Iktusi

Iktusi: si të kuptojmë kur dikush po pëson një iktus?

Ilustrim i një iktusi iskemik

Iktusi është një term që i referohet dëmtimit të një pjese të trurit që shkaktohet nga një ndërprerje e furnizimit me gjak ose nga një rrjedhje/dalje e gjakut nga enët në parenkimën trunore. I pari merr edhe emrin iktus iskemik, ndërsa i dyti merr emrin ikuts hemorragjik.

Shenjat e iktusit janë: një dhimbje koke e mejëhershme pa shkaqe të njohura; marramendje e pashpjeguar, paqëndrueshmëri dhe rrëzime të papritura; humbje të papritur të shikimit veçanërisht në një sy; vështirësi e papritur në të folur apo vështirësi në të kuptuarit e të folurit; dobësi e papritur apo mpirje e fytyrës, krahur apo këmbës në një gjysmëkrah të trupit.

Pra, shpesh një dhimbje koke është më shumë se një dhimbje koke kalimtare e patëkeq. E njëjta gjë për marramendjen apo dobësinë në gjymtyrë; mund të mos jenë shenja të një lodhje prej punës së shumtë. Iktusi, apo aksidentet vaskulare cerebrale, janë shkaku më i madh i sëmundjeve neurologjike.

Nëse e kuptojmë dhe e njohim fenomenin e iktusit, apo të aksidentit vaskular cerebral, atëhere do të mund të jemi në gjendje ta trajtojmë në rastet kritike që mund të na dalin përpara dhe kështu të rrisim shanset për mbijetesë të individit të prekur. Shpesh, dhe kjo me gjasa është tepër e vërtetë për Shqipërinë, janë të moshuarit ata që janë më pak të ditur për iktusin, për shenjat paralajmëruese dhe për faktorët e riskut. Të moshuarit, pra me moshë 75 vjeç e sipër, janë edhe grupmosha me rrrezikun më të madh për t’u goditur nga një iktus.

Rreth 80% e iktuseve janë iskemikë, pra të shkaktuar nga mpiksja e gjakut në arteriet e trurit, ndërsa pjesa tjetër e iktuseve janë hemorragjikë, që dmth se i detyrohen gjakrrjedhjes në tru të shkaktuar nga një çarje e enëve të gjakut.

Faktorët e riskut për iktus: presioni i lartë i gjakut (hipertensioni), tymi i cigares, sëmundjet e zemrës, diabeti, goditjet iskemike tranzitore.

Autizmi

Autizmi

Autizmi është një gjendje që fillon përpara moshës 3 vjeçare dhe që karakterizohet nga vonesa gjuhësore, nga ndërveprime shoqërore të tjetërsuara dhe nga një sjellje e stereotipizuar.

Incidenca e çrregullimeve të spektrit autistik në disa prej raporteve më të fundit ka qenë 1 në 150, por raportime të tjera kanë treguar për një incidencë edhe më të lartë.

Nuk njihen dallime racore për sa i përket autizmit, dhe sipas përkufizimit fillimi është përpara moshës 3 vjeçare.
Është e rëndësishme të theksohet se autizmi prek kryesisht individët e seksit mashkull; ekzistojnë 4-5 herë më shumë meshkuj sesa femra me autizëm.

Incidenca e autizmit është e rritur kur është i prekur një i afërm i shkallës së parë.. Ky pohim mbështetet nga një konkordancë prej 60-92% në binjakët monozigotë, dhe nga një risk 5-10% tek vëllezërit/motrat. Gjithsesi, nuk është monogjenike dhe duket të jetë multifaktoriale.

Nuk njihen masa parandaluese.

 

Shenjat dhe simptomat e autizmit fillojnë prej moshës 3 vjeç, dhe mund të ndahen në 3 domeine kryesore:

Ndërveprime shoqërore të cënuara apo tjetërsuara: ka mungesë shikimi sy më sy, shprehje fytyre jo-normale (si e topitur, e mpirë), përdorim i tjetërsuar i gjesteve në aspektin shoqëror, zhvillim i dobët i marëdhënieve me bashkëmoshatarët ose prej mungesës së interesit ose prej paaftësisë, mungesë e ndarjes së interesit apo gëzimit me të tjerët, mungesë e reciprocitetit shoqëror dhe përgjigje e papërshtatshme ndaj nevojave apo shqetësimeve të të tjerëve.

