Elemente bazë të biologjisë së coronavirusit

Elemente bazë të biologjisë së coronavirusit

Së pari, si funksionon qeliza? Qeëiza ka disa elemente kresore, si bërthama, citoplazma dhe membrana qelizore. ADNja që është materiali gjenetik i qelizës gjendet në bërthamë dhe kodifikon për proteinat që qeliza (dhe organizmi) prodhon, të cilat proteina janë përgjegjëse për mënyrën se si trupi është i ndërtuar dhe se si funksionon. Proteinat kanë role të ndryshme. Pra ADNja ka funksionin e një kodi bazë që trashëzgohet nga brezi në brez.

ADNja përbëhet nga dy vargje apo zinxhirë që qëndrojnë përballë njëri-tjetrit. Një varg ecën apo ka sens pozitiv ndërsa tjetri ecën apo ka sens negativ.

Segmente të shkrurtra të ADNsë që marrin emrin “gjene” transkriptohen në një formë tjetër mesazhi kimik, në një molekulë tjetër, në ARN. Është ARNja që lexohet nga organelet (ribozomet) qelizore dhe që përfundimisht translatohet në proteina. Kur krijohet ARNja, kjo kopjohet nga vargu apo zinxhiri me sens negativ i ADNsë dhe ARNja që prodhohet dhe që duhet translatuar ka sens pozitiv.

Membrana qelizore funksionon si muri apo barriera e jashtme e një qelize dhe është e përbërë nga një shtresë e dyfishtë me lipide. Kjo shtresë përbëhet nga molekula me një pjesë polare (kokat) dhe me një pjesë tjetër jo-polare (bishtat). Uji është shumë polar ndaj kokat polare të këtyre molekulave membranore formojnë lidhje me ujin – hidrofili. E kundërta është e vërtetë për pjesën jo-polare të molekulave membranore, pra për bishtat e këtyre molekulave. Ato janë lipofilike apo hidrofobike dhe grumbullohen apo më saktë sistemohen në një mënyrë të qëndrueshme ku bishtat janë në kontakt me njëri tjetrin mes dy shtresave të membranës citoplazmatike ndërsa kokat hidrofilike të këtyre molekulave ndërfaqohen me ujin qoftë brenda qelizës qoftë jashtë qelizës.

Në këtë membranë të dyfishtë lipidike, gjenden një shumëllojshmëri elementësh dhe molekulash të tjera, ku më të rëndësishmet janë proteinat.

Së dyti, si funksionojnë coronaviruset?

Coronaviruset janë viruse të veshur që përmbajnë ARN në sens pozitiv. Pra materiali gjenetik i coronaviruseve përbëhet vetëm nga ARN me sens pozitiv. Ndaj kjo ARN mund të shkojë direkt në ribozome (që janë organelet që lexojnë ARNnë dhe që prodhojnë proteinat). Ndaj coronaviruset mund të prodhojnë proteinat e vet menjëherë pa patur nevojën për enzima modifiuese (që në lloje të tjera virusesh duhet të ndreqin apo përshtatin materialin gjenetik të virusit që ai të lexohet nga qeliza e infektuar).
Kjo do të thotë se ARNja e coronaviruseve nëse injektohet në qelizat njerëzore mund të përdori ribozomet e qelizës për të prodhuar proteina të reja (për strukturën e vet) dhe për t’i asembluar këto proteina në viruse të reja. Të gjitha këto procese duke përdorur aparatet dhe organelet qelizore që i përdor mekanikisht për qellimet e vet riprodhuese.

Në disa viruse materiali gjenetik është vet virusi, pra i gjithë materiali gjenetik përbën virusin që është i paketuar apo i veshur me disa proteina (nukeokapsidi). Por, coronaviruse kanë edhe një vezhje apo mbështjellje të jashtme që i rrethon. Kjo mbëstjellje apo veshje përbëhet nga një membranë me shtresë të dyfishtë lipidike që vinë apo e ka origjinën prej qelibave partëse ku virusi është prodhuar. Membrana është e njëjtën me membranën e qelizave bartëse por në të gjenden edhe disa proteina virale (të futura nga virusi) – njëfarë elementi personalizues që virusi ka vendosur aty!

