HIV – AIDS

Sindroma e imunidefiçencës së fituar – AIDS

Sindorma e imunodefiçencës së fituar është një sëmundje infektive që karakterizohet nga shfaqja e infeksioneve oportuniste dhe e disa neoplazive (tumoreve) të veçanta, me një defiçencë të imunitetit qelizor ttë shkaktuar nga infeksioni me virusin HIV.

Shpërhapja e virusit HIV realizohet nëpërmjet materialeve dhe lëngjeve biologjike si gjaku, plazma, sekrecionet vagjinale, sperma, palca kockore, lëngu cefalo-rakidian etj. Nëpërmjet rrugës seksuale, homo apo eteroseksuale: sikundër edhe në mënyrë vertikale nga nëna tek fëmija. Difuzioni i infeksionit nëpërjet toksikë-vartësve ndodh nëpërmjet ageve të përdorura më parë nga një tjetër person i infektuar.
Ekspozimi ndaj virusit mund të godasi edhe personelin mjekësor që merret me pacientët e prekur – apo në mënyrë të veçantë me pacientët që nuk e dinë se janë të infektuar -, nëpërmjet pikëzave të gjakut që mund të bienë mbi sipërfaqe mukoze të ekspozuara; apo edhe duke u shpuar aksidentalisht me age të infektuara, nga menaxhimi i keq i tyre.

 

Eziologjia

Ilustrim i HIV

Ilustrim i HIV

Virusi HIV është një retrovirus që i përket familjes së Lentivirusëve; ka një formë të rrumbullakët me një diametër prej rreth 100 nm. Ekzistojnë dy serotipe: HIV-1 që është më i përhapur në Amerikë, Europë dhe Azi; HIV-2 që është më i përhapur në Afrikë.
Gjenotipi i virusit HIV është i përbërë nga dy molekula ARN-je të bashkuara mes tyre nga 2 proteina, duke formuar së bashku një kompleks ribonukleoproteinik që ndodhet brenda një veshjeje proteinike në formë të zgjatur që është e formuar nga proteina e quajtur p24.
Gjenomi është i përbërë nga gjene si:
– GAG – që kodofikon për proteinat e veshjes proteinike p24.
– POL – që kodofikon për transkriptazën inverse, për proteazën dhe për endonukleazë-integrazën.
– ENV – kodofikon për proteinën e mantelit viral, gp160, e cila ndahet në gp41 (me aktivitet fuzogjen, shkrirës) dhe gp 120 (që funksionon si antireceptor i CD4)
Gjene të tjerë: gjene të tjerë rregullatorë që janë të rëndësishëm për fillimin e transkriptimit.
Sekuencat gjenike karakterizohen nga skema leximi të hapura dhe të mbivendosura, të ashtu quajturat Open Reading Frames – ORF. Kështu nga një fragment i caktuar materiali gjenetik, nëpërmjet leximesh të ndryshme, mund të pëftohen informacione për sintezën e proteinave të ndryshme.

Në brendësi të virusit gjenden materialet e nevojshme për replikimin e virusit: dy çifte ARN-je, t-ARN të ndryshme dhe disa produkte të gjenit POL që kodifikojnë për transkriptazën inverse, proteazën dhe integrazën. Kapsidi viral është i veshur nga një mantel për shkak të të cilit virusi ka një rezistencë të dobët ndaj temperaturave të larta dhe aciditetit të stomakut.

Virusi ka një ndryshueshmëri të lartë gjenetike për shkak se transkriptaza inverse nuk është shumë besnike në punën e vet; pra kryen mjaft gabime gjatë procesit të vet të transkriptimit. Kjo ndryshueshmëri e lartë gjenetike shkakton formimin dhe izolimin e tipave të ndryshëm të virusit jo vetëm nga një pacient tek tjetri por edhe në të njëjtin pacient.

 

Patogjeneza

Penetrimi i virusit në qelizat e trupit ndodh nëpërmjet endocitozës së ndërmjetësuar nga një receptor. Antireceptori gp120 lidhet me CD4 të pranishëm tek linfocitet T, makrofagët dhe qelizat dendritike. Kjo lidhje shkakton një ndryshim konformacional të glikoproteinës virale dhe si pasojë ekspozimin dhe aktivizimin e gp41 – aktivizohet mekanizmi i shkrirjes qelizore.
Nevojitet gjithashtu edhe veprimi e disa bashkë-receptorëve, si CXCR4 dhe CXCKR5.

Pas penetrimit virusi zhvishet nga envelop-i dhe fillon faza e replikimit të gjenomit brenda kapsidit.

