Vonesa mendore

Vonimi mendor

Vonimi mendor, është një term që përdoret për të përshkruar një inteligjencë funksionuese më të ulët se ajo normalja. Vonesa mendore ndodh tek njerëzit e të gjitha racave dhe etniciteteve dhe është çrregullimi më i përhapur i zhvillimit sepse prek rreth 1% të popullatës së përgjthshme.

Njerëzit me vonesë mendore kanë rezultate të ulëta në testet e inteligjencës (IQ), por efektet e funksionimin ditë për ditë varen nga graviteti i vonesës mendore dhe nga probleme të tjera të bashkëlidhura. Fëmijët me gravitet të moderuar të vonesës mendore (rreth 85% e atyre me vonesë mendore) zakonisht mësojnë të flasin dhe arrijnë pavarësi në vet-kujdesje, megjithëse ritmi i tyre i zhvillimit është më i ngadaltë se normali.

 

Shkaqet e vonesës mendore

Vonesa mendore mund të ketë shumë shkaqe të ndryshme, por ndonjëherë nuk ka apo nukgjedet ndonjë shkak aparent.

Shkaqet gjenetike përfshijnë sindromën Down që vjen prej fëmijës që ka një kopje shtesë të kromozomit 21, si dhe sindromën e X të dobët (fragile X syndrome) që vjen prej një kromozomi X jonormal.

Shkaqet metabolike, vijnë prej çrregullimeve metabolike, pra probleme në thyerjen apo eleminimin e disa kimikateve nga trupi. Për shembull, enilketonuria (PKU) është një çrregullim metabolik që shkakton dëmtim trunor dhe vonesë mendore nëse dieta nuk modifikohet duke reduktura marrjen e një substance të quajtur fenilalaninë.

Infeksionet gjatë shtatëzanisë mund të rrisin riskun për të patur një bebe me vonesë mendore. Viruset si rubeola (apo fruthi) mund të shkaktojnë vonesë mendore tek bebja si dhe probleme me dëgjimn dhe shikimin.
Pirja e alkolit gjatë shtatëzanisë mund të shkaktojnë jë çrregullim të spektritk akolik fetal. Tek fëmijët e prekur ekzistojnë një sërë problemesh fizike si dhe vonesë mendore. Edhe marrja e disa medikamenteve të veçanta ndonjëherë mund tës hkaktojë vonesë mendore tek bebja.

Vonesa mendore mund edhe të vijë si pasojë e dëmit në tru pas lindjes si pasojë e mungesës së oksigjenit, traumës fizike, apo kequshqyerjes.

 

Parandalimi i vonesës mendore

Jo të gjitha format e vonesës mendore mund të parandalohen, por disa mundet të parandalohen. Për shembull për sindromat me vonesë mendore të përmendura më sipër, por edhe për të tjera, mund të bëhet një testim gjenetik përpara ngjizjes që u mundëson prindërve të dinë shansin që kanë për të kaluar gjene të veçantë tek fëmija/fëmijët e tyre.

Edhe pse një prind ka një gjen të veçantë të bashkëlidhur me vonesën mendore, kjo nuk do të thotë medoemos se fëmija e saj/tij do të jetë apo do të vuajë nga vonesa mendore. Mënyra dhe shkalla e shprehjes gjenetike ka relevancë në këto raste.

E rëndësishme është që të ndiqet një stil jetese korrekt, ku imunizimiet të jenë të përditësuara. Gjatë shtatëzanisë të haen dieta të ushqyeshme dhe të balancuara si dhe të merren suplemente vitaminash sipas nevojës. Të mos pihet alkol apo drogëra të tjera gjatë shtatëzanisë, apo nëse jeni duke planifikuar të mbeteni shtatëzanë.

 

 

Punktura lumbare (Shpimi lumbar)

Punktura lumbare (Shpimi lumbar)

Punktura lumbare (shpimi lumbar) është procedura që mjekët përdorin për të përftuar një mostër nga lëngu cerebrospinal. Lëngu cerebrospinal, siç e thotë vetëm emri, është lëngu që rrethon apo më saktë prodhohet dhe qarkullon në brendësi të trurit dhe rreth palcës kurrizore. Ai formohet në zona të veçanta të trurit të quajtura ventrikuj dhe rrjedh prej ventrikujve në zonën përreth palcës kurrizore.

Lëngu cerebrospinal është zakonisht i qartë dhe përmban sasi të vogla proteinash dhe sheqernash (glukozë).