Shtresa e dyfishtë lipidike e membranës virale është e qëndrueshme falë marrëdhënieve polare/jo-polare. Nëse në afërsi të kësaj membrane afrohet një substancë me elemente polare dhe jo-polare, kjo substancë është në gjendje të shqetësojë stabilitetin dhe qëndrueshmërinë e membranës virale apo qelizore. Thërrmija virale, në mungesë të kësaj membrane veshëse me strukturë të dyfishtë lipidike, nuk është në gjendje të futet në brendësi të qelizave, pra është jo-aktive. Substanca që kanë veti si ato të përshkruara më sipër pra me një pjesë polare dhe një jopolare, pra molekula anfifilike, janë alkoli dhe sapuni. Kjo është arsyeja pse janë të efektshme në “vrasjen” e viruseve, sepse pridhin membranën e tyre veshëse dhe e bëjnë virusin totalisht të jo-infektiv.

Më sipër përmendëm se coronavirusi fut disa proteina specifike në membranën e dyfishtë lipidike. Një nga këto proteina është proteina S (spike protein). Kjo proteinë ka vetinë dhe funsionin që të lidhet me një proteinë në sipërfaqen e qelizave që po infektohen dhe bën që veshja virale që shkrihet me membranën apo me veshjen e qelizës që po infektohet. Si pasojë nukleokapsidi futet në brendësi të qelizës.

Lloje të ndryshme gjallesash, dhe lloje dhe linja të ndryshme qelizore të së njëjtës specie, shprehin proteina të ndryshme në sipërfaqen e tyre qelizore. Kjo bën që viruse të ndryshme të kenë një specificitet për llojin/specien dhe një specificitet për qelizën. Vetëm disa viruse janë të aftë që të shkaktojnë infeksione të rrugëve të frymëmarrjes.

© Rinstinkt Blog 2020

Fakte mbi Pandeminë e Covid-19

Faktet e deritanishme mbi Pandeminë e Covid-19.

Si është emri i virusit dhe i sëmundjes? Covid-19 (coronavirus disease 2019 – sëmundja e coronavirusit 2019) është emri i sëmundjes. Emri i virusit që shkakton sëmundjen është SARS-CoV-2 (severe acute respiratory syndrome coronavirus 2). Emri i virusit dhe i sëmundjes që ai shkakton u caktuan nga OBSH-ja dhe nga Komiteti Internacional për Taksonominë e Viruseve.

Në 29 dhjetor 2019 autoritetet kineze identifikuan një grumbullim rastesh të ngjashme pneumonie në qytetin e Wuhan-it (Kinë). Ky është një qytet me 11 milionë banorë dhe është kryeqyteti i provincës së Hubei-t. Pas analizave përkatëse, u zbulua se këto raste ishin shkaktuar nga një lloj i ri coronavirusi që mëpastaj mori emrin SARS-CoV-2.

Rastet e para të sëmundjes Covid-19 u identifikuan në Tailandë në 13 janar dhe në Japoni në 16 Janar 2020.

Në 23 Janar 2020 qyteti i Wuhanit dhe qytete të tjera përreth u bllokuan nga qeveria kineze, pra njëfarë karantine masive, ku nuk lejohej lëvizja.

Mikroskopi elektronike e disa coronaviruseve

Çfarë janë coronaviruset? Këta janë një grup virusesh që janë të shpeshtë dhe të përhapur tek njerëzit dhe janë përgjegjës për rreth 30% “të ftohjeve” (kur themi se dikush është ftohur individi është infektuar me një virus). Corona në latinisht do të thotë “kurorë”, dhe ky grup virusesh ka këtë emër për shkak se sipërfaqja e tij duket si një kurorë nën hetimin me mikroskopi elektronike.

Në dekadat e fundit koronaviruset kanë qenë përgjegjës edhe për 2 shpërthime të tjera epidemike. SARS në vitin 2003 dhe MERS në vitin 2012.

