Funksioni që kanë fituar mushkonjat; mushkonjat gjenetikisht të modifikuara

Përse shërbejnë mushkonjat?

Funksioni që kanë fituar mushkonjat gjatë pranisë së tyre në ekosistemet e Tokës; mushkonjat gjenetikisht të modifikuara.

Nuk ka njeri që të mos ketë patur një eksperiencë të keqe me mushkonjat, të cilat mund të jenë vërtet shumë të bezdisshme dhe të rrezikshme. Mushkonja është një nga gjallesat më të rrezikshme dhe vdekjeprurëse për njeriun; për të qenë specifikë ajo zë vendin e parë në klasifikimin e kafshëve vdekjesjellës për njeriun.

Mushkonjat kontribuojnë në përhapjen e shumë sëmndjeve, ndër të cilat janë malaria, ethja e verdhë, ethja e dengues dhe ethja prej virusit Zika. Të gjitha këto patologji godasin qindra miliona individë çdo vit në të gjithë globin duke shkaktuar vdekjen e shumë prej tyre.

Mushkonjë e prezervuar brenda dyllit/ambrës

Mushkonjë e prezervuar brenda dyllit/ambrës

Sidosi, mushkonjat gjatë ekzistencës së vet dhe ndërlidhjeve të shumta me florën dhe faunën e planetit kanë mundur të integrohen dhe të gjejnë funksione të rëndësishme në ekosistem. Planeti ynë i njeh mushkonjat prej më shumë se 100 milionë vitesh (mushkonja e prezervuar brenda ambrën në filmin Jurassic Park). Aktualisht janë përshkruar mbi 3500 lloje të ndryshme mushkonjash, prej të cilave vetëm 200 pickojnë qenien njerëzore. Ndër këto të fundit vetëm mushkonjat femër – që kanë nevojë për proteina për të prodhuar vezët – pickojnë njerëzit.

Një nga funksionet që mushkonjat “kanë gjetur” brenda ekosistemeve tokësore është ai i pjalmimit të luleve. Pjalmi i luleve të bimëve është në fakt edhe ushqimi kryesor i mushkonjave (pra jo gjaku). Duke fluturuar nga një lule nga tjetra sikundër bletët, mushkonjat kontribuojnë në përhapjen e pjalmit.

Një tjetër kontribut i mushkonjave është ai si biomassë bazë në zinxhirin ushqimor të shumë specieve. Larvat e mushkonjave jatojnë në ujë ku ushqehen me material organik si algat njëqelizore. Këto larva mushkonjash janë pre të thjeshta për peshqit që jetojnë në këto pellgje uji. Mushkonjat e rritura, janë edhe ato ushqim i llojeve të tjera të gjallesave si zogjtë dhe laskuriqat.

Larva mushkonjash në afërsi të sipërfaqes së ujit.

Larva mushkonjash në afërsi të sipërfaqes së ujit.

Shkencëtarët kanë opinione të ndryshme rreth ekzitencës dhe/ose zhdukjes së mushkonjave. Një fraksion i shkencëtarëve argumentojnë se zhdukja apo shfarosja e mushkonjave do të prodhojë një impakt tepër minimal, dhe se vraja ekologjike e prodhuar prej zhdukjes së mushkonjave do të shërohet në mënyrë të shpejtë nga insekte të tjera. Një fraksion tjetër i shkencëtarëve, në të kundërt, mendojnë se dëmi i shkaktuar nga një zhdukje apo shfarosje e mushkonjave do të ishte drastik dhe do të vendoste në rrezik mbijetesën e shumë specieve bimore dhe shtazore që janë të ndërlidhura me mushkonjat në ekosistemet tokësore.

Por çfarë mund të bëhet për të parandaluar viktimat njerëzore të shkaktuara nga transmetimi i sëmundjeve nëpërmjet mushkonjave? Një metodë e kohëve të fundit që po duket mjaftë efikase për të parandaluar këto sëmundje konsiston në mushkonjat gjenetkisht të modifikuara/inxhenierizuara. Këto mushkonja të modifikuara gjenetikisht quhen OX513A dhe janë në gjendje të riprodhohen, por pasardhësit e tyre rezultojnë gjithnjë sterilë. Në këtë mënyrë popullata e mushkonjave në zonat e goditura nga sëmundjet e transmetuara prej tyre, ka rënë në mënyrë drastike. Kjo metodë mundëson që të goditet një lloj specifik mushkonje (ajo që na intereson ne) duke shmangur përhapjen e insekticideve nëambient.