Disa nga arsyet për bërjen e një punkture lunbare mund të jenë: dyshimi i meningjitit, dyshimi për leuçemi apo limfomë, për të vlerësuar sëmundje neurologjike si skleroza e shumëfishtë, europatitë apo dridhjet/konvulsionet rekurrente(të përsëritura).

Punktura lumbare kryhet edhe nga anesteziologjisti për të administruar anestezinë spinale në disa lloje të veçanta kirurgjie (bllok subarraknoidal).

Në trajtimin e kancerit, ndonjëherë kemioterapia dhe medikamentet injektohen drejtëpërdrejtë përmes punkturës lumbare në lëngun cerebrospinal. Mjekimi kështu duke ‘notuar’ në lëngun cerebrospinal është në gjendje të mbërrijë në tru apo në palcën kurrizëre kur edhe nevojitet.

Punktura lumbare realizohet me pacientin zakonsht të shtrirë në një krah. Kurrizi fërkohet me një solucion antiseptik. Ndërkohë në lëkurë injektohet një anestetik lokal që heq ndjeshmërinë e lëkurës në rajonin e aplikuar. Kur ndjeshmëria të jetë larguar, në nivelin e kockave të legenit poshtë fundit të palcës kurrizore futet një gjjilpërë e vogël. Gjilpëra shtyhet para lehtësisht deri sa të gjendet lëngu cerebrospinal, prej të cilit merret një sasi e caktuar për të bërë testime të ndryshme. Kjo në rastin kur punktura lumbare bëhet për të marrë një sasi LCS. Në rastet kur pacienti është duke bërë një anestezi spinale për shkaqe kirurgjikale, anestetiku injektohet drejtëpërdrejtë dhe natyrisht që nuk ka nevojë që të merret lëng cerebrospinal për analiza.

Ndonjëherë punktura lumbare rezukton një procedurë e vështirë për t’u realizuar, sepse ka persona që kanë patur kirurgji të shtyllës kurrizore, apo që kanë një formë jo-normale të kurrizi si për shembull skoliozë, apo në pacientë që janë shtatëzanë, që janë shumë obezë etj. Të gjithë këta janë pacientë që janë me gjasa kanë vështirësi në kryerjen e një punkture lumbare.

Punktura lumbare është më e lehtë të realizohet kur pacienti i ndjek saktë dhe plotësisht udhëzimet e pocizionimit.

Rinstinkt blog
PDF: Punktura lumbare

Sytë në formë bajame

Sytë në formë bajame

Përse ekzistojnë sytë në formë bajame? Nga vijnë sytë në formë bajame?

Të gjithë e dimë se sytë në formë bajame janë një nga karakteristikat e jashtme më të veçanta të popullatave në Azinë lindore… por jo vetëm ato. Sytë në formë bajame janë të pranishëm edhe në popullata të tjera përveç atyre Aziatike, pra nuk janë një diçka ekskluzive e këtyre të fundit. Sytë në formë bajame janë të pranishëm edhe në rajone të tjera si Siberia, Mongolia, por edhe në indianët e Amerikës etj.

Por përse ndodh kjo? Përpara së t’i përgjigjemi kësaj pyetje duhet të kuptojnë se cila është diferenca mes formës së syve që është e përhapur në popullatat Kaukaziane (të bardha) por edhe më gjerësisht në popullata të tjera, dhe syve në formë bajame.

Epikanti (epicanthus)

Sytë në formë bajame kanë një formë të ndryshme për shkak të disa faktorëve të ndryshëm anatomikë, si kockat zigomatike (kockat e faqeve) më të larta, një urë hunde më të shtypur, grumbullime dhjami përret syve dhe një epikant (epikanthus – palosje lëkure në këndin e brendshëm të syrit) më të theksuar. Epikanti është një palosje lëkure që gjendet sipër syrit, përpara qepallës.

Epikanti është normalisht goxha i zhvilluar tek të porsalindurit, tek të cilët sytë në rritje e sipër mbrohen nga kjo palosje e veçantë e lëkurës. Mbrojtja që kjo palosje lëkure ofron mund të jetë e nevojshme edhe tek të rriturit që jetojnë në amiente të ashpra.

