifikë ajo zë vendin e parë në klasifikimin e kafshëve vdekjesjellës për njeriun.

Mushkonjat kontribuojnë në përhapjen e shumë sëmndjeve, ndër të cilat janë malaria, ethja e verdhë, ethja e dengues dhe ethja prej virusit Zika. Të gjitha këto patologji godasin qindra miliona individë çdo vit në të gjithë globin duke shkaktuar vdekjen e shumë prej tyre.

Mushkonjë e prezervuar brenda dyllit/ambrës

Mushkonjë e prezervuar brenda dyllit/ambrës

Sidosi, mushkonjat gjatë ekzistencës së vet dhe ndërlidhjeve të shumta me florën dhe faunën e planetit kanë mundur të integrohen dhe të gjejnë funksione të rëndësishme në ekosistem. Planeti ynë i njeh mushkonjat prej më shumë se 100 milionë vitesh (mushkonja e prezervuar brenda ambrën në filmin Jurassic Park). Aktualisht janë përshkruar mbi 3500 lloje të ndryshme mushkonjash, prej të cilave vetëm 200 pickojnë qenien njerëzore. Ndër këto të fundit vetëm mushkonjat femër – që kanë nevojë për proteina për të prodhuar vezët – pickojnë njerëzit.

Një nga funksionet që mushkonjat “kanë gjetur” brenda ekosistemeve tokësore është ai i pjalmimit të luleve. Pjalmi i luleve të bimëve është në fakt edhe ushqimi kryesor i mushkonjave (pra jo gjaku). Duke fluturuar nga një lule nga tjetra sikundër bletët, mushkonjat kontribuojnë në përhapjen e pjalmit.

Një tjetër kontribut i mushkonjave është ai si biomassë bazë në zinxhirin ushqimor të shumë specieve. Larvat e mushkonjave jatojnë në ujë ku ushqehen me material organik si algat njëqelizore. Këto larva mushkonjash janë pre të thjeshta për peshqit që jetojnë në këto pellgje uji. Mushkonjat e rritura, janë edhe ato ushqim i llojeve të tjera të gjallesave si zogjtë dhe laskuriqat.

Larva mushkonjash në afërsi të sipërfaqes së ujit.

Larva mushkonjash në afërsi të sipërfaqes së ujit.

Shkencëtarët kanë opinione të ndryshme rreth ekzitencës dhe/ose zhdukjes së mushkonjave. Një fraksion i shkencëtarëve argumentojnë se zhdukja apo shfarosja e mushkonjave do të prodhojë një impakt tepër minimal, dhe se vraja ekologjike e prodhuar prej zhdukjes së mushkonjave do të shërohet në mënyrë të shpejtë nga insekte të tjera. Një fraksion tjetër i shkencëtarëve, në të kundërt, mendojnë se dëmi i shkaktuar nga një zhdukje apo shfarosje e mushkonjave do të ishte drastik dhe do të vendoste në rrezik mbijetesën e shumë specieve bimore dhe shtazore që janë të ndërlidhura me mushkonjat në ekosistemet tokësore.

Por çfarë mund të bëhet për të parandaluar viktimat njerëzore të shkaktuara nga transmetimi i sëmundjeve nëpërmjet mushkonjave? Një metodë e kohëve të fundit që po duket mjaftë efikase për të parandaluar këto sëmundje konsiston në mushkonjat gjenetkisht të modifikuara/inxhenierizuara. Këto mushkonja të modifikuara gjenetikisht quhen OX513A dhe janë në gjendje të riprodhohen, por pasardhësit e tyre rezultojnë gjithnjë sterilë. Në këtë mënyrë popullata e mushkonjave në zonat e goditura nga sëmundjet e transmetuara prej tyre, ka rënë në mënyrë drastike. Kjo metodë mundëson që të goditet një lloj specifik mushkonje (ajo që na intereson ne) duke shmangur përhapjen e insekticideve nëambient.

 

[Nëse postimi të pëlqeu, atëhere mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]