 

[Nëse postimi të pëlqeu, atëhere mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

Mantisi, helmi dhe Vemja

Mantisi, helmi dhe vemja e fluturës monarkë

Pjesa më e madhe e njerzve nuk i shikojnë dot me sy të brendshmet e gjallesave të tjera, me të cilat ushqihemi normalisht. Kjo kryesisht për shkaqe “stomaku”. Interesante është se nuk jami të vetmmit që heqim apo largojmë të përbrendshmet e kafshëve që hamë. Të paktën edhe një gjuetar tjetër bën të njëjtën gjë, por supozohet për arsye kret të tjera. Gjuetari në fjalë është mantisi kinez (një lloj insekti, me pamje tepër të veçantë) që, si me thënë, ka pushtuar edhe Amerikën që nga viti 1896.

Mantisi kinez është ndër gjuetarët e paktë që mund të ushqehet me vemjet e fluturave monarkë (Danaus plexippus), që kujtojë është një insekt teër i nohur në Shtetet e Bashkuara të Amerikës aq sa në shumë prej tyre është edhe “flutur” apo “insekt nacional”.

Majtas, mantisi duke ngrënë një vemje. Djathtas lartë, flutura monarkë; djathtas poshtë, vemja e fluturës monarkë.

Majtas, mantisi duke ngrënë një vemje. Djathtas lartë, flutura monarkë; djathtas poshtë, vemja e fluturës monarkë.

Vemjet e fluturave monarkë janë mjaft helmues, aq sa milingona gjuetare e madje zogj që zakonisht ushqehen me insekte nuk guxojnë t’i hanë. Në fakt vemjet e fluturave monarkë nuk e prodhojnë vet helmin që përmban trupi i tyre, por janë evoluar në mënyrë që të grumbullojnë cardenolide, substanca kardiotoksike që janë të pranishme në bimët me të cilat ushqehen.

Mantisi kinez ka mësuar të bëjë vemjet copa copa, duke veçuar të përbrendshmet nga pjesa tjetër e trupit. Mantisi i çan barkun dhe mëpastaj e shtrydh vemjen në mënyrë që t’i dalin të përbrendshmet. Në këtë mënyrë mantisi hedh poshtë rreth 40% të presë së vet.

Duket sikur mantisi vepron në këtë mënyrë për të larguar toksinat (helmet) që vemja e fluturës monarkë ka grumbulluar, por kjo nuk është e vërtetë, meqë shërndarja, pra përqëndrimi i toksinave kardenolidoike është i njëjtë si në të përbrendshmet ashtu edhe në pjesën tjetër të trupit të vemjes.

Një hipotezë është se mantisi i largon të përbrendshmet për të njëjtat arsye të njerzve, sepse ia shpifin. Të ërbrendshmet e vemjeve janë plot me materiale bimore të patretura, të cilat mantisi me sa duket nuk i asimilon dot e kështu i hedh poshtë. Për më tepër të ërbrendshmet janë më të varfra me proteina krahasuar me pjesën tjetër të trupit të vemjes së fluturës monarkë. Kuptohet, se si rrjedhojë e një sjellje të tillë, mantisi ha sasi më të vogla të vemjeve, duke gëlltitur më pak kardenolide kardiotoksike.

Ekziston edhe një shpjegim tjetër, por që e nxjerr mantisin si tepër dinak dhe të frikshëm. Mantisi sipas këtij shpjegimi është tepër i ndjeshëm ndaj një klase të veçantë të këtyre toksinave, të cilat gjenden më të përqëndruar në të përbrendshmet e vemjeve dhe më pak në pjesën tjetër të trupit. E kështu, mantisi kinez, është tepër i indergjegjshëm për çfarë po bën – tek e fundit këtë traditë kulinare e ka marrë me vete në Amerikë që nga Kina.