Transkriptaza inverse sintetizon një kopje të parë ADN-je përplotësuese me njërën nga dy zinxhirët e ARN-së së pranishme. Më pas duke përdorur si model vargun e ADN-së së saposintetizuar, sintetizohet një varg tjetër ADN-je, duke u formuar kështu një varg i dyfishtë ADN-je, i cili mund të integrohet në gjenomin e qelizës nëpërmjet funksionit të endonukleazë-integrazës.
Mbas disa ciklesh replikativë provirusi qëndron i heshtur duke provokuar një infeksion latent. Me raste, provirusi mund të aktivizohet duke e detyruar qelizën të prodhojë thërrmija të shumta virale, çka do të shkaktojë edhe vdekjen e linfocitit të infektuar.

 

Historia natyrore e sëmundjes

Sëmundja e AIDS-it është e lidhur me shkatërrimin e vazhdueshëm dhe progresiv të qelizave Th1 (CD4+), që janë organizatorët e përgjigjee imunitare. Kjo ndodh për shkak të një efekti citopatik të drejtëpërdrejtë të virusit.

Faza 1 – mononukleozë-ngjashëm (Flu-like)

HIV-i, kur futet në trup, transportohet nga qelizat folikolare dendritike në zonat parakortikale të linfonyjeve, ku replikohet në mënyrë të palodhur deri sa arrin një nivel kritik, që përket me fazën e virhemisë, tipike e javëve të para të infeksionit nga virusi në fjalë. Virhemia shkakton një shpërndarje hematike të virusit në inde dhe organe të ndryshme të trupit përfshirë sistemin nervor qëndror – kjo ndodh përpara se trupi të ndrëtojë një përgjigje imunitare të efektshme.
Kjo fazë përket me infeksionin parësor, pra me një simptomatologji mononukleozë ngjashëm.
Në javët në vazhdim përgjigjia imunitare humorale dhe ajo qelizore skaktojnë një rënie të përqëndrimit të virusit qarkullues dhe atij brendaqelizor. Njëkohësisht rivendoset edhe një numër normal i linfociteve CD4+, dhe shpërndarja hematike e infeksionit kufizohet. Megjithatë përgjigja imunitare nuk është e aftë që të çrrënjosi infeksionin duke eliminuar virusin totalisht; ky mbijeton, në një formë infeksioni latent, në organe si linfonyjet dhe sistemi nervor qëndror.

Klinika e Fazës 1

Kjo fazë mund të kalojnë në mënyrë jo simptomatike. Gjithsesi nga 50-70% e pacientëve kanë disa shfaqje akute në muajin e parë pas infeksionit me HIV, që janë të tipit monomukleozë-ngjashëm: temperaturë, faringjit, linfangjit, dhimbje koke, anoreksi, shqetësime të tretjes dhe letargji. Gjatë kësaj faze është i nveojshëm kërkimi shenjave të hershme të infeksionit si p24 apo HIV-ARN nëpërmjet teknikës së PCR-së.

 

Faza 2 – Infeksioni latent dhe kronicizimi i tij.

Periudha jo-simptomatologjike nuk shoqërohet nga një periudhë biologjike latente, meqënëse replikimi viral vazhdon gjithesesi – infeksion kronik. Llogaritet se, gjatë kësaj faze, largohen nga trupi duke u shkatërruar rreth 108-9 thërrmija virale – në një gjendje ekuilibri të vazhdueshëm dinamik.
Ndër të tjera, shfaqen edhe ndryshime funksionale të linfocitëve CD4 dhe CD8, të linfocitëve B dhe të qelizave monocito-makrofagjike. Numri i thërrmijave virale është i ulët në gjak dhe i lartë në linfonyje.
Linfocitet CD4 që shkatërrohen çdo ditë zëvendësohen falë aftësisë rigjenerative të palcës së kockave. Por ky ekuilibër mund të prishet, duke qenë se në pjesën më të madhe të pacientëve të infektuar nga HIV është i përkohshëm. Kështu që niveli i linfocitëve CD4+ bie në mënyrë të vazhdueshme dhe të pashmangshme.

Klinika e Fazës 2

faza në fjalë është jo-simptomatike. Fillohet të vihet re një linfocitozë, kryesisht me linfocite CD8+.