Komunikim i tjetërsuar: ekziston një vonesë në nxjerrjen e të folurit (në outputin verbal), aftësi e cënuar apo tjetërsuar për të ndërtuar një bashkëbisedim, gjuhë përsëritëse apo e stereotipizuar, toni i të folurit është shpesh monoton, përdorim idiosinkratik i gjuhës dhe paaftësi për të kuptuar shakatë dhe ironitë.

Sjellje e kufizuar, e stereotipizuar dhe përsëritëse: ka një shqetësim për interesa të çuditshëm, jo-fleksibilitet në rutinën apo ritualet e veta, shqetësim për pjesët e objekteve, sjellje motore të stereotipizuara, një sferë të kufizuar interesash, dhe kompulsion për të rradhiru objektet sipas një skeme të caktuar.

Diagnoza vendoset nga një vlerësim klinik i realizuar nga një psikolog, neurolog apo psikiatër.

© Rinstinkt blog 2020
PDF: Autizmi

Egzaminimi neurologjik: Sistemi motor

Egzaminimi neurologjik: hyrje

Egzaminimi neurologjik: Statusi mendor

Egzaminimi neurologjik: Nervat kranialë apo të kokës

 

Egzaminimi neurlogjik: Sistemi motor

Për të bërë një vlerësim sa më të plotë të sistemit motor, duhet të hetohen si grupet muskulare të pelviisit ashtu edhe ato të shpatullës. Duhet të inspektohen: atrofia, hipertrofia, zhvillimi asimetrik, fashikullacione, miotonia, dridhja (tremor), lëvizje të tjera të pavullnetshme ku përfshihen korea (lëvizje të shpejta dhe të pakontrolluara), atetoza (lëvizje të vazhdueshme kontorsioni) dhe miokloni (tkurrje muskulore të ngjashme me dridhje/shock).

Hetimi në flekso-ekstension i gjymtyrëve të pacientit të relaksuar jep informacione rreth tonit muskulor.

Atrofia duket nga një masë muskulore e reduktuar, por atrofitë e dyanëshme\bilterale apo ato që prekin muskuj të mëdhenjë apo të thellë mund të mos jenë të dukshme; kjo përveç rasteve kur janë në një stad të avancuar. Tek i moshuari humbja e një pjese së masës muskulore është një fenomen i përhapur.

Hipertrofia verifikohet kur një muskul është i detyruar që të punojë më shumë për të kompensuar pamjaftueshmërinë funksionale të një muskuli tjetër. Pseudo-hipertrofia verifikohet kur një ind muskulor zëvendësohet nga një ind lidhor në tepricë apo nga material jo funksional, si për shembull amiloide.

Fashikullacionet (tkurrje të shkurtra, të imëta, të shpejta dhe të parregullta të muskulit, të dukshme nën lëkurë) janë mjaftë të shpeshta. Pavarësisht se mund të verifikohen në muskulaturën normale, mbi të gjitha tek të moshuarit, fashikullacionet shpesh indikojnë një dëmtim tek motoneuroni i dytë, si për shembull një degjenerim nervoz apo dëmtim dhe rigjenerim.

Miotonia (relaksim i reduktuar i një muskuli pas një tkurrje të zgjatur apo pas një perkusioni të drejtëpërdrejtë mbi të) tregon një distrofi miotonike dhe mund të demonstrohet nga paaftësia për të hapur me shpejtësi dorën e mbyllur.
Një rritje e rezistencës e ndjekur nga një lëshim i menjëhershëm dhe spasticiteti, tregojnë një dëmtim të motoneuronit të parë.

