Afazia; Diagnoza diferenciale e çrregullimeve të gjuhës

Afazia dhe diagnoza diferenciale e çrregullimeve të gjuhës

Afazia, apo disfazia, nuk është gjë tjetër veçse një problem në përpunimin e gjuhës që vjen prej një keqfunksioni apo më saktë disfunksioni në hermisferën trunore dominante.

Afazia është një çrregullim i gjuhës dhe jo një defiçit ndijor apo motor i thjeshtë. Për këtë arsye preken që të dyja format e gjuhës si ajo e folur edhe ajo e shkruar.

Afazia nuk shkaktohet nga një problem në dëgjim apo në artikulim, megjithëse problemet dhe defiçitet e këtyre aspekteve mund të bashkekzistojnë me afazinë.

Është e rëndësishme që të jemi në gjendje ta dallojmë afazinë nga çrregullime të tjera që prekin gjuhën por që nuk janë çrregullime specifike të vet gjuhës. Për shembull, në çrregullimet motore si dizartria apo afemia (apraksia verbale) e folura mund të jetë e vështirë që të kuptohet. Gjithsesi gjuha ka një përmbajtje dhe gramatikë normale dhe gjuha e shkruar shpesh është normale.

Mutizmi apo memecëria mund të rezultojë prej një afazie të rëndë apo prej çrregullimeve motore, por këto mund të dallohen prej afazisë duke testuar gjuhën e shkruar të individit e cila mund të jetë normale në çrregullimet motore të të folurit por që është e prekur tek afazia.

Po ashtu afazia duhet dalluar nga çrregullimet dëgjimore periferike apo qëndrore, ku preket perceptimi i gjuhës së folur por aftësia për të lexuar dhe aspekte të tjera të gjuhës janë normale.

Një tjetër diagnozë diferenciale është ajo mes afazisë dhe çrregullimeve të vëmendjes prej shkaqeve të ndryshme toksike, metabolike, post-iktale, prej iskemisë së shtyllës së trurit, çrregullimeve të gjumit. Të gjitha këto shkaqe mund të prodhojnë tjetërsime që mund të ngatërrohen me afazinë për shkak të prekjes së të kuptuarit dhe për shkak të të folurës jo koherente.

Disa herë afazia mund të ngatërrohet edhe me çrregullime psikiatrike. Në veçanti afazia mund të ngjasojë me pacientët që vuajnë nga skizofrenia dhe që mund të kenë të folur të çrregullt, të pakuptimtë, plotë neologjizma.

Pra për të bërë një përmbledhje, çrregullimet që mund të ngatërrohen me afazinë janë:

  • Çrregullimet e prodhimit të gjuhës si dizartria, afemia (apraksia verbale), dhe mutizmi (memecëria).

  • Çrregullimet dëgjimore si, një humbje periferike e dëgjimit, apo zhurdhëria kortikale.

  • Çrregullimet e vëmendjes si një gjendje konfizionale e përgjithshme, apo narkolepsia.

  • Çrregullimet psikiatrike (si skizofrenia)

  • Pacient jo-bashkëpunues.

Shkaku më i shpeshtë i fillimit akut të afazisë është infarkti trunor/cerebral.

© Rinstinkt 2020

Sindroma e cauda equina-s

Sindroma e cauda equina-s

Çfarë është sindroma e cauda equina-s?

Palca kurrizore mbaron në nivelin e vertebrave L1/L2. Nëse ndodh një dëmtim në këtë nivel apo poshtë këtij niveli, atëhere mund të dëmtohen rrënjët dalëse të palcës kurrizore që këtu marrin emrin ‘cauda equina’ pra nga latinishtja ‘bisht kali’ sepse fijet nervore ngjajnë pra me bishtin e një kali.

Sindroma e cauda equina-s zakonisht shkaktohet nga hernia e një disku në rajonin lumbo-sakral. Herniacioni në këtë nivel shkakton një dobësi dhe defiçite ndijore (sensitive) në ekstremitetet e poshtme. Dobësia dhe defiçitet mund të jenë jo-simetrike.

Sindroma e cauda equina-s; anestezia në formë shale

Sindroma prek edhe funksionalitetin e zorrëve dhe të fshikëzës së urinës.
Duke qenë se hernia shtyp rrënjët e nervave, në këtë sindromë vihe re një defiçit sipas modelit (të defiçitit) të motoneuronit të poshtëm, pra parezë/paralizë flacide.

