Jetesa në zonat urbane dhe shëndeti mendor

Jetesa në zona urbane dhe shëndeti mendor

Sipas Kombeve të Bashkuara përqindja e njerëzve që jetojnë në qytete apo qëndra urbane do të vijë gjithnjë e në rritje, duke u parashikuar të arrijë në 66% në vitin 2050.

Aktualisht në zona urbane jeton mbi gjysma e popullatës botërore, pra rreth 4.2 miliardë njerëz. Përllogaritjet më të fundit nga të tjera burime parashikojnë se 68% e popullatës globale do të jetojë në zona urbane deri në vitin 2050.i

Mes qëndrave urbane më të mëdha në planetin tonë janë Tokio, Japoni me 37 milionë banorë, që ndiqet nga Delhi, Indi me 29 milionë banorë dhe Shanghai me 26 milionë banorë.

Efektet jo të mira të jetesës në zona urbane njihen prej kohësh. Ndër këto efekte jo të mira janë shkalla më e lartë e sëmundjeve kardiovaskulare dhe respiratore që prek popullatat urbane.ii Por në vitet e fundit shkencëtarët kanë përftuar të dhëna që tregojnë se jetesa në zona urbane ka efekte të kqija edhe në shëndetin mendor.

Në vitet 1930të nga shkecëtarët u sugjeruar për herë të parë se jetesa urbane mund të rriste riskun për skizofreni. Që prej asaj kohe shumë studime të ndryshme epidemiologjike kanë prodhuar të dhëna për bashkëlidhjen mes rriskut të rritur për skizofreni dhe jetesës urbane.

Rreziku për të zhvilluar sëmundjen mendore të depresionit është 20% më i lartë në popullatën urbane sesa në popullatat që jetojnë jashtë qyteteve.iii Rreziku për të zhvilluar psikozë (haluçinacione, deluzione paranojë dhe mendime të çorganizuara) është 77% më e lartë në popullatat urbane sesa në ato rurale.iv Rreziku për të zhvilluar çrregullim të gjeneralizuar të ankthit është 21% më e lartë në popullatat urbane sesa në ato rurale.v

Faktorët që mund të ndikojnë dhe mund të shpjegojnë këtë risk të rritur për sëmundje mendore në zona urbane përfshijnë një mumër të ndryshëm elementësh të ambientit shoqëror si për shembull pabarazia shoqërore,vi perceptimi për krimin dhe krimi aktual, vetmia dhe izolimi,vii si dhe faktorë stresues fizikë si për shembull ndotja,viii zhurma, apo edhe hapësirat e gjelbërta të reduktuara.ix

Faktor kritik është fakti se sa më shumë kohë shpenzon në zona urbane gjatë fëmijërisë dhe adoleshencës, aq më i lartë është risku për të zhvilluar një sëmundje mendore në moshë të pjekur. Këtu duhet theksuar se ekziston një bashkëlidhje “dozë-përgjigje”, e cila jep mbështjetje indirekte për një marëdhënie kauzale/shkakësore midis jetesës urbane dhe sëmundjeve mendore.

* * *

Rinstinkt Blog 2019
PDF: Jetesa në zona urbane dhe shëndeti mendor.

* * *

Referencat:

i World Bank staff estimates based on the United Nations Population Division’s World Urbanization Prospects https://data.worldbank.org/indicator/SP.URB.TOTL?end=2018&start=1960&view=chart

ii URBAN HEALTH: Evidence, Challenges, and Directions Sandro Galea and David Vlahov, Annual Review of Public Health 2005 26:1, 341-365

iii Sundquist, K., Frank, G., & Sundquist, J. (2004). Urbanisation and incidence of psychosis and depression: Follow-up study of 4.4 million women and men in Sweden. British Journal of Psychiatry, 184(4), 293-298. doi:10.1192/bjp.184.4.293

iv Sundquist, K., Frank, G., & Sundquist, J. (2004). Urbanisation and incidence of psychosis and depression: Follow-up study of 4.4 million women and men in Sweden. British Journal of Psychiatry, 184(4), 293-298. doi:10.1192/bjp.184.4.293

v Peen, J., Schoevers, R.A., Beekman, A.T. and Dekker, J. (2010), The current status of urban‐rural differences in psychiatric disorders. Acta Psychiatrica Scandinavica, 121: 84-93. doi:10.1111/j.1600-0447.2009.01438.x

vi Chiavegatto Filho ADP, Kawachi I, Wang YP, et al Does income inequality get under the skin? A multilevel analysis of depression, anxiety and mental disorders in São Paulo, Brazil J Epidemiol Community Health 2013;67:966-972.