Ngurtësia\rigjiditeti uniformë në të gjithë gamën e lëvizjes shpesh i bashkëlidhur me fenomenin e rrotës së dhëmbëzuar, sugjeron një patologji të ganglioneve të bazës trunore. (Shih Parkinsonin.)

 

Egzaminimi neurologjik: Nervat kranialë apo të kokës

Egzaminimi neurologjik: hyrje.

Egzaminimi neurologjik: Statusi mendor

Vlerësimi i neurologjik i nervave kranialë apo të kokës

Nervi i parë kranial – Nervi olfaktiv (i nuhatjes)

Nuhatja, që është funksion i nervik olfaktiv apo olfaktor, shpesh vlerëzohet ekskluzivisht pas një traume kranike apo kur dyshohen dëmtime prej një meningjiome në gropën kranike të përparme, apo në pacientët që referojnë një tjetërsim të nuhatjes apo të shijes.
I kërkohet pacientit që të identifikojë erëra\aroma, si për shembul, sapn, kafe, karafila, duke i afruar këto një nga një tek çdonjë flegër ndërsa vrima tjetër e hundës mbylllet. Alkoli, anmoniaku dhe substanca të tjera irrituese që shërbejnë për të testuar receptorët nocioceptivë të nervit të 5të kranik (n. trigjemina), përdoren vetëm kur dyshojmë se gjendemi përballë një pacienti që po simulon (po bën gjoja).

 

Nervi i dytë kranial – Nervi optik (i të parit)

Për sa i përket nervit të dytë kranial, nervit optik, hetohet mprehtësia pamor\vizive duke përdorur tabelat e Snellenit për shikimin nga larg apo një tabelë të mbajtur në duar për shikimin nga afër. Çdonjë sy vlerësohet veças, me syrin tjetër të mbuluar.
Perceptimi i ngjyrave egzaminohet duke përdorur tabela standarde si ajo e ishhiharas ap e Hardy-Rand-Ritter që formojnë numra apo figura të zhytura në një fushë me pika të ngjyrosura në mënyrë specifike.
Fusha pamore vlerësohet me krahasim të drejtëpërdrejtë të katër kuadrantëve pamorë. Egzaminohen reagimi pupilar (i bebes së syrit) i drejtëpërdrejtë dhe ai konsensual. Kryehet edhe egzaminimi i fundusit të syrit nëpërmjet oftalmoskopit.

 

Nervi i tretë, katërt dhe i gjashtë kranial – Nervi okulomotor, troklear dhe abducent

Për vlerësimin e okulomotorit n.3të, të troklearit 4të, dhe të abducentit 6të, sytë vëzhgohen për simetrinë e lëvizjes, për pozicionet e kokërdhokëve të syve, për asimentrinë apo uljen e qepallave (ptozë), tkurrjet apo lëvizjet e shpejta të globeve okulare dhe të qepallave. Lëvizjet ekstraokuare të kontroluara nga këto nerva testohen duke i kërkuar pacientit që të ndjeki gishtin e egzaminatorit në lëvizje në të 4 kuadrantet, edhe përtej linjës mediane dhe drejtë majës së hundës. Kjo metodikë mund të zbulojë një nistagmus dhe paralizë të muskujve okularë. Një nistagmus me amplitudë të shkurtër dhe të lehtë në vështrimin lateral është normale.
Anizokoria apo thënë ndryshe, diferenca në përmasat e pupilave (bebeve të syrit) duhet vëzhguar një një ambient pak të ndriçuar. Përgjigjia pupilare ndaj dritës testohet për simetrinë dhe menjëhershmërinë në përgjigje.

