Eksperimente të famshëm e të papërsëritshëm psikologjie

Eksperimente të famshëm psikologjie

Ndërsa flasim, Shoqata Amerikane e Psikologjisë ka një Kod Etike i cili duhet medoemos të respektohet, në të gjitha nenet e veta, që nga konfidencialiteti i informacioneve të përftuara e deri tek beneficet apo pasojat negative që mund të ketë subjekti, nëse duam të kalojmë filtrin e etikës për zhvillimin e një eksperimenti psikologjik.

Natyrisht, sikundër nga kujton Mental Floss, ka patur gjatë historisë edhe eksperimente të psikologjisë, të cilët sot nuk do të mund të realizoheshin, pikërisht për shkak sepse jo të drejtë nga ana etike.

Këto eksperimente janë kundër, apo më mirë të them thyejnë, direktivat e kodit të sjelljes dhe principeve etike të American Psychological Association, pra të rregullores që kujdeset për respektimin e privatsisë dhe të shëndetit jo vetëm fizik por edhe psikik të subjekteve që marrin pjesë në eksperimente.

Mental Floss, në këtë artikull na sjell 10 eksperimente të famshëm të psikologjisë; sot të parealizueshëm. (Çka ndjek është një përshtatje, imja.)

1- Eksperimenti i Albertit të vogël

Ky eksperiment ka të bëjë me kushtëzimin, apo më mirë të them me sjelljen ekushtëzuar. John Watson ishte/është themeluesi i komportamentizmit (term për të cilin nuk do të mundohem fare të gjej një më të përshtatshëm në shqip; hëpërhë jo); 1913.

Sipas modelit komportamentist, njeriu është një tërësi përzierjesh mes stimujve ambientalë e përgjigjeve të sjelljes, e këto ndërveprime përbëjnë objektin e vetëm të studimit shkencor të psikologut.

John Watson, në 1902, donte të demonstronte se si emocionet njerëzore ishin fort të kushtëzuara nga stimujt ambientalë.

Në eksperimentin në fjalë, Alberti i vogël, 9 muajsh, fillon eksperimentin, ku luante rolin e subjektit nën testim, me një afeksion për kafshët, dhe më saktë për minjtë e bardhë. E çfarë ndodh më tej? Watson-i i bashkëngjit shfaqjes së miushit të bardhë një zhurmë të fortë. Një zhurmë të prodhuar nga një çekan që godiste mbi metal. Zhurma e padurueshme e stresonte fëmijën, i cili në fund të sesioneve të eksperimenteve qante, tanimë, edhe kur shihte brejtësin e vogël të bardhë e tëpatëkeq. Kjo vetëm ngase miushi i vogël ishte shndërruar në një sinjal për zhurmën e padurueshme, meqë eksperiemntuesi i kishte bashkëlidhur njëra me tjetrën, qëllimisht, për të testuar hipotezën e vetë. Hipotezë të cilën kujtojmë, sot, minimalisht, do të kishte shumë vështirësi për ta testuat, meqë etikisht jo e drejtë.

Alberi i vogël, vdiq, gjithsesi e fatkeqësisht, në moshën 6 vjeçare, pa i dhënë mundësi botës spektatore të merrte vesh nëse fobia e tij e përftuar gjatë ekserimentit do të kishte zgjatur edhe më tej.

2- Eksperimenti i Solomon Asch mbi konformizmin

Asch, në një nga eksperimentet e vet më të famshëm studioi konformizmin e pjesëmarrësve duke i dhënë këtyre si detyrë dhënien e një gjykimi mbi gjatësinë e disa vijave në krahasim me një referencë. Pjesëmarrësit ishn nën “kontrollin” e një grupi që në të vërtetë ishin dakord me kërkuesin (aktorë), e të cilët jepnin po ashtu një vlerësim por gjithsesi duke dhënë në fund një përgjigje të gabuar.

Tridhjetëeshtatë nga 50 pjesëmarrësit ktheheshin konform zgjedhjes së gabuar të grupit (të aktorëve), pavarësisht fakteve dhe evidencave që tregonin të kundërtën. Ilustrim perfekt i konformizmit apo i konformizimit të sjelljes së vet në varësi të asaj të grupit.

Eksperimenti i Asch-ut sot nuk do të mund të zhvillohej sepse ai nuk u kërkojë pjesëmarrësve një konsensus eksplicit për trajtimin eksperimental që u ishte rezervuar.