vii Matthews, T., Danese, A., Caspi, A., Fisher, H., Goldman-Mellor, S., Kepa, A., . . . Arseneault, L. (2019). Lonely young adults in modern Britain: Findings from an epidemiological cohort study. Psychological Medicine, 49(2), 268-277. doi:10.1017/S0033291718000788

viii Khan A, Plana-Ripoll O, Antonsen S, Brandt J, Geels C, Landecker H, et al. (2019) Environmental pollution is associated with increased risk of psychiatric disorders in the US and Denmark. PLoS Biol 17(8): e3000353. https://doi.org/10.1371/journal.pbio.3000353

ix Astell-Burt T, Feng X. Association of Urban Green Space With Mental Health and General Health Among Adults in Australia. JAMA Netw Open. 2019;2(7):e198209. doi:https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2019.8209

Përqasja evolutive mbi fenomenin e vrasjes dhe fëmivrasjes (Daly dhe Wilson)

Përqasja evolutive ndihmon në “bërjen dritë” mbi fenomenin e vrasjes dhe fëmivrasjes

Kur studiuesit Daly dhe Wilson në vitin 1988 hetuan motivet e vrasjeve dhe i vunë ato nën dritën e psikologjisë evolutive rezultatet e tyre shkundën botën akademike amerikane.

Vrasja është një fenomen i rëndësishëm shoqëror dhe është e rëndësishme të kuptohet mirë sepse vetëm ashtu mund të arrihet të kontrollohet; dhe kështu shumë studiues të tjerë ishin përpjekur edhe mëpara që të studiunin fenomenin e vrasjes por pa arritur rezultate të kënaqshme.

Përpara punës seminale të studiuesve Daly dhe Wilson, tema e vrasjes ishte kuptuar shumë pak. Shumë fakte të imëta (parashikues të vrasjes) njiheshin por sidosi qëndronin të izoluar njëri prej tjetrit. Deri para momentit që kësaj sfere të aktivitetit njerëzor iu aplikua një pëqasje evolucionare, për të nuk ekzistonte një hartë. Nuk kishte një set principesh udhëzuese. Nuk kishte një set linjë guidash gjithëpërfshirëse që të ndihmonin me kërkimin.

Kur Daly dhe Wilson e hetuan temën e vrasjes nga një perspektivë evolucionare/ evolutive u duk sikur dikush ndezi dritën.
Këta dy shkencëtarë prisnin që struktura e fenomenit vrasje të kishte kuptim nga pikëpamja evolutive.

Në një prej seteve të studimeve që realizuan, ata u përqëndruan tek përgjigjet apo reagimet mashkullore ndaj pabesisë në çift (infidelity).
Në specien tonë, sikundër në specie të tjera gjitarësh (ku femra ka ovulim të brendshëm), meshkujt nuk mund të jenë kurrë të sigurt për atësinë, dhe ky fakt biologjik duhet të ketë shpurë në lindjen e adaptimeve të ndryshme për të ndihmuar meshkujt të reduktojnë gjasat që partnerja e tyre të ketë beben e ndonjë mashkulli tjetër. Kjo lloj qasje ka disa anë jo të këndshme.
Në një studim të mijëra vrasjeve në Amerikën e Veriut, Daly dhe Wilson gjetën se afërsisht një e treta (1/3) e tyre kishin të bënin me xhelozinë seksuale mashkullore (meshkujt që vrisnin parneren e tyre, apo ndërhyrësin, pra mashkullin tjetër, apo që përfundonin edhe duke vrarë veten në proces.)

Gjatë një tjetër studimi, Daly dhe Wilson ekzaminuan fëmivrasjen (filicide), pra prindërit që vrisnin fëmijët e vet. Natyrisht që kjo është shqetësuese.
Kërkime të mëparshme kishin zbuluar disa aspekte të këtij fenomeni, por Daly dhe Wilson “ndezën dritën” duke përdorur një përqasje evolucionare për ta kuptuar akoma më mirë.
Ata gjetën se, në mënyrë konsistente me parashikimet e tyre, se njerkët kishin 100 herë më shumë gjasa që të kryenin fëmivrasje nëse krahasoheshin me prindërit biologjikë. Faktori i vetëm kryesor parashikues për fëmivrasjen është statusi si njerk. Ky fakt nuk u kap nga asnjë prej studiuesve të mëparshëm që kishin ekzaminuar fëmivrasjen përpara Dalyt dhe Wilsonit.