RAFTER, J. L., AGRAWAL, A. A. and PREISSER, E. L. (2013), Chinese mantids gut toxic monarch caterpillars: avoidance of prey defence?. Ecological Entomology, 38: 76–82. doi: 10.1111/j.1365-2311.2012.01408.x

[Nëse postimi të pëlqeu, dhe do të qëndrosh i/e azhornuar, mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

 

 

Si freskohen koalat gjatë verës?

Si freskohen koalat gjatë verës?

E dimë, vera është e nxehtë… Gjithashtu dimë se koalat kanë goxha pellush… Ndonjë, pa dyshim do të ketë pyetur veten: po a kanë vapë koalat, gjatë verës, dhe si ia dalin ta përballojnë?

Pyetje e zgjuar, dhe që kërkon një prëgjigje. Për koalat, si gjithë kafshët e tjera me pellush, një nga mënyrat se si freksohen dhe përpiqen të përballojnë vapën është duke lëpirë pellushin e tyre dhe duke gulçuar – jo më kot populli ka dhe shprehjen “gulçoj nga vapa”. Megjithatë, kjo nuk është një mënyrë edhe aq e zgjuar për të përballuar vapën meqë mund të çojë në humbje të tepërta uji nga organizmi.

Koalat kanë edhe një mënyrë tjetër. Një grup shkencëtarësh prej Australisë, ku koalat gjenden me shumicë, kanë vëzhguar se, këto kafshë interesante gjatë ditëve me temperatura të larta, kacavirren nëpër pemë dhe e pozicionojnë trupin e tyre ngjitur me atrungun; për më tepër duke i lënë gjymtyrët të lira të lëkundeshin poshtë.

Si freskohen koalat gjatë verës?

Si freskohen koalat gjatë verës? (Biol. Lett. June 2014vol. 10 no. 6 20140235)

Çfarë lidhje ka kjo sjellje e koalave me vapën? E thjeshtë! Shkencëtarët i kanë vëzhguar koalat dhe pemët në trungun e të cilave koalat mbështeteshim nëpërmjet një kamere termike. Kamera termike është një lloj kamere që pamjet i paraqet duke i kodifikuar në varësi të nxehtësisë që emetojnë. Objektet që janë më të nxehta e që emetojnë mës humë nxehtësi përfaqësohen me të kuqe më të zjarrtë, ndërsa objektet më të ftohta me gradacione bluje.
Të dhënat e përftuara treguan se trungjet e pemëve të gjëra kishin një temperaturë mesatare rreth 5 gradë më të ulët se temperatura e ajrit. Kjo shpjegon edhe sjelljen e koalave.

Koalat e mbështesin bustin e tyre në trungjet e pemëve të mëdha të cilat janë më të ftohta krahasuar me ajrin, në mënyrë që të lëshojnë pak nga nxehtësia e tyre. Trungjet e pemëve janë më të greskëta ngase, mendohet se, thithin ujë nga nëntoka, i cili ka padyshim një temperaturë më të ulët meqë nuk është i ekspozuar ndaj rrezeve të diellit.

Ndërsa fakti që koalat i lëshojnë gjymtyrët e tyre të lëkunden të lira, është edhe ky jo fort i vështirë për t’u kuptuar. Lënia e gjymtyrëve të lira, ashtu të lëkundura, rrit sipërfaqen e trupit që është në kontakt me ambientin rrethues; kështu rritet sipërfaqja e shkëmbimit të nxhetësisë.

Kjo është një zgjidhje e mirë për koalat, të cilat gjatë verës, për shkak të pellushit të tyre të dendur – i cili i mbron mirë gjatë të ftohtit dimëror – janë disi të penalizuara.