Cilat janë simptomat e sëmundjes së shkaktuar nga ky coronavirus? Simptomat kryesore janë temperatura/ethet dhe një kollë e thatë. Nga të dhënat e deritanishme 90% e rasteve të identifikuara kanë patur temperaturë dhe 2/3 e rasteve kanë patur kollë të thatë.
Simptoma e tretë më e shpeshtë ishte ndjesia e lodhjes, rreth 40% e rasteve vuanin nga kjo simptomë. Të tjera simptoma janë: prodhim sputumi (jo pështymë, por mukus i trashë që kollitet prej mushkërive) vështirësi në frymëmarrje, dhimbje muskulare dhe të kyçeve, dhimbje fyti, dhimbje koke, të dridhura, nauzea dhe të vjella, kongjestion/bllokim të hundës, diarre.

Sa zgjat periudha e inkubacionit? Periudha e inkubacionit është koha që kalon nga momenti i infektimit në momentin e zhvillimit të simptomave dhe sipas OBSH-së ajo është 5-6 ditë. Por OBSH-ja thekson se kjo periudhë mund të luhatet nga 1-14 ditë.

Sa kohë zgjat sëmundja? Koha mesatare e kohëzgjatjes së sëmundjes, prej fillesës deri në rimëkëmbjen klinike për rastet e moderuara është rreth 2 javë. Këto të dhëna bazohen mbi 55.924 rastet e konfirmuara në Kinë.
Për rastet e rënda dhe ato kritike sëmundja zgjat nga 3-6 javë. Për individët që nuk i mbijetuan dot sëmundjes, prej fillesës së simptomave deri në momentin e vdekjes, kaluan nga 2-8 javë.

Si evoluon sëmundja e Covid-19 tek një individ model? Statistikisht simptomat fillojnë me temperaturë, ndjekur nga një kollë e thatë. Pas disa ditësh disa pacientë mund të kenë vështirësi në frymëmarrje. Simptomat mund të jenë të buta, ndonjëherë të padallueshme, dhe sëmundja të kalojë duke u ngatërruar me një “ftohje” të thjeshtë, e herë të tjera të moskuptohet pare.
Në raste të tjera, në të rralla, simptomat mund të rriten në rëndësi. Rastet kritike mund të kenë pneumoni të rëndë, dështim respirator, shock septik, dhe disfunksione apo dështime të shumta të organeve.

Helmimi nga monoksidi i karbonit (CO)

Helmimi nga monoksidi i karbonit (CO)

Monoksidi i karbonit, me simbol kimik CO, është një gas pa ngjyrë, pa shije, pa erë që prodhohet kur digjet karburanti. Karburanti mund të jetë prej druri, vajti, gasi natyror, kerozeni apo karboni; të gjitha këto lloje karburantesh çlirojnë monoksid karboni kur digjen.

Kur një person thith monoksid karboni, ky bllokon aftësinë e gjakut për të transportuar oksigjen dhe mund të shkaktojë dëmtime të rënda të mushkërive dhe të trurit, duke arritur deri në vdekje.
Monoksidi i karbonit është shkaku numër një (1) i vdekjeve nga helmimi.

Simptomat e helmimit nga monoksidi i karbonit

Individët mund të ekspozohen ndaj niveleve të larta dhe të rrezikshme të monoksidit të karbonit në një furrë që nuk punon mirë apo që ka një defekt, apo në një garazh të paventiluar, të paajrosur, ku momoksidi i karbonit grumbullohet shpejtë ndërsa automjeti është i ndezur.

Simptomat e helmimit nga monoksidi i karbonit mund të gjenerohen menjëherë apo më gradualisht pas një ekspozimi afat-gjatë. Ndër simptomat kryesore dhe më të përhapura janë: marramendje, vështirësi në frymëmarrje, dhimbje koke, konfizion, nauzea, dhe të fikët pra humbje e vetdijes.

Nëse rastis që të keni këto simptoma pasi keni qenë në një ambient të mbyllur, duhet të merrni menjëherë ajër të pastër dhe ndoshta edhe të drejtoheni në urgjencë.