Qeniet njerëzore janë rezultat i evolucionit. Sjellja jonë është një pjesë e rëndësishme e asaj çka jemi. Psikologjia evolutive është një përqasje për të kuptuar sjelljen njerëzore duke kuptuar të shkuarën tonë evolutive. Psikologjia evolutive nuk është gjë tjetër veçse nocioni radikal se sjellja njerëzore është pjesë e botës natyrore.

Në këtë pikë është e rëndësishme të kujtohet studiues si Daly dhe Wilson nuk po falin apo justifikojnë vrasjen apo fëmivrasjen. Asnjë nuk pohon se vetëm pse një diçka ndodh në natyrë apo ka një shpjegim apo influencë natyrore ajo është e justifikuar. Madje, në këtë rast, në të kundërt… Këta studiues dhe të tjerë si ta, po përdorin një qasje ndaj sjelljes njerëzore që informohet nga teoria evolutive në mënyrë që t’i kuptojmë më mirë këto fenomene shoqërore. Të kuptosh vrasjen dhe fëmivrasjen, është një diçka krejt e ndryshme prej justifikimit të saj.

 

 

Rinstinkt blog

Për më shumë rreth kësaj teme: Homicide: Foundations of Human Behavior (Martin Daly, Margo Wilson) 

 

 

 

Gjeni Egoist

Në vitin 1976 Richard Dawkinsi botoi librin e tij me titull The Selfish Gene (Gjeni egoist) që i bëri idetë e Darwinittë kuptueshme për një audiencë shumë më të gjerë. Libri përveç meritave të popullarizimit të koncepteve biologjike dhe evolutive, pati edhe një meritë tjetër që pak vetë e kuptojnë: atë të zgjerimit të mëtejshëm të një fushe të quajtur psikologjia evolutive, apo më thjeshtë të zgjerimit të idesë se modelet e sjelljes njerëzore sikundër trajtat morfologjike të njeriut janë kryesisht rezultat i forcave evolutive.

Libri The Selfish Gene (Gjeni egoist) nuk përgënjeshtronte asgjë prej atyre çka pohonte Darwini. Në fakt, Dawkinsi shfaqet si një Darwinist i mirëfilltë.
Ajo që kishte rëndësi nga ky libër ishte se sa të aksesueshme ishin për audiencën modern idetë që libri përmbante – dhe farat që ai mbolli kanë luajtur një rol tepër të rëndësishëm në ndikimin që pati mbi psikologjinë evolutive dhe fusha të tjera të ndërlidhura me procesin evolutiv.
Në thelp libri i Dawkinsit ishte një përmbledhje dhe prezantim fantastik i ideve të Darwinit rreth natyrës së evolucionit.

Koncepti i gjenit egoist është ideja se gjenet janë njësia bazë përsëritëse (replikuese) e të gjitha formave të jetës (qenieve të gjalla), dhe se ne mund ta kuptojmë natyrën e jetës nëpërmjet të kuptuarit e vetive konceptuale të gjeneve.

Gjenet kodojnë për organizma specifikë, dhe nëpërmjet riprodhimit gjenet replikohen, përsëriten. Kështu, perspektiva që Dawkins trejton në librin e vet merret me çështjen se cilët gjene replikohen dhe cilët jo. Në arsyetimin e tij Dawkins arrin në përfundimin se gjenet e mira replikuese, pra ato që përsëriten nga gjenerata në gjeneratë, kanë cilësitë e pjellorisë (pra gjene që janë të afta të krijojnë shumë replika të vetvetes gjatë jetës së organizmit), të jetëgjatësisë (pra të jetuarit e një jete të gjatë, e cila rrit mundësitë replikuese apo riprodhuese), besnikërisë apo përpikmërisë (që i referohet aftsisë për të mbikqyrur procesin e krijimit të proteinave duke transkriptuar dhe translatuar me saktësi informacionin gjenetik, në mënyrë që gjenerata e ardhshme të ketë sa më pak gabime në kopjimin e këtij informacioni).

Tani, duke marrë një perspektivë më të gjerë mbi evolucionin, ne mund të marrim një kënd tjetër përtej gjeneve dhe ta aplikojmë këtë arsyetim mbi çdo entitet replikues. Entitetet replikuese që prodhojnë shumë, që zgjasin për një kohë të gjatë, dhe që replikohen me saktësi, me përkufizim, do të kenë më shumë gjasa që të ekzistojnë në të ardhmen.

Kjo është ideja bazike, e thjeshtëzuar, e evolucionit. Logjikisht entitetet replikuese do të jenë më shumë prevalente në të ardhmen krahasuar me entitetet jo-replikuese, pra që nuk lënë pas kopje të vetes së vetë. Një paraqitje e thjeshtë dhe elegante e procesit evolutiv.