3- Efekti spektator (the bystander effect)

Eksperimenti mbi efektin spektator është realizuar nga John Darley dhe Bibb Latane në vitin 1968 për të kuptuar arsyen përse shumë dëshmitarë okularë nuk ndërhyjnë gjatë kryerjes së një krimi. Ideja e eksperimentit lindi pas rastit të Kitty Genovese-s, e cila ishte një frua e re që u vra në një lagje të New York-ut. Gjatë vrasjes së saj asistuan 38 dëshmitarë, por asnjëri prej tyre nuk ndërhyri për ta parandaluar.

Eksperimentet mbi efektin spektator, esperimentuesit në fjalë, i realizuan në Columbia University, ku riprodhuan ndër të tjera edhe dinamikën e vrasjes së gruas së re. Për shembull testohej reagimi i një personi të vetëm ndaj hyrjes së tymit në një dhomë,krahasuar me reagimin e një grupi njerëzish ndaj po të njëjtit tym. Kështu u vu re se regimi i individit të vetëm ishte më i shpejtë le të themi, apo ishte më probabël që individi i vetëm të reagonte ndaj një ngjarjeje jo-normale…

Po ashtu testohej reagimi i individit të vetëm krahasuar me reagimin e një grupi individësh, ndaj thirrjes së një personi (bashkëpunëtor i kërkuesit shkencor) që kërkonte ndihmë mjekësore në një ambient aty afër. Siç pritej nëse individi gjendej në dhomë i vetëm ishte më probabël që të ndërhynte, ndërsa kur ishte një shoqëri të individëve të tjerë probabiliteti për të dhënë ndihmë zvogëlohej në mënyrë dramatike.

Më vonë, kjo sjellje u shpjegua me konceptet e difuzionit të përgjegjësisë dhe të injorancës pluraliste.

4- Eksperimenti i Milgram-it

Eksperimentet e Stanley Milgram-it janë të famshëm për rezultatet e veta, të cilat dolën si pasojë e studimit të gradës së bindjes të personave ndaj udhëzimeve të një figure autoritare…

Pjeësmarrësit në eksperiment nuk ishin në dijeni të natyrës së vërtetë të eksperimentit, dhe ndaheshin në një “mësues” dhe në një “nxënës”, ky i fundit ishte gjithnjë në aktor (bashkëpunëtor i eksperimentuesve.)

Gjatë eksperimentit pjesëmarrësi i bënte një personi tjetër, “nxënësit” (aktorit) një test dhe nëse merrte një përgjigje të gjabuar duhet t’i jepte një shkarkesë të vogël elektrike. Shkarkesa elektrike rritej pas çdo përgjigjeje të gabuar, me potencialin për të shkaktuar vdekjen e personit (aktorit) që u përgjigjej pyetjeve nëse do të mbërrinte në një pikë të caktuar…

Pjesëmarrësit, pra individit që në padije ishte subjekti i vërtetë i eksperimentit, i ishte kërkuar të vazhdonte duke ndjekur udhëzimet e dhëna pavarësisht efekteve të dhimbshme që shkaktonin mbi personin që jepte përgjigjen e gabuar gjatë testit. Aktori, ai që jepte përgjigjet e gabuara, nga ana e tij kishte marrë udhëzime që të ankohej duke rritur në mënyrë eksponenciale ulërimat e veta.

Milgram-i vuri re se pjesa më e madhe e pjesëmarrësve ndiqnin urdhrat duke vazhduar të jepnin shoke elektrike pavarësisht faktit se tjetri, pra “nxënësi” ankohej.

Nëse shkarkesat elektrike do të ekzistonin vërtetë në voltazhin ku thuhej se ishin, pjesa më e madhe e pjesëmarrëse do ta kishin vrarë “nxënësin” që ndodhej në dhomën tjetër.

5- Eksperimenti i Harlow-t

Në vitet 1950-të, Harry Harlow i Universitetit të Wisconsin realizoi një sërë eksperimentesh për të kuptuar më mirë varësinë infantile, pra për të kuptuar nëse nevoja për të kënaqur një kërkesë parësore si ushimi ishte shtysa e vërtetë që “udhëzonte” sjelljen e këlyshit kundrejt të ëmës.