 

Faza 3 – LAS dhe riaktivizimi i infeksionit

Qelizat e infektuara zëvendësoshen vazhdimisht nga qeliza të tjera që janë të ndotura; ky proces pëson një rritje veçanërisht në situata kur qelizat e infektuara nga virusi HIV aktivizohen, si në raste infeksionesh, alergjishë apo në raste stresi. Kjo provokon prodhimin e citokinave aktivizuese dhe shumimin e linfociteve T duke shkaktuar riaktivizimin e infeksionit viral.
Aktivizimi i qelizave imunitare, pra linfociteve T, shkakton aktivizimin e faktorit të transkriptimit qelizor të quajtur NF-kB, që nis transkriptimin e IL-2 (interleukina 2) në qelizat normale. Ndërsa në qelizat e infektuara, fillon transkriptimi i sekuencave gjenike LTR, që funksionojnë si promoter dhe enhancer për transkriptimin e provirusit. Kjo shpjegon faktin se përse infeksioni nga HIV përkeqësohet shumë pas infeksionesh të vogla, që, në subjektin normal imunokompetent, nuk provokojnë dëme.
Shënim: të gjithë pacientët me HIV kanë një hiperplazi folikulare të dukshme, që përfaqëson përgjigjen e sistemit imunitar ndaj qelizave të infektuara.

Klinika e Fazës 3

Në disa pacientë një aktivitet i tillë – i përshkruar më sipër – përkthehet në një linfoadenopati të përgjithshme që përket me të ashtuquajturën sindromë linfoadenopatike (linfoadenopathic syndrome – LAS). Kjo sindromë karakterizohet nga linfonyje të mbufatura, jo të dhimbshme, të lëvizëshme dhe me konsistencë parenkimatoze.
Prania e virusit shërben, ndër të tjera, si një stimul i mëtejshëm për aktivizimin e imunitetit qelizor. Në këtë mënyrë vendose një qarkull vicioz me zvogëlim të numrit të linfociteve CD4+ funksionalë…

 

Faza 4 – AIDS

Në fazat reminale të “heshtjes” klinike dhe gjatë sëmundjes së konsoliduar, qëndra gjerminative e linfonyjeve është plotësisht e shkatërruar dhe linfonyja humbet aftësinë e sekuestrimit. Në këtë mënyrë viruset dhe agjentë të tjerë patogjen, janë të lirë të derdhen në gjak, duke mos u penguar nga “filtri” i linfonyjeve, ku normalisht veprojnë qelizat imunitare. Në këtë mëynrë, gjatë kësaj faze të infeksionit, në gjak dhe në linfonyje gjenden sasi ekuivalente të ARN-së virale (indikator i përqëndrimit të virusit). Pra, ndodh shkatërrimi i indit linfatik, çka edhe shënjon fillimin e infeksioneve oportuniste dhe mëpastaj vdekjen e pacientit.

Klinika e Fazës 4

ARC – AIDS Related Complex, infeksione të thjehsta si Candidiozë, Herpes Simplex dhe VZV, infeksione dhe neoformacione të shkaktuara nga HPV, etj.
AIDS – infeksione oportuniste si TBC (tuberkulozë) apo Pneumocistozë, neoplazi të veçanta si Sarkoma i Kaposit.

 

Patogjeneza e manifestimeve neurologjike

Efektet tipike të AIDS-it trunor janë të lidhura me heshtjen imunitare, pra supresimin e imunitetit dhe me shfaqjen e neoplazive. Në rastin e parë mekanizmat e dëmit janë të shumtë. Qelizat e infektuara të linjës monocito-makrofagjike, që hyjnë në tru falë molekulave të adezionit si ICAM1 dhe VCAM1, kanë një tropizëm të spikatur për indin trunor për shkak të pranisë së gp120 në citozol. Dëmet që virusi provokon në tru, duket se kanë një mekanizëm jo të drejtëpërdrejtë, të ndërmjetësuar nga: efektet toksike të gp120, neurotoksina të sekretuara nga makrofagët dhe nga neuroglia e infektuar, citokina të prodhuara nga qelizat e infektuara (IFN, TNF) etj.
Manifestimet neurologjike përmirësohen në mëynrë të ndjeshme me terapinë anti-retrovirale, veçanërisht tek fëmijët.

 

Diagnoza

Diagnoza indirekte: Ig, ELISA, Western-Blotting, RIBA.
Diagnoza direkte: PCR.