 

Nervi i pestë kranial – Nervi trigjeminal

Tre degët sensitive (oftalmike, maksilare dhe mandibulare) të nervit të 5të kranial, n. trigjeminal, verësohen duke testuar ndjeshmërinë e fytyrës dhe duke prekur lehtë me një copë pambuku pjesën e poshtëme apo anësore\laterale korneale (kjo e fundit për të analizuar refleksin korneal). Në ato raste kur ndjeshmëria e fytyrës ka humbur, duhet egzaminuar këndi mandibular, sepse kursimi i kësaj zone prej humbjes së ndjeshmërisë (zonë kjo e inervuar nga rrënjët spinale të C2) sugjeron një problem në ngarkim të n. trigjeminal.
Një refleks i reduktuar në ‘shkeljen e syrit’ për shkak të një dobësie të nervit facial, për shembull një paralizë e n. të 7të kranial, duhet dalluar nga një reduktim apo mungesë e ndjeshmërisë kornealle që është e shpeshtë në mbajtësit e lenteve në kontakt. Një pacient me dobësi të n. facial, e dallon copëzën e pambukut normalisht në të dyja krahët, edhe pse aftësia për të ‘shkelur syrin’ është e reduktuar..
Funksioni motor i n.trigjeminal egzaminohet duke palpuar muskujt maseterë ndërsa pacienti i mban dhëmbët të mbyllur dhe duke e ftohur që ta hapi gojën kundër një rezistence. Nëse një muskul pterigoid është i dobët, mandibula devijon drejtë atij kahu kur goja hapet.

 

Nervi i shtatë kranial – Nervi facial

Nervi i 7të kranial apo n. facia vlerësohet duke kontrolluar dobësinë në ngarkim të gjysmëfytyrës. Asimetria në lëvizjet e fytyrës shpesh është më evidente gjatë bashkëbisedimit spontan, veçanërisht kur pacienti buzëqesh, apo në rast të një tjetërsimi\alteracioni të gjendjes së ndërgjegjes, në ngërdheshjet e provokuara nga një stimul i dhimbshëm.
Nëse pacienti paraqet një dobësi të kufizuar në pjesën e ulët të gjysmëfytyrës (dmth kur rrudhat e ballit dhe mbyllja e syve janë të prezervuara), etiologjia e dobësisë\dëmtimit së n. të 7të kranial gjendet më tepër në nivel qëndror dhe jo aq në nivel periferik.
Shija në 2\3 e përparme të gjuhës mund të egzaminohet duke aplikuar substanca të ëmbla, të athëta, të kripura apo të hidhura nëpërmjet një tamponi prej pambuku, fillimisht në një krah të gjuhës dhe mëpastaj në krahun tjetër.
Hiperakusia që tregon një dobësi\dëmtim të muskulit stapedius, mund të individuohet duke mbajtur një diapazon afër veshit.

 

Nervi i tetë kranial – Nervi vestibulokoklear, akustik, dëgjimor.

Duke qenë se nervi i 8të kranial tejçon stimuj dëgjimorë dhe vestibularë hetimi i tij kërkon vlerësimin e testeve të dëgjimit dhe testeve të funksionalitetit vestibular.
(Dëgjimi. Funksioni vestibular. Marramendja akute. Sindroma vestiibuare akute. Marramendje episodike të provokuara nga ndryshimi i pozicionit.)
(Për këto nuk do të flasim.)

 

Nervi i nëntë dhe i dhjetë kranial – Nervi glosofaringeal dhe nervi vagus.

Zakonisht këta dy nerva vlerësoen së bashku, njëkohësisht. Vlerësohet nëse qiellëza nggrihet në mënyrë simetrike ndërsa pacienti ia bën ‘ah’.
Mund të përdoret një ulëse gjuhe për të prekut një kah të faringut të pasëm, dhe mëpastaj tjetrin, dhe vëzhgohet simetria në refleksin faringeal. Mungesa bilaterale e refleksit faringeal është frekunete në subjektet e shëndetëshme dhe mund të mos jetë domethënëse.
Në një pacient në gjendje të pandërgjegjëshme, apo nën intubacion, nëse praktikohet një aspiracion nëpërmjet tubit endotrakeal normalisht provokohet refleksi i kollës.
Nëse është e pranishme disfoni duhen inspektuar kordat zanore. Një disfoni e izoluar, me refleks faringea dhe ngritje të qiellëzës normale, duhet të na induktojë në kërkimin e dëmtimeve të tjera të mundshme, si për shembull një linfomë mediastinike, një aneurizmë të aortës, shkaqe këto që mund të krijojnë presion, pra të shtypin, nervin laringeal rekurrent.