Eksperimenti i Harlow-t u realizua duke përdorur këlysha të majmunëve rezus, të cilët pasi i largoi nga mamatë e vërteta, i vendosi në një kafaz nga ku mund të arrinin tek dy mama falso. Njëra nga mamatë falso ishte prej metali dhe kishte rolin e shpërndarëses së ushimit, pra shërbente si burim ushiqmi; mamaja tjetër falso ishte prej peliçeje dhe qëllimi i vetëm i saj ishte ai i dhënies së “ngrohtësisë”.

Eksperimentuesit vëzhguan se majmunët e vegjël e kaluan pjesën më të madhe të kohës/ditëve përkrah mamave falso prej peliçeje, e jo me mamanë falso metalike, që jepte vetëm ushqmin. Edhe kur trembeshin të vegjlit e majmunit drejtoheshin prefenrencialisht tek mamaja falso prej peliçeje. Eksperimentet psikologjikë të Harlow-t u ndërprenë në 1985 për shkak të rregullores së APA mbi trajtimin e kafshve.

6- Ndjenja e pafuqisë (impotencës)

Një grup kërkuesish shkencorë i drejtuar nga Martin Seligman ka studiuar ndjenjën a pafuqisë së mësuar (learned helplessness). Eksperimenti sot konsiderohet jo-etik dhe i pareplikueshëm sepse keqtrajton kafshët.

Në eksperimentin në fjalë një grup qesh vendoseshin një një kafazh dhe i nënshtroheshin një shkarkese elektrike, pa qenë në gjendje t’i shpëtonin. Pra të paaftë për të shpëtuar nga shkakresa elektrike. Pas një sërë eksperimentesh qentë në fjalë vendoseshin në një tjetër kafaz kësaj rradhe me një barrierë e cila mund të kapërcehej nga qentë për t’i shpëtuar shkarkesës elektrike. Qentë edhe pse mund ta shmangnin shkarkesën elektrike nuk bënin asgjë për të shpëtuar veten; qëndronin në vend dhe qanin, të pafuqi, sepse më parë i ishin nështruar eksperimentit (tjetër) dhe u ishte induktuar një ndjenjë pafuqie, nga ekspozimi i vazhdueshëm ndaj stimujve të dhimbshëm të pakontrollueshëm e të pashmangshëm.

Brutaliteti është evident, e të lë pa fjalë. Pavarësisht kësaj rezultatet e këtij lloj eksperimenti japin të dhëna të rëndësishme shkencore mbi proceset që shpienë drejt psikopatologjive si depresioni etj.

7- Eksperimenti i kampingut

Muzafer Sherif-i e realizoi eksperimentin e kampingut (Robbers Cave Experiment) gjatë vetës së vitit 1954 për të testuar dinamikat e grupit nën dritën e konflikteve. Eksperimenti kërkonte vëzhgimin e mënyrës se si formoheshin grupimet e fëmijëve që më parë nuk njiheshin mes tyre. Pas një faze të thjeshtë kalimtare, fëmijët e kampingut formonin shoqëri me njëri-tjetrin, e këto ndaheshin në mënyrë të qëllimshme e specifike për të formuar dy grupe që shpesh hynin në konflikt për shkak të kompeticionit të lindur gjatë aktiviteteve të zhvilluara në kamping. Fëmijët e grupimeve t ë ndryshëm mbaheshin larg njeri-tjetrin dhe takoheshin vetëm në raste garash e kompeticioni.

Por në rastet kur imponohej zgjidhja e një problemi “të përbashkët”, si mungesa e ujit, i cili mund të kapërcehej vetëm nëse grupet bashkëpunonin, fëmijët në një kohë të shkurtër vepronin si një grup i vetëm dhe i pandashëm duke i lënë mënjanë ndasitë e induktuara artificialisht.

Sot një eksperiment i tillë konsiderohet pak etik; së pari sepse fëmijët nuk ishin në dijeni të faktit se po merrnin pjesë në një eksperiment, e për më tepër nuk kishin dhënë aprovimin për këtë gjë.

8- Studimi Monstër

Nnë vitin 1939, Wendell Johnson duke u rrekur të kuptonte se çfarë shkaktonte belbëzimin tek disa persona, u përpoq të kuptonte nëse mund ta induktonte atë (belbëzimin) në disa subjekte të shëndetshëm apo nëse mund ta eliminonte nga subjektet (individët) belbëzues, këtë nëpërmjet një lloji të caktuar mësimi.