Disa masa që mund të merren për të parandaluar helmimin nga momoksidi i karbonit janë: të vendosni një detektor CO në shtëpinë tuaj, të mos e lini automjetin kurrë ndezur në garazh, të mos përdorni motorra me hidrokarbure (si gjeneratorë apo motora të vegjël) në hapësira të mbyllura, të mos përdorni grilla apo zgara me qymyr/karbon në ambiente të mbyllura apo nën tenda kur ajrosja është e pakët, të siguroheni që është keni një oxhak ai të inspektohet dhe të pastrohet herë pas here që të mos jetë i bllokuar.

 

Jetesa në zonat urbane dhe shëndeti mendor

Jetesa në zona urbane dhe shëndeti mendor

Sipas Kombeve të Bashkuara përqindja e njerëzve që jetojnë në qytete apo qëndra urbane do të vijë gjithnjë e në rritje, duke u parashikuar të arrijë në 66% në vitin 2050.

Aktualisht në zona urbane jeton mbi gjysma e popullatës botërore, pra rreth 4.2 miliardë njerëz. Përllogaritjet më të fundit nga të tjera burime parashikojnë se 68% e popullatës globale do të jetojë në zona urbane deri në vitin 2050.i

Mes qëndrave urbane më të mëdha në planetin tonë janë Tokio, Japoni me 37 milionë banorë, që ndiqet nga Delhi, Indi me 29 milionë banorë dhe Shanghai me 26 milionë banorë.

Efektet jo të mira të jetesës në zona urbane njihen prej kohësh. Ndër këto efekte jo të mira janë shkalla më e lartë e sëmundjeve kardiovaskulare dhe respiratore që prek popullatat urbane.ii Por në vitet e fundit shkencëtarët kanë përftuar të dhëna që tregojnë se jetesa në zona urbane ka efekte të kqija edhe në shëndetin mendor.

Në vitet 1930të nga shkecëtarët u sugjeruar për herë të parë se jetesa urbane mund të rriste riskun për skizofreni. Që prej asaj kohe shumë studime të ndryshme epidemiologjike kanë prodhuar të dhëna për bashkëlidhjen mes rriskut të rritur për skizofreni dhe jetesës urbane.

Rreziku për të zhvilluar sëmundjen mendore të depresionit është 20% më i lartë në popullatën urbane sesa në popullatat që jetojnë jashtë qyteteve.iii Rreziku për të zhvilluar psikozë (haluçinacione, deluzione paranojë dhe mendime të çorganizuara) është 77% më e lartë në popullatat urbane sesa në ato rurale.iv Rreziku për të zhvilluar çrregullim të gjeneralizuar të ankthit është 21% më e lartë në popullatat urbane sesa në ato rurale.v

Faktorët që mund të ndikojnë dhe mund të shpjegojnë këtë risk të rritur për sëmundje mendore në zona urbane përfshijnë një mumër të ndryshëm elementësh të ambientit shoqëror si për shembull pabarazia shoqërore,vi perceptimi për krimin dhe krimi aktual, vetmia dhe izolimi,vii si dhe faktorë stresues fizikë si për shembull ndotja,viii zhurma, apo edhe hapësirat e gjelbërta të reduktuara.ix

Faktor kritik është fakti se sa më shumë kohë shpenzon në zona urbane gjatë fëmijërisë dhe adoleshencës, aq më i lartë është risku për të zhvilluar një sëmundje mendore në moshë të pjekur. Këtu duhet theksuar se ekziston një bashkëlidhje “dozë-përgjigje”, e cila jep mbështjetje indirekte për një marëdhënie kauzale/shkakësore midis jetesës urbane dhe sëmundjeve mendore.

* * *

Rinstinkt Blog 2019
PDF: Jetesa në zona urbane dhe shëndeti mendor.