Evolucioni i syve në formë bajame

Kjo palosje e veçantë e lëkurës sipër këndit të brendshëm të syrit, që merr emrin epikant, është një fenomen neotenie, që nuk do të thotë gjë tjetër veçse, persistenca e një trajte/trakti foshnjarak/infantil tek të rriturit. Ky fenomen neotenien është një dukuri evolutive dhe vihet re tek ata popuj që jetojnë në ambiente me luhatje të mëdha të temperaturave sezonale, me dimra të ashpër dhe vera përvëluese. Pra kanë evoluar në territore kontinentale të largëta si për shembull në Siberi, por edhe në popullatat skandinave, islandeze, në indigjenët e amerikës etj.

Por ky trakt fiziologjik normal, shfaqet edhe në popullata të tjera që nuk kanë sy në formë bajame, në disa gjendje të veçanta mjekësore, si në Sindromën Down, në Sindromën alkolike fetale, në Sindromën e Turnerit, tek Fenilketonuria PKU etj.

Në ditët tona sytë në formë bajame janë të përhapur edhe në rajone me klimë më të butë, pra edhe aq të ashpër… si shpjegohet kjo? Kjo përhapje kaq e gjerë e këtij trakti me gjasa është pasojë e një seleksioni seksual që ka vepruar përgjatë shekujve. Me gjasa sytë në formë bajame janë parë si një trakt estetik tërheqës dhe pozitiv, duke u përhapur kështu në popullatë dhe duke u konsoliduar në popullata dhe rajone të gjera të kontinentit Aziatik. (Një rol duhet të kenë patur edhe migrimet e hershme të popullatave aziatike.)


© Rinstinkt blog
PDF: Sytë në formë bajame

Helmimi nga monoksidi i karbonit (CO)

Helmimi nga monoksidi i karbonit (CO)

Monoksidi i karbonit, me simbol kimik CO, është një gas pa ngjyrë, pa shije, pa erë që prodhohet kur digjet karburanti. Karburanti mund të jetë prej druri, vajti, gasi natyror, kerozeni apo karboni; të gjitha këto lloje karburantesh çlirojnë monoksid karboni kur digjen.

Kur një person thith monoksid karboni, ky bllokon aftësinë e gjakut për të transportuar oksigjen dhe mund të shkaktojë dëmtime të rënda të mushkërive dhe të trurit, duke arritur deri në vdekje.
Monoksidi i karbonit është shkaku numër një (1) i vdekjeve nga helmimi.

Simptomat e helmimit nga monoksidi i karbonit

Individët mund të ekspozohen ndaj niveleve të larta dhe të rrezikshme të monoksidit të karbonit në një furrë që nuk punon mirë apo që ka një defekt, apo në një garazh të paventiluar, të paajrosur, ku momoksidi i karbonit grumbullohet shpejtë ndërsa automjeti është i ndezur.

Simptomat e helmimit nga monoksidi i karbonit mund të gjenerohen menjëherë apo më gradualisht pas një ekspozimi afat-gjatë. Ndër simptomat kryesore dhe më të përhapura janë: marramendje, vështirësi në frymëmarrje, dhimbje koke, konfizion, nauzea, dhe të fikët pra humbje e vetdijes.

Nëse rastis që të keni këto simptoma pasi keni qenë në një ambient të mbyllur, duhet të merrni menjëherë ajër të pastër dhe ndoshta edhe të drejtoheni në urgjencë.

Disa masa që mund të merren për të parandaluar helmimin nga momoksidi i karbonit janë: të vendosni një detektor CO në shtëpinë tuaj, të mos e lini automjetin kurrë ndezur në garazh, të mos përdorni motorra me hidrokarbure (si gjeneratorë apo motora të vegjël) në hapësira të mbyllura, të mos përdorni grilla apo zgara me qymyr/karbon në ambiente të mbyllura apo nën tenda kur ajrosja është e pakët, të siguroheni që është keni një oxhak ai të inspektohet dhe të pastrohet herë pas here që të mos jetë i bllokuar.

 

Trajtimi i sëmundjeve muskulare; Ilaçet miorelaksuese

Trajtimi i sëmundjeve muskulare

Cilat janë patologjitë e muskulit skeletik? Njihen patologji parësore dhe dytësore.

Patologji parësore apo primare do të thotë se muskuli është organi i parë dhe kryesor që preket nga sëmundja; tek ky grup futen të gjitha miopatitë gjenetike distrofike ose jo, futen miopatitë infiamatore dhe disa forma miopatie metabolike si për shembull disa miopati mitokondriale dhe hipertermia malinje.