Biol. Lett. June 2014vol. 10 no. 6 20140235

 

[Nëse postimi të pëlqeu, dhe do të qëndrosh i/e azhornuar, mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

———————————————————————————-

 

Ferhormonet tek njeriu

Ferhormonet tek njeriu

Jam i sigurt se pjesa më e madhe e lexuesve të blogut tim e di se çfarë kihet parasysh me termin hormon. Hormoni është një substancë (kimike), që, e leshuar nga një qelizë/ind/organ kalon në qarkullimin e gjakut e mëpastaj mbërrin në qelizën/indin/organin shenjestër, ku në terma probabilistikë lidhet me receptorin përkatës dhe shkakton një reagim të caktuar, molekular, biokimik dhe më të ndërlikuar… Ferhormonet ,për të cilat do shkruaj sot, janë konceptualisht të ngjashme me hormonet, vetëm me një ndryshim: që dalin nga trupi i individit dhe veprojnë mbi trupin, pra organizmin, e një individi tjetër. Termi ferhormon vjen sikundër shumë terma të tjerë të fushës së biologjisë nga greqishjta e vjetër; pherin (të transferosh) dhe hormon (të eksitosh/të stimulosh).

Ferhormoni...

Ferhormoni…

Ferhormonet njihen prej kohësh në shumë lloje gjallesash, kryesisht të rangut më të ulët se njeriu.

Për shembull, njihet ekzistenca e ferhormoneve në komunikimin e bletëve, që janë insekte. Në rastet kur një bletë acarohet nga një stimul i caktuar rrethues, ajo prodhon një ferhormon që lajmëron bletët e tjera në koshere dhe i inkurajon të dalin prej aty duke promovuar agresivitetin në sjelljen e tyre.
Prodhimi i ferhormoneve nga bletët e acaruara, është kuptuar dhe mësuar nga bletërritësii i cili përdor tymin duke qetësuar bletët e stimuluara nga ferhormoni (i cili stimulon sjelljen e tyre agresive). Tymi i shpërndarë nga bletërritësi luan rolin e një inhibitori duke vepruar mbi receptorët e ferhormonit të gjendur në antenat e bletëve. Kështu ferhormoni i lëshuar nga në bletë nuk mund ta lajmërojë bletën tjetër, meqë tymi luan rolin e një zhurmuesi.

Pra ferhormonet nxisin një sërë sjelljesh, në një shumëllojshmëri gjallesash. Ndër këto po përmend edhe një shembull tjetër: atë të vëzhguar në disa lloje gjitarësh të cilët komunikojnë me anë të prodhimit të ferhomrmoneve seksualë.

Meshkujt e disa lloje të gjitarëve hetojnë dhe nuhasin me hundë në rajonin anogjenital të femrës. Hunda e meshkujve përmban një detektor special të ferhormoneve i quajtur organi vomero-hundor (vomeronasal organ). Me anë të nuhatjes dhe ekspozimit ndaj ferhormoneve mashkulli mund të jetë në gjendje të kuptojë nëse femra është duke ovuluar, çka do të ishte një gjë e mirë meqë energjitë e shpenzuara në aktin seksual nuk do të shkonin dëm.

Tani le të flasim pak për ferhormonet dhe njerëzit. Pavarësisht se ferhormonet janë identifikuar në shumë lloje gjallesash, roli dhe ndikimi i tyre në sjelljen dhe komunikimin (jo vetëm seksual) mes njerëzve është debatuar, made ashpër; shpesh edhe me qëndrime jo shumë shkencore. Një nga argumentet që përdoret për të arsyetuar dhe mbështetur tezën e një ndikimi aktual të pakët apo të paqenë të ferhormoneve në komunikimin mes njerëzve ka të bëjë me mungesën e provave për një organ vomero-hundor funksional. Të paktën flitet për mungesën funksionale aktuale, meqë në historinë tonë evolutive në organ të tillë të dekodifikimit të sinjaleve të ferhormoneve me shumë gjasa e kemi përdorur edhe ne, njerëzit.

Ferhormonet mendohet se qëndrojnë pas efektit të famshëm McClintock. Efekti McClintock ka të bëjë me sinkronizimin apo fllimin e njëkohshëm të ciklit menstrual të femrave që jetojnë në afërsi të njëra tjetrës, si për shembull anëtaret femra ne një familje. Efekti ka marrë emrin e psikologes Martha McClintock që hipotizoi e para se ferhormonet ishin përgjegjës për këtë sinkronizim.