* * *

Referencat:

i World Bank staff estimates based on the United Nations Population Division’s World Urbanization Prospects https://data.worldbank.org/indicator/SP.URB.TOTL?end=2018&start=1960&view=chart

ii URBAN HEALTH: Evidence, Challenges, and Directions Sandro Galea and David Vlahov, Annual Review of Public Health 2005 26:1, 341-365

iii Sundquist, K., Frank, G., & Sundquist, J. (2004). Urbanisation and incidence of psychosis and depression: Follow-up study of 4.4 million women and men in Sweden. British Journal of Psychiatry, 184(4), 293-298. doi:10.1192/bjp.184.4.293

iv Sundquist, K., Frank, G., & Sundquist, J. (2004). Urbanisation and incidence of psychosis and depression: Follow-up study of 4.4 million women and men in Sweden. British Journal of Psychiatry, 184(4), 293-298. doi:10.1192/bjp.184.4.293

v Peen, J., Schoevers, R.A., Beekman, A.T. and Dekker, J. (2010), The current status of urban‐rural differences in psychiatric disorders. Acta Psychiatrica Scandinavica, 121: 84-93. doi:10.1111/j.1600-0447.2009.01438.x

vi Chiavegatto Filho ADP, Kawachi I, Wang YP, et al Does income inequality get under the skin? A multilevel analysis of depression, anxiety and mental disorders in São Paulo, Brazil J Epidemiol Community Health 2013;67:966-972.

vii Matthews, T., Danese, A., Caspi, A., Fisher, H., Goldman-Mellor, S., Kepa, A., . . . Arseneault, L. (2019). Lonely young adults in modern Britain: Findings from an epidemiological cohort study. Psychological Medicine, 49(2), 268-277. doi:10.1017/S0033291718000788

viii Khan A, Plana-Ripoll O, Antonsen S, Brandt J, Geels C, Landecker H, et al. (2019) Environmental pollution is associated with increased risk of psychiatric disorders in the US and Denmark. PLoS Biol 17(8): e3000353. https://doi.org/10.1371/journal.pbio.3000353

ix Astell-Burt T, Feng X. Association of Urban Green Space With Mental Health and General Health Among Adults in Australia. JAMA Netw Open. 2019;2(7):e198209. doi:https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2019.8209

Vaksina kundër gripit nuk është në gjendje që të shkaktojë gripin

Vaksina kundër gripit nuk është në gjendje që të shkaktojë gripin

Çdo vit periudha e gripit është e ndryshme, dhe virusi i gripit i prek njerëzit në mënyra të ndryshme.
Gripi në vetvete nuk është një sëmundje e rrezikshme; ajo që e bën gripin më të rëndë janë ndërlikimet që virusi mund të shkaktojë në disa tipa të caktuar subjektesh, si për shembull të miturit dhe të moshuarit.

Një nga ndërlikimet më të rënda të gripit është pneumonia. Kjo zakonisht ndodh tek të moshuarit, tek fëmijët e vegjël, dhe tek individët me sisteme imunitare që nuk punojnë mirë (imunodepresion), apo që kanë pësuar një transplant (duke qenë se edhe këta marrin ilaçe që reduktojnë mbrojtjet e tyre imunitare, meqë sist. i tyre imunitar ndër të tjera do të luftonte edhe transplantin.).

Një nga mitet më të përhapura për sa i përket vaksinave dhe vaksinimit (kundër gripit) është ai se vetë vaksinat mund të na shkaktojnë gripin. Ky besim në të vërtetë nuk ka asnjë bazë. Në vaksinën kundër gripit vërtet që gjendet një virus, por ky virus është jo aktiv, dhe një virus jo aktiv, apo i çaktivizuar nuk është në gjendje që të shkaktojë gripin.

Virusi i çaktivizuar i gripit gjithsesi një efekt e ka, përndryshe nuk do të përdorej në vaksinë; virusi jo aktiv është në gjendje që ta shtyjë trupin tonë për të ndërtuar një përgjigje imunitare ndaj tij, por kjo nuk do të thotë se virusi jo aktiv ka shkaktuar sëmundjen e gripit. Pasi marrim vaksinën kundër gripit mund të ndihemi ‘të dobët’ por kjo nuk duhet interpretuar si një shenjë negative; në të kundërt është pozitive. Ajo mund të jetë një shenjë që sistemi imunitar i trupit tonë po punon, pra është duke ndërtuar një përgjigje kundër virusit (jo aktiv). Përgjigje e cila do të jetë gati për të luftuar virusin aktiv, pra ‘të gjallë’, të gripit nëse do të infektohemi gjatë sezonit të gripit.