Terapia

Obiektivi parësor i terapisë kundër virusit HIV është shtypja maksimale e replikimit/shumimit viral. Terapia bazohet mbi përdorimin e ilaçeve prej tre kategorive të ndryshme: NRTI, inhibitorë nukleotidikë të transkriptazës inverse (abacavir, disanosina, lamivudina, stavudina); NNRTI, inhibitorë jo nukleotidikë të transkriptazës inverse (efavirenz, nevirapina); PI, inhibitorë të proteazës.
Në praktikën klinike, kombinimet më të mira janë të pakta; kombinimet më të përdorura janë këto tre:
1 PI + 2NRTI
1 NNRTI + 2 NRTI
3 NRTI

Është treguar se niveli më i ulët i HIV-ARN-së pas terapisë antivirale, përkufizuar si nadir, është tregues për zgjatjen e efektit virologjik.
Tarapia quhet e dështuar kur shfaqet një nga dukuritë e mëposhtëme:
– mungesa e kontrollit adeguat të replikimit viral: mungesë e zvogëlimit të ngarkesës virale në 3 muajtë që pasojnë fillimn e terapisë (> 400 kopje HIV-ARN/ml).
– riaftësim imunologjik i pamjaftueshëm
-progresion klinik i sëmundjes.

 

[Nëse postimi të pëlqeu, dhe do të qëndrosh i/e azhornuar, mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

——————————————————————————————————–

Advertisements

Vegjetarianët nuk janë edhe aq të shëndetshëm

Vegjetarianët nuk janë edhe aq të shëndetshëm

Studimi tregon se ata që ndjekin një dietë vegjetariane (pra jo të balancuar) nuk kanë një shëndet të mirë…

Lexuesi i nderuar i blogut tim, i vogël si ndërmarrje personale por i madh si influencë, do të ketë dëgjuar dhe lexuar padyshim mbi pohime të hedhura si fakte, sipas të cilave thuhet përafërsisht se: ata që ndjekin një dietë vegjetariane kanë një jetë më të shëndeshme dhe jetojnë më mirë, duke patur edhe më pak sëmundje.

Zarzavatet sot janë të lumtura sepse do të jetojnë më gjat, ngase darka për autorin e këtyre rreshtave do të gatuhet me mish viçi. :)

Zarzavatet sot janë të lumtura sepse do të jetojnë më gjatë, ngase darka, për autorin e këtyre rreshtave, do të gatuhet me mish viçi. 🙂

Ky pohimi i fundit, si çdo legjendë tjetër ka një bazë të vërtetë meqë studime të botuar dhe konfirmuar në vitet e fundit falasn për një lidhje/relacion mes konsumit të tepruar të mishit të kuq gjatë disa periudhave të jetës së njeriut dhe kancerit të zorrës së trashë. Megjithatë, kjo lidhje nuk implikon se, me të ndaluar ngrënien e mishit të kuq shuhet edhe risku i zhvillimit të kancerit të zorrës së trashë, meqë ndryshoret e përfshira në këtë “ekuacion të shëndetit” janë të shumta.

Por këto legjenda mbi të mirat absolute të dietës vegjetariane, hera herës të shitura edhe si fakte po fillojnë të bienë, si kështiellat prej rëre.

Sipas një studimi të realizuar nga një ekip kërkimor shkencor i Universitetit austriak të Graz-it, ku janë ekzaminuar1320 qytetarë, dieta vegjetariane nuk ësthë dhe aq e shëndetshme, ose më mirë të them se, një dietë jo e ekuilibruar si ajo vegjetariane është e lidhur me një jetesë më pak të shëndetshme.

Sipas studimit në fjalë, ata që refuzojnë të hanë mish, pra që ndjekin një ditë vegjetariane, kanë më shumë probleme alergjie, probleme mendore e madje edhe tumore; këto në krahasim me subjektet që hanë edhe proteina me origjinë shtazore brenda një diete të ekuilibruar, pra gjithçkangrënëse (omnivore).

Ekspertët nga Universiteti i Graz-it, në studimin e tyre, dhe në përfundimet e tij, vënë në dukje se, personat që zgjedhin dietën vegjetariane janë më aktivë dhe më pak të prirë për të ndjekur stile jetese apo zakone të dëmshme për shëndetin si pirja e duhanit apo pirja e alkolit. Por, njëkohësisht, këta individë që ndjeklin një dietë të çbalancuar vegjetariane, kanë më shumë rrezik për të zhvilluar probleme ankthi, depresioni dhe alergjie. (Të shihet Tabela më poshtë.)

Tabelë e nxjerrë nga studimi.

Tabelë e nxjerrë nga studimi. (Burkert NT, Muckenhuber J, Großscha¨dl F, Ra´sky E´, Freidl W (2014) Nutrition and Health – The Association between Eating Behavior and Various Health Parameters: A Matched Sample Study. PLoS ONE 9(2): e88278. doi:10.1371/journal.pone.0088278)

Në seksionin e diskutimit dhe të përfundimeve, autorët e studimit në fjalë thonë se, vegjetarianët raportojnë shëndet më të dobët, kërkojnë trajtim mjekësor më shpesh dhe se kanë një cilësi jete më të dobët krahasuar me subjektet e tjerë nën analizë. Për më tepër, kur u analizua frekuenca e sëmundjeve kronike, u gjet se incidenca e kancerit ishte më e lartë tek vegjetarianët sesa tek subjektet me zakone dietike të ndryshme nga vegjetarianizmi.