Reflekset patelare dhe të kyçit mund të mungojnë. Dhimbja radikulare shpesh është shumë e theksuar dhe shfaqet që herët. Mund të përkeqësohet natën.

Ndodh një humbje e ndjeshmërisë/sensibilitetit me shpërndarje sipas formës së një shale, dhe pacienti mund të ketë inkontinencë urinare për shkak të fshikëzës flacide.

Sindroma e cauda equina-s është një gjendje e kthyeshme nëse ndërhyrja fillohet herët, ndaj edhe konsiderohet një emergjencë neurokirurgjikale.

Punktura lumbare (Shpimi lumbar)

Punktura lumbare (Shpimi lumbar)

Punktura lumbare (shpimi lumbar) është procedura që mjekët përdorin për të përftuar një mostër nga lëngu cerebrospinal. Lëngu cerebrospinal, siç e thotë vetëm emri, është lëngu që rrethon apo më saktë prodhohet dhe qarkullon në brendësi të trurit dhe rreth palcës kurrizore. Ai formohet në zona të veçanta të trurit të quajtura ventrikuj dhe rrjedh prej ventrikujve në zonën përreth palcës kurrizore.

Lëngu cerebrospinal është zakonisht i qartë dhe përmban sasi të vogla proteinash dhe sheqernash (glukozë).

Disa nga arsyet për bërjen e një punkture lunbare mund të jenë: dyshimi i meningjitit, dyshimi për leuçemi apo limfomë, për të vlerësuar sëmundje neurologjike si skleroza e shumëfishtë, europatitë apo dridhjet/konvulsionet rekurrente(të përsëritura).

Punktura lumbare kryhet edhe nga anesteziologjisti për të administruar anestezinë spinale në disa lloje të veçanta kirurgjie (bllok subarraknoidal).

Në trajtimin e kancerit, ndonjëherë kemioterapia dhe medikamentet injektohen drejtëpërdrejtë përmes punkturës lumbare në lëngun cerebrospinal. Mjekimi kështu duke ‘notuar’ në lëngun cerebrospinal është në gjendje të mbërrijë në tru apo në palcën kurrizëre kur edhe nevojitet.

Punktura lumbare realizohet me pacientin zakonsht të shtrirë në një krah. Kurrizi fërkohet me një solucion antiseptik. Ndërkohë në lëkurë injektohet një anestetik lokal që heq ndjeshmërinë e lëkurës në rajonin e aplikuar. Kur ndjeshmëria të jetë larguar, në nivelin e kockave të legenit poshtë fundit të palcës kurrizore futet një gjjilpërë e vogël. Gjilpëra shtyhet para lehtësisht deri sa të gjendet lëngu cerebrospinal, prej të cilit merret një sasi e caktuar për të bërë testime të ndryshme. Kjo në rastin kur punktura lumbare bëhet për të marrë një sasi LCS. Në rastet kur pacienti është duke bërë një anestezi spinale për shkaqe kirurgjikale, anestetiku injektohet drejtëpërdrejtë dhe natyrisht që nuk ka nevojë që të merret lëng cerebrospinal për analiza.

Ndonjëherë punktura lumbare rezukton një procedurë e vështirë për t’u realizuar, sepse ka persona që kanë patur kirurgji të shtyllës kurrizore, apo që kanë një formë jo-normale të kurrizi si për shembull skoliozë, apo në pacientë që janë shtatëzanë, që janë shumë obezë etj. Të gjithë këta janë pacientë që janë me gjasa kanë vështirësi në kryerjen e një punkture lumbare.

Punktura lumbare është më e lehtë të realizohet kur pacienti i ndjek saktë dhe plotësisht udhëzimet e pocizionimit.

Rinstinkt blog
PDF: Punktura lumbare

Iktusi

Iktusi: si të kuptojmë kur dikush po pëson një iktus?

Ilustrim i një iktusi iskemik

Iktusi është një term që i referohet dëmtimit të një pjese të trurit që shkaktohet nga një ndërprerje e furnizimit me gjak ose nga një rrjedhje/dalje e gjakut nga enët në parenkimën trunore. I pari merr edhe emrin iktus iskemik, ndërsa i dyti merr emrin ikuts hemorragjik.

Shenjat e iktusit janë: një dhimbje koke e mejëhershme pa shkaqe të njohura; marramendje e pashpjeguar, paqëndrueshmëri dhe rrëzime të papritura; humbje të papritur të shikimit veçanërisht në një sy; vështirësi e papritur në të folur apo vështirësi në të kuptuarit e të folurit; dobësi e papritur apo mpirje e fytyrës, krahur apo këmbës në një gjysmëkrah të trupit.