 

Nervi i njëmbëdhjetë kranial – Nervi aksesor spinal

Ky nerv vlerësohet duke testuar muskujt që ai inervon. Muskulin sternokleidomastoid dhe muskulin trapezius. I kërkohet pacientit që të kryejë lëvizje që të angazhojnë këto grupe muskulore.

 

Nervi i dymbëshjetë kranial – Nervi hipoglos

Ky nerv vlerësohet duke i kërkuar pacienti që të nxjerri jashtë gjuhën dhe duke e vëzhguar për atrofi, për fashikullacione dhe dobësi. Devijimi i i gjuhës ndodh drejt kahut të dëmtimit.

 


© mbi tekstin Rinstinkt Blog

Egzaminimi neurologjik: Statusi mendor

Egzaminimi neurologjik: hyrje.

Egzaminimi neurologjik: Statusi mendor

Aftësitë e pacientit që kanë të bëjnë me vëmendjen hetohen të parat; një pacient me probleme të vëmendjes nuk është në gjendje që të bashkëpunojë plotësisht dhe kjo e pengon vlerësimin e tij anamnestik.

Çdonjë shenjë minimale e një rënie konjitive kërkon që të kryhet egzaminimi i statusit mendor (egzaminim i statusit konjitiv) që parashikon vlerësimin e aspekteve të shumëfishta të funksionit konjitiv, si vijon: Orientimi në kohë, në hapësirë dhe në personë. Vëmendja dhe përqëndrimi. Memorja. Aftësi verbale (gjuhësore) dhe matematikore. Aftësi gjykimi. Arsyetim.

Humbja e aftësisë së identifikimit personal, apo me fjalë të tjera mos njohja e emrit të vetë, verifikohet vetëm kur plogështia, deliriumi apo demenca janë të rënda. Në rastin kur humbja e aftësisë për vet identifikim është e pranishme si një simptomë e izoluar ajo është indikattive për një simulim nga ana e pacientit.

Vlerësohen perceptimi i sëmundjes së vet dhe ndërgjegjshmëria në relatë me nivelin e shkollimit, sikundër edhe toni afektiv dhe i humorit. Fjalori shprehës zakonisht është i bashkëlidhur me nivelin e shkollimit\edukimit.

Pacienti i kërkohet të kryejë këto veprime:
1. Të kryejë një komandë komplekse që përfshinë 3 pjesë të trupit dhe të sallojë mes së djathtës dhe së majtës (për shembull, vendose gishtin e madh të djathtë në veshin e majtë dhe nxirre gjuhën jashtë).
2. Emërto objekte të thjeshta dhhe fol për ato objekte (për shembull, syzet dhe lentet).
3. Emërto pjesë të trupit dhe lexo, shkruaj dhe përsërit fraza të thjeshta (nëse evidentohen defiite\mangësi, janë të nevojshme teste të tjera për afazinë).

Perceptimi hapësinor mund të egzaminohet duke i kërkuar pacientit që të imitojë konstrukte të thjeshta apo komplekse të bëra me duar dhe të vizatojë një orë, një kub, një shtëpi apo disa pentagone që intersekohen (priten me njëri tjetrin). Sforcimi i realizuar për kryerjen e këtyre detyrave është shpesh burim informacionesh po aq të rëndësishme sa ato të dhëna nga rezultati përfundimtar. Ky test mund të indentifikojë impersistencë, perseveracion (përsëritja e një përgjigje të caktuar si për shembul një fjalë, frazë apo gjest, pavarësisht mungesës apo ndalesës së një stimuli), mikrografi, dhe neglekt të një pjese të hapësirës.

Praksia (afësia konjitive për të realizuar lëvizje motore komplekse) mund të vlerësohet duke i kërkuar pacientit që të përdori një furçë dhëmbësh apo një krehër, ttë ndezi një shkrepëse apo të kërcasi gishtat.

(Për detaje të tjera shikoni edhe pyetësorin: Mini-Mental State Examination.)