Studime të ndryshme, thonë shkencëtarët, kanë treguar efektet e dietës vegjetariane mbi shëndetin mendor. [9.15.16] Vegjetarianët në studimin e autorëve në fjalë vuajnë, në mënyrë domethënëse, nga çrregullime të ankthit dhe/apo të depresionit. Për më tepër, vazhdojnë shkencëtarët, të dhënat e mbedhura nga individët në fjalë tregojnë se vegjetarianët kanë një cilësi jete më të varfër në terma të shëndetit fizik, marrëdhënieve shoqërore dhe të faktorëve ambientalë.

Këto të dhëna nuk duan të thonë medoemos se problemet shëndetësore të vegjetarianëve vijnë ekskluzivisht nga ndjekja e një diiete vegjetariane, por mund të jenë edhe rezultat i fenomenit sipas të cilit, shpjegojnë shkencëtarët, vegjetarianët e studimit në fjalë apo edhe më gjerë e ndjekin një dietë të tillë për shkak të gjendjes së tyre shëndetësore… meqë shpesh nëpër media kjo dietë apo të ngjashme të saj prezantohen nga jo-profesionistët si një metodë për të menaxhuar peshën trupore dhe shëndetin.

Megjithatë, përtej rezultateve, shkencëtarët nuk harrojnë të tregojnë një kujdes të veçantë në theksimin e limiteve të një studimi të tillë; kur të dhënat nuk janë mbledhur në vijimësi por janë marrë në një moment specifik (cross sectional), duke kryer njëfarë prerje tërthore. Të dhënat e marra në një të tillë mënyrë nuk japin mundësi për ndërtimin e një lidhjeje shkakësore mes ndryshoreve apo fenomeneve të bashkëlidhura. Pra, përfundojnë autorët, nuk mund të bëhen pohime nëse shëndeti më i dobët i vegjetarianëve në studimin në fjalë i detyrohet dietës së tyre apo nëse kjo formë diete ndiqet (nga subjektet vegjetarianë) për shkak të problemeve të tyre të shëndetit.

Burkert NT, Muckenhuber J, Großscha¨dl F, Ra´sky E´, Freidl W (2014) Nutrition and Health – The Association between Eating Behavior and Various Health – Parameters: A Matched Sample Study. PLoS ONE 9(2): e88278. doi:10.1371/journal.pone.0088278

[Nëse postimi të pëlqeu dhe do të qëndrosh i/e azhornuar, atëhere mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

————————————————————————————-

 

Detektimi i hershëm i kancerit (1): Pap Testi

Detektimi i hershëm i kancerit (1): Pap Testi

Testi i Papanikolaut dhe kanceri i qafës së mitrës

Kanceri… le ta përkufizojmë këtë si një entitet biologjik, si një qelizë e mëpastaj një grup qelizash që rriten pa ndonjë kontroll mbi ciklin qelizor.

Kanceri në rastet më të mira rezulton në rritjen e një mase qelizore të kufizuar, pra të ashtuquajturit tumore beninj. Ndonjëherë tjetër këto qeliza pa kontroll mbi ciklin e vet qelizor mund edhe të përftojnë karakteristika si invaziviteti apo metastazizimi, e në këto raste flitet substancialisht për tumore malinj apo kancere.

Kur kanceri, pra tumori malinj, kapet në fazat e hershme të zhvillimit të vet, pra përpara se të migrojë nëpër rajone të tjera të trupit, masat kurative priren të jenë relativisht më të larta krahasuar me rastet kur kanceri kapet në fazë të vonë.

testi i Papanikolaut - Në të majtë një Pap Test normal, ku shihen qeliza relativisht uniforme në masë dhe formë, me bërthama sferike normale. Në të djathtë një Pap Test jo-normal, me qeliza që shfaqin një ndryshueshmëri të lartë në madhësi dhe në formë, me bërthama relativisht të zmadhuara në krahasim me përmasën e vet qelizave.

Testi i Papanikolaut – Në të majtë një Pap Test normal, ku shihen qeliza relativisht uniforme në masë dhe formë, me bërthama sferike normale. Në të djathtë një Pap Test jo-normal, me qeliza që shfaqin një ndryshueshmëri të lartë në madhësi dhe në formë, me bërthama relativisht të zmadhuara në krahasim me përmasën e vet qelizave.