Johnson-i e ndau një mostër prej 22 fëmijësh një dy grupe, një prej të cilëve do të merrte mesime që lavdronin aftësitë e tyre gjuhësore apo më mirë të them komunikuese, ndërsa grupi tjetër merrte mësime të cilat sugjeronin ekzistencën e problemeve në të folur.

Rezultati ishte se belbëzimi nuk u zhvillua në asnjë nga fëmijët e grupit të dytë. Gjithsesi dizajni eksperimental ishte mjaft i disukuteshëm nga pikvështrimi etik jo vetëm sepse fëmijët u zhgjodhën nga një shtëpi fëmijësh por edhe sepse u shkaktoi atyre probleme psikologjike dhe dobësim të vetëvlerësimit. Eksperimenti në fjalë u quajt Monstër nga kolegët e Johnson-it.

9- Sytë blu kundër syve të kafenjtë

Jane Elliott, nuk ishte një psikologe por vetëm një mësuese amerikane e shkollës fillore, e famshme për aktivizmin e saj kundër racizmit. Në vitin 1968, e prekur nga goditja e Martin Luther King Jr. Zhvilloi një nga eksperimentet më me influencë, në përpjekje për të rritur ndjeshmërinë e nxënësve të vetë përkundrejtë diskriminimit.

Jane Elliott i ndau nxënësit e vet në dy grupe, sy blu dhe dy kafë, dhe e përkufizoi njërin si superior në krahasim me tjetrin. Për të qenë më bindëse citoi disa teori e kërkime shkencore false, të shpikura, të pavlera. Mjaftoi një ditë e vetme dhe grupi “superior” filloi të sillej në mënyrë të ashpër në drejtim të atij të përkufizuar artificialisth si inferior (më i ulët); ndërsa grupi inferior filloi të shfaqte sjellje të pasigurta, të ndrojtura. Trajtimi i diferencuar i dy grupimeve, në njërin rast inkurajues e në tjetrin rast d3kurajues, krijoi një qark vizioz, një qark të mbyllur që vet-ushqente këtë farë efekti pigmalion. Elliott e zhvilloi edhe herë të tjera të njëjtin lloj eksperimenti, i cili u cilësua nga disa pjesëmarrës si mjaft ndikues në jetën e tyre. [9]

10- Eksperimenti i burgut të Stanford-it – Eksperimenti i Zimbardo-s

Në vitin 1971, Philip Zimbardo i Universitetit të Stanford-it zhvilloi një eksperiment të famshëm, eksperimentin e burgut të Srandfordit, pra.

Reklutoi 24 subjekte të seksit mashkull nga një kolegj, të cilët pagoheshin me 15 dollarë në ditë për të marrë pjesë në eksperiment; në shëndet të mirë psikofizik. Reklutët i ndau në dy grupe, në mënyrë rastësore. Një gna grupet ishte ai që do të zhvillonte rolin e të burgosurve, ndërsa tjetri ai që gjatë eksperiemntit do të zhvillonte rolin e rojeve. Subjektet u vendosën në një kat nëntokësor në një nga dipartimentet e Universitetit në fjalë, ku ishte improvizuar një burg.

Objektivi i eksperimentit ishte ai i “imitimit” apo rikrijimit të eksperiencës së jetës në burgim.
Si të burgosurve ashtu edhe rojeve iu dhanë udhëzime të qarta e të sakta mbi rolet e veta.

Dita e parë e eksperimentit kaloi pa incidente. Por vetëm ditën e dytë në grupin e të burgosurve filloi rebelimi, duke krijuar barrikada në qelitë e veta e duke injoruar subjektet që luanin rolin e rojeve. Ky qëndrim, me shumë probabilitet ishte themelor për sjelljen agresive të rojeve, të cilat si udhëzim kishin edhe mos ushtrimin edhunës ndaj “të burgosurve”. Kështu rojet i ndanë të burgosurit në të mirë e të kqinj, për më tepër edhe duke imponuar sanksione si ule-ngritje, përthyerje apo izolime e akoma më tej edhe turpërime në publik të subjekteve të burgosur që kishin sjellje problematike.