Nga një numër jo i vogël studimesh kanë dalë dy steroide me funksion potencial si ferhormone: androstadienoni dhe estratetraenoli. I pari është një metabolit i testosteronit dhe gjendet në farën e mashkullit dhe në sekrecionet e zonës së sqetullës. Estratetraenoli nga ana tjetër është një estrogjen që gjendet në urinën femërore dhe që dihet se ndikon mbi sistemin nervor autonomik të mashkullit.

Sipas një studimi të muajit të fundit në Current Biology ferhormonet mund të kenë një rol në mënyrën se si ne perceptojmë dhe interpretojmë informacionet nën optikën e gjinisë. Kërkuesit që janë marrë me kërkimin hetuan mbi efektet e androstadienonid dhe të estratetraenolit në të atribuarit e gjinisë ndaj një PLW (point light walker). PLW është një bashkësi pikash të ndritshme që përfaqësojnë lëvzijen e një njeriu.

Autorët i ekspozuan subjektet e sekseve apo orientimeve të ndryshme seksuale ndaj androstadienonit, estratetraenolit apo një solucioni kontrolli ndërsa subjektet ishin duke parë lëvizen e pikave të shndritshme, që siç e thashë skematizonin lëvizjen e një njeriu. Subektet menjëherë më pas duhet të thonin nëse në figurën që shikonin, pra tek pikat e shndritshme, shikonin një mashkull apo një femër – sipas perceptimit të tyre.

Kërkuesit shkncorë vunë e se kur meshkujt heteroseksualë ekspozoheshin ndaj estratetraenolit shpeshtia e përgjigjeve “mashkull” binte. Në të kundër ekspozimi i femrave heteroseksuale ndaj të njëtit ferhormon nuk e modifikonte shpeshtinë e përgjigjeve të tyre në terma statistikorë.

Ekspozimi i femrave heteroseksuale ndaj androstadienonit rriste shpeshtinë e prëgjigjeve “mashkull”, por nuk ndikonte mbi shpeshtinë e përgjigjeve të meshkuve heteroseksualë.

Ndërsa rezultatet nga grupet e homoseksualëve dhe biseksualëve ishin disa ambige, jo të qarta. Estratetraenoli nuk kishte efekt mbi shpeshtinë e përgjigjeve, ndërsa androstadienoni rriti numrin e përgjigjeve “mashkull” tek meshkut homoseksualë, por edhe kjo rrite, raportonë shkencëtarët ishte shumë pak domethënëse në terma statistikorë.

Kështu, shkencëtarët hipotizojnë se estratetraenoli dhe androstadienoni qenë duke influencuar (biasing), respektivisht, burrat i pari dhe gratë i dyti, duke i bërë që në pikat e ndritshme të shikonin seksin e kundërt. (Pikat e ndritshme, ishin po të njëjtat, ajo që ndryshonte ishte perceptimi i subjektit pas ekspozimit ndaj ferhormonit të prodhuar nga seksi i kundërt.) Autorët thonë se këto substaca përçojnë informacione rreth maskulinitetit dhe femininitetit.

Autorët shtojnë se ka akoma shumë gjëra që mund të mësohen dhe se edhe pse ferhormonet në fjalë mund të përçojnë informacione specifike mbi gjininë e një subjekti, efekti i tyre në sjelljen e njeriut të sotëm mund të jetë i neglizhueshëm. Pra ferhormonet mund të jenë një mbete e historisë tonë evolutive të cilat mund të mos kenë ndonë ndikim domethënës. Ose në krahun e kundërt, mund të jenë pjesë e një sistemi të ndërlikuar komunikimi qëë vepron ende edhe sot, mes njerëzve, ndërsa jemi tërësisht të pandërgjegjshëm për to. Dhe ky sistem i rëndësishëm mund të ketë ndikime të forta në jetën tonë, siç mund të jetë zgjedhja e partnerit.

 

Bibliografia:
Zhou, W., Yang, X., Chen, K., Cai, P., He, S., & Jiang, Y. (2014). Chemosensory Communication of Gender through Two Human Steroids in a Sexually Dimorphic MannerCurrent Biology DOI: 10.1016/j.cub.2014.03.035

[Përshtatur nga: Neuroscientifically Challenged]

[Nëse postimi të pëlqeu, dhe do të qëndrosh i/e azhornuar, mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

————————————————————————————————-