Kur marrim vaksinën, trupi është në gjendje që të njohi virusin e çaktivizuar si një entitet të huaj. Kjo është një gjë normale; trupit ynë, apo më saktë sistemi ynë imunitar është vazhdimisht në kërkim të mësymësve të huaj. Identifikimi i antigjenëve të huaj e lejon trupit që të zhvillojë kundërtrupa kundër këtyre antigjeneve.

Ky proces është i njëjtë me atë që do të ndodhte nëse ne do të infektoheshim nga një virus i gjallë, por me ndryshimin themelor dhe tepër të rëndësishëm se, vaksina përmban virus jo aktiv që nuk është në gjendje që shkaktojë dëme në organizëm, si për shembull nuk është në gjendje që të dëmtojë mukozat e rrugëve të ajrit.
(Kur infektohemi nga virusi i gripit, ky dëmton mukozat ku mëpastaj me shumë gjasa rriten baktere, edhe komensale, që shkaktojë infeksione edhe më të rënda se ai virali fillestar – Këto infeksione bakterore që i mbivendosen infeksionit viral fillestar janë arsyeja përse ndonjëherë mjekët japin antibiotikë ‘kundër gripit’. Antibiotikët jepen vetëm kur është verifikuar se ka një infeksion bakteror. Antibiotikët nuk janë në gjendje të veprojnë mbi viruset.)

Pra siç po thoshim, kjo përgjigje imunitare normale e shkaktuar nga virusi jo aktiv i vaksinës mund të shkaktojë një temperaturë të lehtë, dhimbje koke, dhe dhimbje të lehta e të përhapura muskulore. Këto efekte nuk duhen ngatërruar me sëmundjen e gripin. Këto janë përgjigje normale dhe fiziologjike të organizmit, për shembull në dekadat e fundit është zbuluar se rritja modeste e temperaturës së trupit është një përshtatje evolutive që ndihmon sitemin imunitar. Sistemi imunitar duket se funksiononë më mirë kur organizmi ka një temperaturë modeste.

Ndër të tjera shpesh njerëzit ngatërrojnë gripin me të ftohtin (virusi parainfluencal) ose me infeksione gastroenterale. Simptomat e të ftohtit, që shkaktohen nga viruset parainfuencale, mund të jenë të ngjashme me gripin por janë më të buta. Gastroenteriti, pra infeksione të aparatit tretës, mund të shkaktohen nga lloje të ndryshme bakteresh dhe virusesh. Ndër simptomat e gastroenteritit janë nausea (ndjesi vjellje), të vjella dhe diarre.

Në raste të veçanta ndodh që disa njerëz preken vërtetë nga gripi pasi ata kanë marrë vaksinën kundër gripit, por kjo nuk është faji i vaksinës, dhe mund të ndodhi për disa arsye të ndryshme.
Së pari këta individë mund të jenë ekspozuar më përpara ndaj virusit të gripit qarkullues, pra përpara se të merrnin vaksinën. Dhe duke qenë se trupit ka nevojë për 1-2 javë që që zhvillojë një përgjigje imunitare të plotë, nëse ju infektoheni nga gripi në këtë periudhë kohore me gjasa ishit infektuar që më përpara ose përpara se trupi të ndërtonte një përgjigje të plotë imunitare.
Një tjetër arsye ka të bëjëme varietetet e ndryshme virale në qarkullim. Vaksina e gripit përgatitet çdo vit duke u mbështetur sa më mirë të jetë e mundër mbi virusin qarkullues të gripit. Efektshmëria e vaksinës së gripit varet nga ngjashmëria midis virusit qarkullues në komunitet dhe viruseve të çaktivizuar pët të bërë vaksinën. Nëse ndodh që në komunitet qarkullon një varietet virusi që nuk ka ngjashmëri me virusin e çaktivizuar të vaksinës, atëherë kjo do të ketë një efektshmëri të reduktuar. Por këto janë raste shumë shumë të rralla.


© Rinstinkt Blog