Eksperimenti ishte parashikuar të zgjaste rreth dy javë, por përfundoi shumë më shpejtë, kur Christina Maslach vizitoi burgun e improvizuar dhe i bëri të ditura Zimbardos përshtypjet e veta. Më vonë Zimbardo i rrëfen përshtypjet e veta tek “Efekti Lucifer. Të kqinj bëhemi?”. Ai është vlerësuar edhe me Gold Medal Award for Life Achievement in the Science of Psychology, në vitin 2012.

© mbi tekstin shqip, Rinstinkt blog, 2014

—————————————————————————————–

Forcat elektrike në biologjinë molekulare, strukturën e ADN-së dhe replikim

Forcat elektrike në biologjinë molekulare, strukturën e ADN-së dhe replikim

Studimi i strukturës dhe funksionimit të një qelize së gjallë në nivelin molekular njihet si biologjia molekulare, disiplinë e cila së fundmi është bërë mjaft e rëndësishme për aplikimin (zbatimin) e ligjeve të fizikës.

Përderisa brendësia e një qelize përmban ujë, si përbërësin e saj thelbësor, mund ta mendojme si nje det me molekula ne lëvizje të vazhdueshme (si në teorine kinetike) që përplasen me njëra-tjetrën duke zotëruar energji te ndryshme kinetike. Këto molekula veprojnë reciprokisht (me njëra-tjetrën) në mënyra të ndryshme, si për shembull: permes reaksioneve kimike (formim dhe shkëputje lidhjesh midis atomeve) dhe ndërveprimeve  më të dobeta ose lidhjeve që vijnë për shkak te tërheqjes elektrostatike mes molekulave.

Proceset e shumta qe ndodhin në qelizë, sot konsiderohen si rezultati i lëvizjes molekulare të rastësishme (termike) i lidhur me efektin e forcës elektrostatike.

Kjo që do të përshkruajme me poshte nuk është pare (ende) ne veprim. Është më shumë një model i asaj që ndodh bazuar në teori fizike dhe mbi një shumëllojshmëri rezultatesh eksperimentale.

Informacioni gjenetik që tejcohet nga breznia në brezni në të gjitha qeniet e gjalla përmbahet (gjendet) në kromozome, që janë të përbërë nga gjenet. Cdo gjen përmban informacionin e nevojshëm për të koduar një proteinë specifike.

Informacioni gjenetik që përmban një gjen asemblohet në molekulen kryesore që përbën kromozomin, ADN-në (acidi dezoksiribonukleik). Nje makromolekulë ADN-je është e ndërtuar nga një zinxhirr i gjatë molekulash të shumta të vogla, të njohura si bazat nukleotide. Vetëm katër tipe bazash janë të pranishme në këtë makromolëkulë: adenina (A), citozina (C), guanina (G) dhe timina (T).

ADN-ja e një kromozomi përbëhet nga dy zinxhirë të ndërlidhur në formë helike të dyfishtë midis tyre. Dy zinxhirët lidhen midis tyre me forca elektrostatike, që do të thotë tërheqje midis ngarkesave pozitive dhe negative. Adenina lidhet me timinën, në të njëjtën mënyrë guanina lidhet me citozinën. Kjo afërsi e madhe është e nevojshme për të siguruar forcën elektrostatike të nevojshme për të mbajtur të lidhura bazat për një periudhë të shkurtër,në mënyrë që të formohen ato që quhen ‘lidhje të dobëta’.

Foract elektrostatike midis A-T dhe G-C ekzistojnë për sa kohë këto molekula janë të ngarkuara elektrikisht në disa pjesë të tyre për shkak të elektroneve që orbitojnë për më shumë kohë rreth një atomi përkundrejt një tjetër atomi të vet molekulës. Për shembull, elektroni i atomit të hidrogjenit tek adenina, vendoset në  zonën orbitale ngjitur atomit të azotit, kështu N ka ngarkësë (-) ndërsa H (+). Atomi hidrogjenit të adeninës është i tërhequr nga atmi O(-) i timinës.

Kjo gjendje (figura) krijohet kur kromozomi dyfishohet (replikohet), pak para ndarjes qelizore. Në fakt, lidhja midis A-T dhe G-C garanton që informacioni gjenetik të tejcohet me përpikmëri në brezninë tjetër.