Miopatitë dytësore i detyrohen çrregullimeve, gjenetike apo të fituara, të organeve të tjera, të cilat mëpastaj ndikojnë mbi fiziologjinë dhe funksionin normal të muskulit duke e tjetërsuar atë. Këtu futen: miopatitë nga dëmtime të motoneuronëve prej sëmundjeve gjenetike, degjenerative, apo dëmtimeve iatrogjene të SNQ.Futen gjithashtu miopatitë nga çrregullimet endokrine, si dhe miopatitë nga çekuilibrat elektrolitike për shkak të keqfunksionimit të veshkave.

Miopatitë e ndryshme, duke u bazuar në tjetërsimet funksionale apo strukturore të muskulit, mund të jenë: forma degjenerative dhe/ose atrofike, patologji që ndikojnë dhe tjetërsojnë eksitueshmërinë normale të muskulit, apo patologji hipotonike ose hipertonike.

 

Ilaçet miorelaksuese

Ilaçet miorelaksuese, apo relaksuese të muskulit, janë një grup heterogjen ilaçesh që përdoren për të trajtuar dy lloje të ndryshme gjendjesh: spasticitetin prej sindromave me origjinë motoneuronale spinale dhe spazmat muskulore me dhimbje prej çrregullimeve muskulare periferike.
Shënim: spazma muskulore të lokalizuara të bashkëlidhura me dhimbje mund të vëzhgohen tek fibromialgjitë, tek qafa e ngrirë/ngurtë, tek dhimbja e shpinës.
Ilaçet miorelaksuese veprojnë kryesisht në sistemin nervor qëndror dhe periferik, me përjashtim të Dandrolenit që ka një veprim të drejtëpërdrejtë muskulor.

Dallojmë tre grupe: 1. miorelaksues me veprim periferik ganglionar-muskulor. 2. miorelaksues me veprim spinal-qëndror. 3. miorelaksues me veprim të drejtëpërdrejtë muskulor si Dandroleni.

Grupi 1. Janë të njohur si bllokues neuromuskulorë, gjerësisht të përdorur në anestezi. Përbërjet amoniake katërsore janë antagonistë miotonikë dhe veprojnë nëpërmjet një bllokimi jo depolarizues të transmetimit kolinergjik.
Nëpërmjet bllokimit të nyjes neuromuskulore mundësojë përdorimin e niveleve të ulëta të anestezisë, me një relaksim muskulor të përshtatshëm të barkut dhe të diafragmës. Veprimi i tyre pra dallohet nga ai i miorelaksuesve muskulorë që veprojnë në nivel spinal apo cerebral. Provokojnë edhe lëshimin e korgave zanore duke mundësuar kalimin e tubit endotrakeal.
Pacientët të cilëve u janë administruar bllokues neuro0muskulorë vendosen në ventilim të ndihmuar për shkak të paralizës së muskujve respiratorë. Kjo deri sa ilaçi të jetë çaktivizuar apo dier sa efektet e tij të jenë kontrastuar nga antagonistë të enzimës ACh-esterazë (Neostigmina).
Pacientët duhet gjithashtu të trajtohen me një anestetik apo me një sedativ/qetësues për të shmangur që mund të provojnë ndjesinë jo të këndshme të kurarizimit (helmim me kurar) pra të qenit në pamundësi për të lëvizur duke qenë të ndërgjegjshëm.

Grupi 2. Janë të efektshëm në pothuajse të gjitha format e spasticitetit. Disavantazhi kryesor i terapisë me këto ilaçe është reduktimi i tonit muskulor që mund të shkaktojë një humbje të veprimit apo më saktë funksionit mbështetës të muskulaturës së trungut dhe të gjymtyrëve.
Këto ilaçe mund të ndërhyjnë me aktivitetet e ndërlikuara si drejtimi i makinës apo puna nëpërmjet përgjumësisë, sedacionit, hipotonisë muskulore dhe marramendjes.
Baclofeni – antagonist i receptorëve GABAergjikë të tipit B që inhibon transmetimin në nivel spinal dhe deprimon SNQ.

Grupi 3. Dandroleni sodik. Vepron drejtëpërdrejtë mbi muskulaturën skeletike si inhibitor i receptorit të rianodinës, me shumë pak efekte anësore (nervore) qëndrore.
Kjo e bën atë ilaçin që zgjidhet i pari në trajtimin e spasticitetit të rëndë kronik të muskulaturës së vullnetshme. Ndoshta përdorimi më i famshëm i këtij ilaçi është në hiperterminë malinje, ku ka kontribuar në reduktimin e vdekshmërisë të shkaktuar nga ajo.

© Rinstinkt blog