Kështu, mbi këto të dhëna, prej kohësh janë bërë e bëhen akoma tentativa për gjetjen e teknikave të hetimit (screening-ut) të cilat mund ta detektojnë kancerin në një stad të hershëm.

Një nga këto teknika apo procedura hetimi të popullatës (screening) është Pap Testi, që përdoret për detektimin e hershëm të kancerit të qafës së mitrës. Pap Testi u zhvillua në fillim-vitet 1930-të nga George Papanicolau, nga i cili ka marrë edhe emrin.

Arsyeja logjike që qëndron pas kësaj procedure, për të cilën do të them diçka më poshtë, është se pamja mikroskopike e qelizave kanceroze është mjaft e ndryshme nga ajo e qelizave normale e kështu mund të realizohet përdallimi mes këtyre dy “tipologjive” fenotipike.

Kështu nëpërmjet Pap Testit, pra vetëm falë ekzaminimit të një numri të vogël qelizash, mund të bëjmë një diagnozë kanceri.

Pap testi realizohet duke marrë disa mostra nga sekrecionet vagjinale të femrës dhe ekzaminimi i tyre nën mikroskop.

Nëse qelizat e vëzhguara nën mikroskop shfaqin karakteristika të pazakonta – si për shembull bërthama të mëdha dhe të çrregullta apo ndryshueshmëri të theksuar në përmasat dhe format qelizore – kjo është një shenjë se kanceri mund të jetë i pranishëm, dhe lind nevoja për kryerjen e testimeve të mëtejshme, për ta konfirmuar apo refuzuar këtë përfundim apo më mirë të themi tezë paraprake.

Meqnënse Pap testi mundëson detektimin e kancerit të qafës së mitrës në stadet e veta më të hershëm, kjo procedurë edhe pse mjaft e thjeshtë, ka dhënë një kontribut të rëndësishëm në shpëtimin e jetës së shumë pacienteve.

[]

 

[Nëse postimi të pëlqeu, mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

——————————————————————————–

Njeriu me mëlçinë e artë

Njeriu me mëlçinë e artë 

Para ca kohësh shkruajta mbi mënyrën se si e preferonte pijen agjenti sekret britanik James Bond. Një Martini, i tundur jo i trazuar.

Sot, do të shkruaj mbi disa të dhëna të reja, konkluzione të një studimi shkencor të botuar në British Medical Journal vetëm pak ditë më parë, 12 dhjetor 2013.

mëlçi e artëAutrorët e studimit i kanë nxjerrë të dhënat e analizuara duke lexuar dhe hetuar nëpër librat e Flemingut, krijuesi i Bondit. Kështu dy nga autorët e studimit për të cilin po shkruaj kanë lexuar çdonjëri nga 7 libra; në total 14 duke përjashtuar “The Spy Who Loved Me and Octopussy” dhe “Living Daylights” (tregime) meqënëse tek njëra Bondi shfaqet vetëm si një figurë periferike, ndërsa tek tjetra sepse nuk ka të dhëna të mjaftueshme. Gjatë leximit kanë mbajtur shënime në mënyrë sistematike.

Konkluzioni i autorëve është se James Bondi pinte shumë, po shumë ama saqë mund fare mirë të klasifikohet si pijanec i kategorisë së tretë (standarde britanike). Kështu dyshimi nëse Bondi ishte thjeshtë një njohës i mirë i pijeve pa qenë pijanec apo nëse ishte efektivisht pijanec e kështu edhe njohës i mirë mund të themi se merr fund.

Autorët e studimit, duke lexuar dhe hetuar imtësisht me sens kritik nëpër librat e 007 gjetën se agjenti sekret britanik pinte mesatarisht 92 njësi alkoli në javët kur ishte në mision. Konsumi ishte i ekzagjeruar në dy misione në veçanti, në “You Only Live Twice” dhe mëpastaj “On Her Majesty’s Secret Service”, përkatësisht 225.8 dhe 179.8 njësi alkoli.

Agjenti 007 me mënyrë e vet të të bërit të gjërave rezulton një njeri krejt i papërgjegjshëm; sa më shumë pije alkolike konsumohen mbi një kufi të caktuar, aq më shumë ritet rreziku për të zhviluar patologji si ciroza hepatike, helmimi apo edhe forma malinje.