Procesi i replikimit jepet më i thjeshtuar. Dy gjysmat e helikës së dyfishtë të ADN-së ndahen (me ndihmën e enzimave; edhe këto veprojnë nëpërmjet  forcave elektrostatike) duke ekspozuar pjesët e ngarkuara të bazave të azotuara. Pa hyrë në detajet e fillimit të replikimit, shohim se si realizohet lidhja e saktë e bazave, duke u perqëndruar tek molekula e treguar me shigjetë, në filamentin e poshtëm në figurë. Ka shumë nukleotide të lira, të të 4 llojeve, që lëvizin në “lëngun” qelizor. Baza e vetme që do të shfaqi një tërheqje ndaj G do te jetë një T. Ngarkesat në bazat e tjera nuk janë të tilla që ti afrohen asaj të G, dhe kështu nuk do të këtë forcë të mjaftueshme tërheqëse mbi to; kujtojmë që forca zvogëlohet me rritjen e distancës. Në praktikë një bazë G nuk tërheq A, T ose vetë G; këto do të largohen nga forca lidhëse me molekula të tjera, para se enzimat t’i ngjitin në zinxhirin që po formohet. Por forca elektrostatike do të mbajë të lidhur një C pranë një G për mjaft gjatë sa të lejojë një enzimë të lidhi C në ekstremitetin në rritje të zinxhirit që po formohet. Në këtë mënyrë mund të kuptojmë që forca elektrostatike, jo vetëm mban te lidhur dy zinxhirët, por vepron edhe duke zgjedhur bazat saktë, në rendin e duhur gjatë replikimit.

Filamenti 4 ka të njëjtën vijimësi bazash si filamenti i vjetër 1 dhe filamenti i ri 3 si filamenti i vjetër 2. Kështu dy helikat e reja 1-3 dhe 2-4 janë identike të helikës origjinale 1-2. Frekuenca  e gabimeve (vendosje e gabuar e bazave të azotuara) është e rendit  104 [dhe bëhet edhe me e vogël, 1 në 108 apo 109, për ndërhyrjet e mekanizmave enzimatikë të tipit “korrigjim draftesh dhe riparim”]. Gabime të tilla përbëjnë (janë) mutacione spontane (të vetvetishme) dhe një ndryshimi mundshëm i disa karakteristikave të organizmit. Është e rëndësishme për mbijetesën e organizmit, që frekuenca me të cilën ndodhin këto gabimeve të jetë e vogël; por një numër i vogël gabimesh duhet të ndodhin gjithsesi, në mënyrë që të vëprojë akoma evolucioni(që mund të ndodh vetëm përmes mutacioneve).

Ky proces replikimi duket  sikur zhvillohet në mënyrë mekanike, sikur cdo molekulë të dinte rolin  e saj dhe të shkonte në vendin e caktuar. Por nuk është kjo që ndodh. Forcat tërheqëse midis molekulave janë të dobëta dhe forcohen vetëm kur ato afrohen me njëra-tjetrën, për të formuar shumë lidhje të dobeta.

Në fakt, nëqoftësë strukturat nuk janë përplotësuese praktikisht nuk krijohen forca(t) elektrostatike midis tyre. Koncepti më i rëndësishëm për t’u kuptuar është që qeliza ka shume molekula, por vetëm ato me formë të përcaktuar (përshtatshme) do të qëndrojnë afër zinxhirit në formim e sipër. Kështu për shkak të lëvizjes rastësore të molekulave, forcat elektrostatike veprojnë për të krijuar rregull nga kaosi.

© Rinstinkt

————————————————————————–

Qime pub-l-ike

Qime pubike

Sipas këtij studimit (Pubic Hair Grooming Injuries Presenting to U.S. Emergency Departments), në 10 vite ka patur 11,704 incidente, nga depilimi pubik (total), që kanë përfunduar në ndihmën e shpejtë.

Ndër incidentet ka patur mbi të gjitha, prerje, dermatite, abceste, gërvishtje dhe djegie apo skuqje, kryesisht tek femrat, por edhe tek meshkujt.

Fatmirësisht, nuk ka patuar asnjë rast vdekje. Rasti më i rëndë ka qenë një septicemi me rrezik për jetën, por që mesa duket ka përfunduar mirë.

Si përfundim, nga studimi, mund të thuhet se brisqet “e dorës” kanë sjellë apo sjellin më shumë dëme se ata elektrikë.

Tjetër, mund të themi se, kremrat depiluese shkaktojnë më pak probleme se brisqet (apo makinat e rrojes).

Depilim të mbarë!