Pra, shpesh një dhimbje koke është më shumë se një dhimbje koke kalimtare e patëkeq. E njëjta gjë për marramendjen apo dobësinë në gjymtyrë; mund të mos jenë shenja të një lodhje prej punës së shumtë. Iktusi, apo aksidentet vaskulare cerebrale, janë shkaku më i madh i sëmundjeve neurologjike.

Nëse e kuptojmë dhe e njohim fenomenin e iktusit, apo të aksidentit vaskular cerebral, atëhere do të mund të jemi në gjendje ta trajtojmë në rastet kritike që mund të na dalin përpara dhe kështu të rrisim shanset për mbijetesë të individit të prekur. Shpesh, dhe kjo me gjasa është tepër e vërtetë për Shqipërinë, janë të moshuarit ata që janë më pak të ditur për iktusin, për shenjat paralajmëruese dhe për faktorët e riskut. Të moshuarit, pra me moshë 75 vjeç e sipër, janë edhe grupmosha me rrrezikun më të madh për t’u goditur nga një iktus.

Rreth 80% e iktuseve janë iskemikë, pra të shkaktuar nga mpiksja e gjakut në arteriet e trurit, ndërsa pjesa tjetër e iktuseve janë hemorragjikë, që dmth se i detyrohen gjakrrjedhjes në tru të shkaktuar nga një çarje e enëve të gjakut.

Faktorët e riskut për iktus: presioni i lartë i gjakut (hipertensioni), tymi i cigares, sëmundjet e zemrës, diabeti, goditjet iskemike tranzitore.

Autizmi

Autizmi

Autizmi është një gjendje që fillon përpara moshës 3 vjeçare dhe që karakterizohet nga vonesa gjuhësore, nga ndërveprime shoqërore të tjetërsuara dhe nga një sjellje e stereotipizuar.

Incidenca e çrregullimeve të spektrit autistik në disa prej raporteve më të fundit ka qenë 1 në 150, por raportime të tjera kanë treguar për një incidencë edhe më të lartë.

Nuk njihen dallime racore për sa i përket autizmit, dhe sipas përkufizimit fillimi është përpara moshës 3 vjeçare.
Është e rëndësishme të theksohet se autizmi prek kryesisht individët e seksit mashkull; ekzistojnë 4-5 herë më shumë meshkuj sesa femra me autizëm.

Incidenca e autizmit është e rritur kur është i prekur një i afërm i shkallës së parë.. Ky pohim mbështetet nga një konkordancë prej 60-92% në binjakët monozigotë, dhe nga një risk 5-10% tek vëllezërit/motrat. Gjithsesi, nuk është monogjenike dhe duket të jetë multifaktoriale.

Nuk njihen masa parandaluese.

 

Shenjat dhe simptomat e autizmit fillojnë prej moshës 3 vjeç, dhe mund të ndahen në 3 domeine kryesore:

Ndërveprime shoqërore të cënuara apo tjetërsuara: ka mungesë shikimi sy më sy, shprehje fytyre jo-normale (si e topitur, e mpirë), përdorim i tjetërsuar i gjesteve në aspektin shoqëror, zhvillim i dobët i marëdhënieve me bashkëmoshatarët ose prej mungesës së interesit ose prej paaftësisë, mungesë e ndarjes së interesit apo gëzimit me të tjerët, mungesë e reciprocitetit shoqëror dhe përgjigje e papërshtatshme ndaj nevojave apo shqetësimeve të të tjerëve.

Komunikim i tjetërsuar: ekziston një vonesë në nxjerrjen e të folurit (në outputin verbal), aftësi e cënuar apo tjetërsuar për të ndërtuar një bashkëbisedim, gjuhë përsëritëse apo e stereotipizuar, toni i të folurit është shpesh monoton, përdorim idiosinkratik i gjuhës dhe paaftësi për të kuptuar shakatë dhe ironitë.

Sjellje e kufizuar, e stereotipizuar dhe përsëritëse: ka një shqetësim për interesa të çuditshëm, jo-fleksibilitet në rutinën apo ritualet e veta, shqetësim për pjesët e objekteve, sjellje motore të stereotipizuara, një sferë të kufizuar interesash, dhe kompulsion për të rradhiru objektet sipas një skeme të caktuar.

Diagnoza vendoset nga një vlerësim klinik i realizuar nga një psikolog, neurolog apo psikiatër.

© Rinstinkt blog 2020
PDF: Autizmi