Andrea Vesalio – De humani corporis fabrica

Andrea Vesalio – De humani corporis fabrica

Ballina e veprës De humani corporis fabrica

Ballina e veprës De humani corporis fabrica

Ballina e veprës së Andrea Vesalio-s (De humani corporis fabrica), që tregon në mënyrë shumë të qartë risitë e sjella nga studiuesi në fushën e edukimit të studentëve. Përreth tavolinës së diseksionit përveç Vesalio-s (në të majtë) gjenden edhe asistentët më të vjetër dhe studentët që edhe pse qëndrojnë pak më larg ndjekin me vëmendje leksionin e anatomisë të profesorit të tyre.

Andrea Vesalio dha mësim në universitetin e Padova-s nga 1537 deri më 1544. Vesalio-ja vdiq në Zante në vitin 1554, në kthim nga një pelegrinazh në Tokën e Shenjtë që me sa duket e kreu për të “ndrequr” një vrasje (në thonjëza): Pasi merr lejen për të seksionuar trupin e një fisniku spanjoll – që vdes ndërsa ishte nën kurat e Vesalio-s – zbulon se zemra i rrihte akoma. Çohet përpara inkuizicionit nga të afërmit e të vdekurit, por shpëtohet nga Filipi II i Spanjës, mjek personal i të cilit ishte.

Ilustrim anatomik nga De humani corporis fabrica i Andrea Vesalio-s. Profili i djathtë dhe pamje ballore e aparatit muskulor mashkullor.

Ilustrim anatomik nga De humani corporis fabrica i Andrea Vesalio-s. Profili i djathtë dhe pamje ballore e aparatit muskulor mashkullor.

Rinstinkt, Prill 2013

—————————————————————————————————————

Marie Curie dhe radiografia

Marie Curie dhe radiografia

Marie Curie në laboratorin e vet fiziko-kimik

Marie Curie në laboratorin e vet fiziko-kimik

Marie Curie në laboratorin e vet fiziko-kimik

Aparatet e para radiografike që u përodrën në mjekësi u ndërtuan nga Marie Curie.

Pasi i montoi mbi një automjet, përshkoi frontin lindor francez gjatë luftës së parë botërore duke bërë u mundësuar kirurgëve të gjenin me shpejtësi dhe qartësi copëzat e granatave që kishin depërtuar në trup apo fakturat (thyerjet) e pacientëve.

Marie Curie ishte e para shkencëtare që mori dy çmime Nobel për kontributin mbi njohjen e substancave radioaktive. Ajo mori edhe Legion d’Onore francez për impenjimin e saj gjatë luftës.

Rinstinkt 2013

——————————————————————————————————

Carlos Chagas, zbuluesi i sëmundjes së tripanozomiazës jugamerikane

Carlos Chagas

Carlos Chagas – mjek brazilian që ka lindur në Oliveiras më 1879 dhe ka vdekur në Rio de Janeiro më 1934. Carlos Chagas ishte drejtor i institutit O.Cruz të San Paolo në Brazil (nga 1917).

Carlos Chagas realizoi reformën shëndetsore të vitit 1919 në vendin e tij dhe ngriti katedrën e Mjekësisë tropikale në universitetin e Rio de Janeiros në vitin 1925. Mori pjesë në fushatat antimalarike (Shiko:Malaria) dhe përshkroi në 1909 sëmundjen e shkaktuar nga protozoari Trypanosoma cruzi, për të cilin identifikoi edhe insektin vektor.

Tripanozomiaza jugamerikane quhet ndryshe edhe Sëmundja e Chagasit.

Robert Koh (Robert Koch)

Robert Koh (Robert Koch)

Robert Koh

Robert Koh duke vëzhguar në mikroskop

Robert Koh ishte mjek dhe bakteriolog gjerman që lindi në Clausthal, Hanover në vitin 1843 dhe vdiq në Baden në vitin 1910.

Robert Kohu e kaloi pjesëm në të madhe të jetës së vet në Berlin, si drejtor i zyrës perandorake për higjenën dhe më pas si profesor i higjenës dhe drejtor i institutit për sëmundjet infektive (1891).

Robert Kohu solli në fushën bakteriologjike mundësi të reja studimi, të pa eksploruara gjer atëherë: pregatitja e terreneve të kulturës transparentë dhe të ngurtësueshëm që u mundësuan kërkuesëve zbulimin e shumë mikroorganizmave patogjenë; me risitë e sjella në mikroskopi nga lentet me zhytje; proceset e ngjyrosjes së mikrobeve; metoda të riprodhimit fotografik të preparateve mikroskopike etj.

Mes kërkimeve e zbulimeve të Robert Kohut janë edhe ato rreth raporteve mes disa karakteristikave biologjike të bacilit të plasjes (antraksit) dhe patogjenezës së sëmundjes, që kanë rëndësi sepse përbëjnë shembullin e parë të një studimi të tillë. Më pas zbulimi i bacilit të tuberkulozit (1882), që u quajt bacili i Kohut e më pas në vitin 1884 me zbulimin e vibrionit të kolerës.

Robert Kohut, në vitin 1905 iu dha çmimi Nobel për kërkimet dhe zbulimet (e reja) mbi tuberkulozin.