Përse shkruaj

Përse shkruaj

Ndonjë i afërm më qorton për kohën që i kushtoj blogut, shkrimeve e përkthimeve që bëj. Në fakt më qortojnë, mendoj, për anën jofitimprurëse të kësaj pune. Gjithçka gjendet në këtë blog, jepet për publikun, falas, me qëllimin e vetëm të informimit apo të ngjalljes së njëfarë ndjenje kritike pas zotërimit të informacionit.

Një ndër interesat e mi parësor ka qenë gjithnjë ai i të reflektuarit mbi prosecet natyrore të fenomenit të jetës, kuptuar në të gjitha nuancat e veta. Kjo më ka shtyrë të shuaj kurreshtjen time mbi shumë procese. Dhe kjo është bërë e mundur vetëm falë shkencës dhe metodës shkencore.

Ky blog, tani për tani, mirëmbahet nga një anonim, një identitet me një tjetër maskë. Gjithsesi nuk mohoet se në një të ardhme identiteti mund të bëhet publik.

Jam i mendimit se esenca, thelbi, apo baza e individit qëndron në mendjen e vet. Entiteti dhe identiteti im, dhe i çdo personi, është i ndërlidhur me trurin dhe proceset e sipërme që lindin prej aktivitetit të tij. Kështu, për të njëjtën arësye, që prej kohëve më të hershme të jetesës njerëzore të ndërgjegjshme, nuk i trembemi vdekjes apo gjymtimit të trupit por ndalesës së ndërgjegjjes dhe mendjes, që siç thashë konsiston në shprehje të aktivitetit trunor.

Lloji ynë ka njëfarë ankthi për vdekjen, saqë ka zhvilluar (me baza apo pa baza) konceptin e shpirtit për t’i shpëtuar fundit të pashmangshëm së qenies së vet individuale. Individuale, po, sepse qenia shoqërore karakterizohet nga të tjera veti – ne në kuptimin shoqëror do të ekzistojmë ende, në kujtimet e në shkrimet e të tjerëve, në varësi të relatave që kemi patur gjatë jetës sonë.

Shkrimi përbën regjistrim të mendimit të individit, një mënyrë për të ruajtur pjesë nga mendimet  e veta përtej vdekjes fizike, si njëfarë fotografie e mendjes. Por përtej këtij aspekti të zymtë, shkrimi shërben edhe si fotografi të cilën mund ta shohësh pas disa kohe dhe të shohësh evoluimin, avancimin apo regresin tënd, krahasuar me atë çke qenë në momentin e shkrepjes së fotogafisë së mendjes.

Të shkruarit ndihmon edhe arsyetimin, duke organizuar, sistemuar e konsoliduar ide dhe mendime që përndryshe do t’i merrte era. Aftësia për t’u shprehur të qetëson ndërsa paftësia për të komunikuar mendimet e veta tek të tjerët prodhon frustrim dhe njëfarë mbylljeje në vetvete.

Dëshira ime për të ndarë njohuritë dhe frutet e punës time jofitimprurëse kushtëzojnë edhe karakterin tim. Në jetën e përditshme kërkoj vetminë dhe qetësinë, që të japin shtysa për reflektim. Gjithsesi nuk u shmangem shkëmbimeve të koncepteve, qofshin edhe diametralisht të ndryshme, mjaft të respektohet një bazë gjykimi e përbashkët.

Rinstinkt, Janar 2013

Darvini dhe Evolucioni (2)

[Lexo: Darvini dhe Evolucioni (1)]

I think (fragment nga ditari i Ç. Darvinit)

I think (fragment nga ditari i Ç. Darvinit)

Darvini ishte i mahnitur nga ndryshimet e induktuara nga seleksioni artificial dhe hipotizoi se një proces selekiv i ngjashem ndodh edhe ne natyre. Kështu, Darvini përdori seleksionin artificial si një  model ne zhvillimin e konceptit te seleksionit natyror.