Edhe pse akti i të pirit tek filmat e 007, në mbrëmjet festive apo edhe nëpër diskoteka ku gumëzhojnë rinia na shfaqet në një sens integrimi në aktivitetin përkatës, njëfarë kufiri që duhet kaluar për ta gëzuar festën edhe më shumë, konsumimi i tepruar i alkolit është një problem shoqëror në të gjithë botën; i cili problem shkakton skajëzim shoqëror, vuajtje, vdekje…

Për t’u rikthyer tek “zero zero shtata”: autorët e studimit mbi bazën e të dhënave të nxjerra nga leximi i librave, shtrojnë një tezë interesante. Mendojnë se James Bondi i kërkonte pijet e veta të tundura e jo të trazuara (shaken, not stirred) ngase ishte i paaftë që t’i trazonte për shkak të dridhjeve që mund të ketë patur 007 nga konsumimi i pakriter i alkolit.

Të dhënat tregojnë se dridhja esenciale mund të lehtësohet nga doza të vogla alkoli; ndërsa të tjera të dhëna tregojnë se ata që konsumojnë doza të larta alkoli kanë katër herë më shumë mundësi që të shfaqin dridhje të gjymtyrëve. Raportohet se kjo vjen ngaqë helmet, toksinat, alkoli shkaktojnë dëme në trurin e vogël, i cili është aktori dhe modulatori më i rëndësishëm i lëvizjeve.

Përfundimet që dalin nga analiza janë të qarta: konsumi i alkolit nga 007 është katër herë më i lartë se niveli i këshilluar për një mashkull të pjekur. 007 ka një rrezik të lartë për të zhvilluar cirozë hepatike, impotencë apo indicente të tjera, si ai që Bondi pësoi në misionin Casino Royale. Për më tepër që impotenca e shkaktuar nga alkoli do t’i ulte shumë pikë si joshës femrash.

Ndër të tjera autorët e studimit, thonse se, e kuptojnë që kur punon me terroristë ndërkombëtarë të cilët tentojnë të godasin Mbretëreshën dhe më tej gjithë Botën, nivelet e stresit dhe presioni shoqëror për të pirë alkol është i lartë por do t’i sugjeronin që ta ulte konsumimin e alkolit në nivele më të moderuara, për të mirën e tij dhe tonën.

Bibliografia:

  • Were James Bond’s drinks shaken because of alcohol induced tremor? – BMJ 2013;347:f7255 doi: 10.1136/bmj.f7255
  • Rehm J, Gmel G, Sempos CT, Trevisan M. Alcohol-related morbidity and mortality. Alcohol Res Health 2003;27:39-51.
  • Louis ED, Benito-Leon J, Bermejo-Pareja F. Population-based study of baseline ethanol consumption and risk of incident essential tremor. J Neurol Neurosurg Psychiatry 2009;80:494-7.
  • National Institute for Neurological Disease and Stroke. Tremor fact sheet. http://www.ninds.nih.gov/disorders/tremor/detail_tremor.htm.
  • Azagba S, Sharaf M. The effect of job stress on smoking and alcohol consumption. Health Econ Rev 2011;1:15.

© mbi tekstin, Rinstinkt 2013

 —————————————————————————————–

Epidemiologji – Testet e screening-ut (hetimit të popullatës)

Testet e screening-ut (hetimit të popullatës)

Çfarë është një test screening-u?

Ka të bëjë me aplikimin e një testi, një ekzaminimi apo të një tjetër procedure mbi subjekte josimptomatikë me qëllim identifikimin e një patologjie potenciale në fazën e vet më të hershme, kur një ndërhyrje mund të modifikojë në mënyrë të ndjeshme historinë e saj natyrore.

Objektivi parësor i një testi screening-u (hetimi të popullatës) është që të zvogëloj incidencën (goditjen) dhe vdekshmërinë e një sëmundjeje nëpërmjet diagnozës paraprake (të hershme) dhe më pastaj ndërhyrjes terapeutike të rrufeshme.

Ekzistojnë disa nivele parandalimi për sëmundjet…

Përpara se sëmundja të vendoset. Parandalimi parësor – heqja e faktorëve të rriskut, si për shembull: fushata kundër tymit të duhanit apo kundër alkolizmit. Apo reduktimi i efekteve të ekspozimit, për shembull vaksinimi.

Sëmundja është vendosur, por nuk është ende e dukshme nga pikëpamja klinike. Parandalimi dytësor – gjetja e hershme e rasteve të sëmura që nuk e shprehin sëmundjen klinikisht, nëpërmjet një testi screening-u (hetimi të popullatës). Për shembull: Pap test, mamografia, gjak okult në fekale, PSA etj.