Koncepti i gjenit egoist është i njëjti koncept i entiteteve replikuese. Ideja është se gjenet që kodifikojnë për cilësi që lehtësojnë replikimin e vetvetes janë, me përkufizim, më me gjasa që të ekzistojnë në të ardhmen, duke arritur deri në pikën kur dominojnë si cilësi brenda një popullate dhe arrijnë deri aty sa karakterizojnë një specie të veçantë.

Kështu, gjenet që me efikasitet shpienë në replikimin e suksesshëm të vetvetes, siç janë gjenet egoist, pra, kanë më shumë shance të selektohen nga forcat evolutive për të ekzistuar në të ardhmen. Ky është edhe kuptimi i fjalës egoist në kontekstin e Gjenit Egoist.

Çfarë e bën një burrë tërheqës? Gjymtyrët e tij.

Çfarë e bën një burrë tërheqës? Gjymtyrët e tij.

Një burrë mund të jetë tërheqës për shkak të flokëve të tij të verdha e kaçurrele, apo për shkak të kostumit të tij, por kur i largojmë të gjitha këto gjëra na mbetet vetëm një pjesë e rëndësishme që është formësuar nga evolucioni i llojit tonë. Gjymtyrët, dhe më saktë se sa proporcionale janë gjymtyrët e poshtëme, pra këmbët, në krahasim me pjesën tjetër të trupit.

këmbë, proporcionale me gjatësinë e trupit

Femrat preferojnë meshkuj me këmbë sa gjysma e gjatësisë së trupit.

Femrat preferojnë meshkuj/burra që kanë këmbë sa gjysma e gjatësisë së trupit të tyre. Shkencëtarët mendojnë se kjo preferencë e femrave është rezultat i presioneve evolutive, sepse femrat (sikundër  meshkujt) dëshirojnë të gjejnë dhe zgjedhin partnerë të shëndetshëm. Gjymtyrë të poshtme shume të shkurtra, për shembull, janë ndërlidhur me diabetin e tipit 2. Pra në terma statistikorë një mashkull me gjymtyrë të poshtme të shkurtra (pra më të shkurtra se gjysma e gjatësisë së trupit të vet) është më pak i dëshiruar nga femrat në krahasim me një mashkull me këmbë më të gjata relativisht gjatësisë së tij totale.

Shkencëtarët hetuan edhe nëse gjymtyrët e sipërme kishin ndonjë efekt në preferencat e femrave. Rezultatet ishin se gjatësia e krahëve të individit në relatë me gjatësinë e trupit nuk kishte ndonjë efekt në preferencat e femrave.

Pra, gjëja më e rëndësishme ishte se femrat shfaqnin një preferencë tepër të dukshme nëse këmbët ishin më shumë apo më pak se gjysma e gjatësisë së mashkullit.
Pra proporcionet kanë goxha rëndësi.

 

Artikulli shkencor.

©  për këtë version i përket Rinstinkt Blog. Përshtatur/përkthyer prej Science.

Çfarë roli luajnë thashethemet (gosipi) mes femrave?

Çfarë roli luajnë thashethemet (gosipi) mes femrave?

Sipas një studimi të ri të botuar në Journal of Experimental Social Psychology, thashethemet (gosipi) mund të shërbejë si një armë që femrat përdorin kundër njera-tjetrës në kompeticionin strategjik për meshkujt.thashetheme. evil indeed

Gjetja kryesore e studimit ishte se femrat kanë më shumë gjasa që të bëjnë thashetheme, si për shembull në përhapjen e informacioneve që dëmtojnë reputacionin apo në mbajtjen/tërheqjen e informacioneve pozitive rreth femrave që ato perceptojë si kërcënim të drejtëpërdrejtë apo jo të dretjëpërdrejtë për suksesin e vet romantik me seksin tjetër.

Sipas studiuesve kjo lloj sjellje është e një dezajni të tillë që të minojë joshjen romantike dhe tërheqjen sociale të rivaleve të veta intra-seksuale, pra të minojë suskesin e femrave të tjera, të cilat perceptohen si kërcënim për suksesin e vet në gjetjen e një partneri. Veçanërisht kërcënuese perceptohen femrat që kanë veshje që nxjerrin në pah më shumë nga atributet e veta.

Shkencëtarët analizuan aspekte të ndryshme, dhe një nga përfundimet që nxorën ishte se femrat transmetonin informacione që dëmtonin reputacionin e fermave të tjera pavarësisht se sa simpati kishin për to, çka sugjeron se ekziston një ndarje mes qëllimit ( të mirë?) të femrave dhe sjelljes së tyre instinktive thashethem-përhapëse.

 

© Rinstinkt Blog 2018