Idete e Thomas Malthus-it (1766 –1834), klerik dhe ekonomist Britanik, paten, edhe ato, një ndikim te rëndësishëm tek Darvini. Tek “An Essay on the Principle of Population As It Affects the Fu ture Improvement of Society”, botuar me 1798, Malthusi verejti se rritja e popullsise nuk ishte gjithnje e deshirueshme – një vëzhgim qe binte ndesh me bindjet (besimin) e asaj kohe. Ai verejti se popullatat kishin aftesine qe te rriteshin ne menyre gjeometrike (progresion gjeometrik) (1!2!4!8!16)  ndërsa burimet ushqimore kishin aftesine qe te rriteshin, vetëm, aritmetikisht (1!2!3!4!5), duke sjell kështu një mungese ushqimi për popullsine. Ne rastin e njerezve, Malthusi sugjeroi se konflikti  ndërmjet rritjes se popullsise dhe furnizimit me ushqim gjeneron, prodhon, sëmundje dhe lufte, te cilat sherbejne si frenuese mbi rritjen e popullsise. Ideja e Malthusit se ka një kontroll te forte dhe konstant mbi rritjen e popullsise (popullatave), e influencoji fortesisht shpjegimin e Darvinit mbi evolucionin.

Vitet qe Darvini kaloi duke vezhguar sjelljet e kafeshve dhe bimeve e prezantuan ate me perpjekjen për ekzistence te pershkruar nga Malthusi. Ne këto perpjekje për ekzistence (mbijetese), variacionet e trashegueshme, te favorshme për te mbijetuar ndaj kësaj perpjekjeje (te vazhdueshme), do te prireshin te prezervoheshin (te ruheshin);  ndërsa, variacionet jo te favorshme do te prireshin qe te zhdukeshin, te eliminoheshin.

Rezultati do te ishte pershtatja (adaptimi), një modifikim evolutiv qe rrit shanset për mbijetese dhe sukses riprodhues ne një ambient te caktuar. Kështu, ne përfundim, akumulimi, grumbullimi i modifikimeve mund të rezultoje ne specie te reja. Koha ishte e vetmja gje qe nevojitej per te krijohen speciet e reja, dhe gjeologet e asaj ere, përfshirë Lyell-in, kishin dhene prova se Toka ishte mjaft e vjetër, kështu koha e nevojshme ishte dhene.

Darvini, zhvilloi ne fund, një shpjegim funksional te evolucionit, ate te seleksionit natyror, ne te cilin organizmat me mirë-te pershtatur janë me te avantazhuar për te mbijetuar dhe te behen prindërit e gjeneratave te ardhshme. Si rezultat i seleksionit natyror, popullata ndryshon ne kohe; frekuenca e trakteve, tipareve te favorshme rritet ne gjeneratat e mepasshme, ku tiparet me pak te favorshme rrallohen ose zhduken. Darvini i kaloi 20 vitet e mepasshme duke formuluar argumentet e tij për seleksionin natyror, duke akumuluar një sasi te madhe provash për te mbeshtetur teorine e tij, dhe duke qene ne korrespodence me shkencetaret e tjerë.

Ndërsa Darvini ponderonte (vleresonte) idete e tija, një naturalist Britanik – Alfred Russel Wallace (1823 –1913)-, i cili kishte studiuar bimet dhe kafshet e Arkipelagut Malay për 8 vite, ishte mahnitur, edhe ai, nga diversiteti i specieve dhe vecantive ne shperndarjen e tyre.  Ai shkroi një ese te shkurtër mbi temen dhe ia dergoi Darvinit, asokohe një biolog me fame mbareboterore, duke keruar mendimin e tij. Darvini njohu, ne ato rreshta, teorine e tij dhe kuptoi se Wallace-i ksihte arritur, ne mënyrë te pavarur, mevetesisht ne te njejtin përfundim- qe evolucioni zhvillohet, ndodh nëpërmjet seleksionit natyror. Koleget e Darvinit e binden ate (Darvinin) qe te parqiste doreshkrimin e Wallace-it sebashku me një abstrakt (hyrje) te punes se vet, te cilën ai e kishte pergatitur dhe shperndare  ndërmjet disa shokeve disa vite me pare. Qe te dyja letrat u prezantuan, ne Korrik te vitit 1858, ne një takim ne Londer te “Linnaean Society”.

Libri monumental i Darvinit, “On the Origin of Species by Natural Selection” (Mbi Origjinen e Specieve nga Seleksioni Natyror), u publikua në vitin 1859. Në vitin 1870 u publikua libri i Wallace-it, “Contributions to the Theory of Natural Selection” (Kontrubute ndaj Teorise se Seleksionit Natyror), 8 vite mbasi ai u rikthye nga Arkipelagu Malay.

 

—————————————————————————————–