Sëmundja shfaqet klinikisht. Parandalimi tretësor – ka të bëjë me dhënien e një terapie adekuate dhe rehabilitimin e pacientit për të zvogëluar apo parandaluar pasojat negative të vet sëmundjes. Për shembull: asistimi i individëve që kanë pësuar infarkt të miokardit.

Llojet e testeve të screening-ut

Testi i screning-ut mund të jetë një pyetësor i përëbërë nga një bashkësi pyetjesh mbi gjendjen e shëndetit/sëmundjes (për shembull: testi mbi konsumin e alkolit i Michigan-it – MAST).
Mund të jetë edhe një ekzaminim klinik. Për shembull: matja e presionit arterioz të gjakut, të presionin brendaokular etj.
Apo një test laboratori – si ai i matjes së nivelit të sheqerit në gjak – apo akoma më tej imazherik, si ekografia.

Testi i hetimit të popullatës (screening test) i klasifikon subjektet që i nënshtrohen hetimit në dy kategori: pozitivët që kanë një probabilitet të lartë për të qenë të sëmurë, dhe negativët që kanë një probabilitet të lartë për të qenë të shëndetshëm.

Që një sëmundje të mund të hetohet hershëm nëpërmjet një test screening-u duhet që ajo të ketë: pasoja të rënda, prevalencë të lartë, histori natyrore të njohur, një periudhë të gjatë latence, mundësi trajtimi, prognozë më të mirë nëse diagnoza kryhet në DPCP (Detectable Preclinical Phase).

Një test screening-uu duhet të plotësojë disa kritere: të kushtojë pak, të jetë i lehtë për t’u kryer, të jetë pak invaziv për pacientin, të jetë i pranuar nga popullata që do të hetohet, të jetë i sigurt, dhe të jetë i vlefshëm.

Si vlerësohet një test screening-u?

Tabelë ndihmëse

Tabelë ndihmëse

Testet e screening-ut vlerësohen në terma të vlefshmërisë, të performancës dhe të efikasitetit.

Vlefshmëria e një programi screening-u (hetimi) matet nga sensibiliteti (ndjeshmëria) dhe specificiteti.

Sensibiliteti – probabiliteti për të patur një test pozitiv në prani të sëmundjes (a/a+c).

Specificiteti – probabilitetit për të patur një test negativ në mungesë të sëmundjes (d/d+b) .

Sensibiliteti dhe specificiteti pjesërisht përcaktohen nga i ashtuquajturi “kriter i pozitivitetit”. Me kriter pozitiviteti kishte parasysh vlera për të cilën testi i screening-ut (hetimit) konsiderohet pozitiv. Kjo vlerë është një pikë nga spektri i rezultateve të mundshme të testit, i cili spektër shtrihet nga “artësisht normal” tek “qartësisht patologjik”.

Nëse kriteri i pozitivitetit është i ulët, testi i hetimit të popullatës do të jetë shumë i ndjeshëm (sensibël), e kështu do të jetë në gjendje të identifikojë të gjithë subjektet me presion të lartë, për shembull. Në këtë rast testi do të ketë detyrismisht specificitet të ulët dhe do të identifikojë, gabimisht, si me presion të lartë, shumë subjekte që presionin  e gjakut e kanë normal. Në rastin e anasjelltë (të kundërt), testi do të jetë shumë pak sensibël dhe shumë specifik.

Vlera e kriterit të pozitivitetit vendoset sipas nevojave shëndetësore. Preferohet sensibilitet më i lartë kur të humbasësh raste është një gjë e rëndë, kur ndërhyrja në fazat e hershme është e rëndësishme (në raste tumori), apo në rastin e sëmundjeve infektive si SIDA apo sifilisi.
Preferohet specificitet më i lartë kur ekzaminimet e mëpasshëm për diagnozën janë tepër invazivë apo tepër të kushtueshëm.

Performanca – Performanca e një testi screening-u vlerësohet nga:

Vlera parashikuese pozitive VPP – probabiliteti që një person të jetë realisht i sëmurë kur ka një test pozitiv (a/a+b).

Vlera parashikuese negative VPN – probabiliteti që një person të jetë realisht i shëndetshëm kur ka një test negativ  (d/d+c).

Efikasiteti – Efikasiteti i një programi screening-u vlerësohet nëpërmjet matjes së zvogëlimit (reduktimit) të incidencës dhe vdekshmërisë së një sëmundje të caktuar tek personat që i nënshtrohen hetimit (screening-ut).

Gjatë vlerësimit të efikasitetit të një programi hetimi të popullatës duhet të kemi kujdes nga prania e bias-ve të mëposhtëm: self-selection, lead time bias, length time bias.

© Rinstinkt, mbi tekstin

————————————————————————————————–