[Postulatet e Kohut]

 

Rinstinkt, Mars 2013

——————————————————————————————————

Pjer Simon Laplas

Laplas (Laplace), Pjer Simon (1749-1827) – astronom, matematikan dhe fizikan francez. Në vitin 1790 Laplasi u emërtua president i Pallatit të Masave dhe Peshave; ai udhëhoqi punën për futjen e sistemit të ri metrik të masave.

universi i laplasitTrashëgimi shkencor i Laplasit lidhet kryesisht me fushën e mekanikës qiellore. Atij i takojnë gjithashtu mjaft punime që lidhen me disa fusha të matematikës dhe fizikës matematike.

Laplasi zhvilloi metodat e mekanikës qiellore dhe përfundoi të gjitha ato që nuk kishin bërë paraardhësit e tij për sqarimin e lëvizjes së trupave të sistemit diellor, në bazë të ligjit të gravitacionit univesal të Njutonit.

Ai vërtetoi se ligji igravitacionit universal e shpjegon plotësisht lëvizjen e planetëve, në qoftë se bashkëvveprimet reciproke (trazirat) paraqiten në formën e serive matematike. Ai vërtetoi gjithashtu se trazirat kanë karakter periodik.

Në vitin 1780 ai propozoi një metodë të re për llogaritjen e orbitave të trupave qiellorë. Studimet e Laplasit vërtetuan qëndrueshmërinë e sistemit diellor për një kohë shumë të gjatë. Më vonë Laplasi arriti në përfundimn se unaza e Saturnit nk mund të jetë e plotë, mbasi në këtë rast ajo do të ishte e paqëndrueshme dhe parashikoi zbulimin e shtypjes së Saturnit në polet.

Në vitin 1789 Laplasi shqyrtoi teorinë e lëvizjes së satelitëve të Jupiterit nën veprimin e trazirave reciproke dhe të tërheqjes së ushtruar nga Dielli. Ai arriti një përputhje të plotë të teorisë me vrojtimet dhe përcaktoi një sërë ligjesh të këtyre lëvizjeve. Një prej sukseseve kryesore të Laplasit është zbulimi i shkakut të nxitimit në lëvizjen e Hënës. Në vitin 1787 ai tregoi se shpejtësia e lëvizjes së Hënës varet nga jashtëqëndërsia e orbitës tokësore, ndërsa ko e fundit ndryshon nën veprimin e tërheqjes së plenetëve. Ai vërtetoi se kjo trazirë nuk është shekullore, por me periodicitet të gjatë dhe se, në vonë, Hëna do të rrotullohet më ngadalë. Duke u nisur nga çrregullimet në lëvizjen e Hënls, Laplasi përcaktoi madhësinë e shtypjes së Tokës në polet. Atij i takon gjithashtu përpunimi i teorisë dinamike të baticave.

Mekanika qiellore u detyrohet shumë punimeve të Laplasit, të cilat janë përgjithësuar prej tij në veprën klasike “Traktat mbi mekanikën qiellore” (1798-1825).

Hipoteza kozmogonike e Laplasit pati një rëndësi të madhe filozofike; ajo u paraqit prej tij si një shtesë në librin “Paraqitja e sistemit të botës” (1796).

Qysh në vitin 1755 Kanti, në hipotezën e tij mbi formimin e trupave qiellorë nga mjegullnajat, e paraqiti sistemin diellor të formuar si rezultat i zhvillimit natyral të materies. Megjithatë, Kanti supozonte gabimisht se nga një lëvizje kaotike mund të lindë nnjë lëvizje rrotulluese e grimcave në të njëjtën vend. Në hipoteën e vet Laplasi heq dorë nga kjo – nga ekzistenca e masës së gatshme (mjegullnajës), që gjendet e përhapur tej kufijve të sistemit diellor që do të lindë më vonë prej saj, si dhe nga aftësia rrotulluese e saj. Në “Dialektikën e natyrës” Engelsi shkruante se “vepra e Kantit mbeti pa ndonjë rezultat të drejtëpërdrejtë derisa pas shumë vitesh, Laplasi dhe Herdhelli e zhvilluan përmbajtjen e saj dhe e argumentuan më me hollësi, duke pregatitur kështu dalëngadalë pranimin e “hipotezës nebulare”. Zbulimet e mëvonshme i sollën më në fund fitoren”.

Argumentimi matematik i hipotezës së Laplasit u bë vetëm në shekullin XIX, por shpejt u vunë re fenomene që nuk shpjegoheshin nga kjo hipotezë. Hipoteza e Laplasit, progresive atë kohë, në fillim të shekullit të 20 u bë e paqëndrueshme.

Për nga pikëpamjet filozofike, Laplasi, bashkohej me materialistët francezë të shek. XVIII. Pyetjes për vendin e zotit në sistemin e tij, ai iu përgjigj me krenari: “Nuk pata nevojë për të”. Materializmi i tij mekanicist duket nga fakti se ai mundohej të përdorte ligjet e mekanikës për shpjegimin e të gjitha fenomeneve të natyrës, ku ekzistojnë ligje më të ndërlikuara. Ai mundohej të shpjegonte në mënyrë mekaniciste fenomenet fiziologjike bile edhe problemet shoqërore.

——-