Simon Baron-Cohen; Diferenca neuroanatomike mes trurit mashkullor dhe trurit femëror

Diferenca neuroanatomike mes trurit mashkullor dhe trurit femëror

[…]

Përpara së gjithash unë fillova duke parë neuroanatominë, për të parë se çfarë po na thotë neuroshkenca rreth trurit të mashkullit dhe femrës. Nëse merrni grupe vajzash dhe grupe djemsh dhe, për shembull, i vendosni ata në skanera Rezonance Magnetike (MRI) për të parë trurin, ju do të shikoni diferenca në mesatare. Merrni idenë se sekset janë identike nga qafa e sipër, edhe pse ata janë shumë qartësisht të ndryshëm nga qafa e poshtë: neuroshkenca po na thotë se kjo ide është veçse një mit, se aty ka diferenca, qoftë edhe në terma të vëllimit trunor dhe numrit të lidhjeve mes qelizave nervore në tru, në strukturën e trurit, mesatarisht, mes meshkujve dhe femrave.

E them këtë me kujdes sepse është ende një fushë që është e prirur për keqkuptime dhe keqinterpretime, por thjeshtë po u jap disa shembuj të gjetjeve që kanë dalë prej fushës së neuroshkencës në diferencat mes dy sekseve; gjendet se truri i mashkullit, mesatarisht, është rreth tetë (8) përqind më i gjerë se truri i femrës. Po flasim për një diferencë volumetrike (në vëllim). Nuk do me thënë medoemos ndonjëgjë, por është thjeshtë një fakt që gjendet në mënyrë konsistente. E gjejmë këtë diferencë që prej pikës më të hershme kur foshnjet mund të vendosen nën skaner, kështu që disa prej studimeve janë në fëmijë të moshës dy javëshe.

Gjendet gjithashtu se nëse shikojmë në indin post-mortem (pas vdekjes), duke parë trurin njerëzor në terma të indit post-mortem, gjejmë se truri mashkullor ka më shumë lidhje, më shumë sinapse mes qelizave nervore. Është rreth një tridhjetë (30) përqind diferencë mesatarisht mes mashkullit dhe femrës. Këto diferenca janë atje.

Diferenca e dytë më e madhe mes meshkujve dhe femrate ka të bëjë me sa shumë materie/substancë gri dhe materie/substancë të bardhë ne shikojmë tek truri: se meshkujt kanë më shumë substancë/materie gri dhe më shumë substancë/materie të bardhë sesa ka truri i femrave, mesatarisht duke folur. Substanca e bardhë, për të qenë konçizë, ka kryesisht të bëjë me lidhjet mes pjesëve të ndryshme të trurit. Substanca gri ka të bëjë më shumë me trupat qelizorë (trupat e neuroneve) në tru. Por, këto difereca ekzistojnë. Pastaj, kur sondojmë/hetojmë pak më tej, gjejmë se aty ka diferenca mes trurit mashkullor dhe trurit femëror në lobe të ndryshme, në lobin frontal (ballor), në lobin temporal, në terma të sa shumë substancë/materie gri dhe të bardhë ka aty.

Mund gjithashtu të disektojmë trurin për të parë në rajone specifike. Disa prej jush mund të kenë dëgjuar për rajone si amigdala, të cilën njerëzit e mendojnë si një lloj qendre të emocioneve, që priret të jetë më e gjerë në turin mashkullor sesa në atë femëror, sërisht, në mesatare (mesatarisht, kur konsiderohen grupe femrash dhe meshkujsh në agregat). Është edhe një rajon tjetër që shfaq një motiv/model të kundërt, më i gjerë tek femrat sesa tek meshkujt: planum-i temporal, një zonë e përfshirë në gjuhë (të folur). Këto diferenca strukturore ekzistojnë, dhe unë fillova t’i shikoja këto diferenca në terma të neuroanatomisë, sepse mendova se të paktën këto janë diferenca që janë të rrënjosura në biologji, dhe aty mund të ketë më pak horizont për mosmarrëveshje rreth këtyre diferencave qëndrore/themelore.

Teoria e Empatizimit-Sistematizimit formuluar nga Simon Baron-Cohen

Fola pakëz për neuroanatominë, por në terma të psikologjisë, gjithashtu ka edhe aty diferenca mes sekseve që janë raportuar. Në mesatare, femrat e zhvillojnë empatinë në një ritëm më të shpejtë sesa meshkujt. Unë vazhdoj të përdor fjalën “në mesatare” sepse asnjë nga këto gjetje nuk i aplikohet të gjitha femrave apo të gjithë meshkujve. Ne thjeshtë i shikojmë këto diferenca të shfaqen kur krahasojmë grupe meshkujsh dhe grupe femrash. Empatia duket se zhvillohet më shpejtë tek vajzat, dhe në kontrast, tek djemtë duket se ka një shtysë më të fortë për të sistematizuar. Unë përdor fjalën “sistematizuar/sistemizuar” që ka të bëjë me përpjekjen për të gjetur se si punojnë sistemet, të magjepsurit me sistemet. Dhe sistemet mund të marrin një varietet formash të ndryshme. Mund të jetë një sistem mekanik, si një kompjuer; mund të jetë një sistem natyror, si moti; mund të jetë një sistem abstrakt, si matematika; por djemtë duket se kanë një interes në informacionin sistematik. Unë po ballafaqoja këto dy procese psikologjike krejt të ndryshme, empatinë dhe sistematizimin. Dhe kjo është sa larg shokova, dhe kjo tanimë ishte 11 vite më para.

[…]

 

Burimi (shkëputur prej): TESTOSTERONE ON MY MIND AND IN MY BRAIN – A Conversation With Simon Baron-Cohen (Arkivuar)

Çfarë duan femrat nga/tek meshkujt, në afatgjatë?

Çfarë duan femrat nga/tek meshkujt, në afatgjatë?

Një pjesë e mirë e njerëzve mburren dhe ndonjëherë duket se janë krenarë sepse mendojnë se ne jemi një specie shumë shumë e evoluar, aq sa magjikisht ndoshta jemi shkëputur prej motorit biologjik/evolutiv që na ka formësuar deri edhe në bërthamën më të thellë të psikologjisë tonë. Por kjo natyrisht nuk ka se si të jetë e vërtetë. Jeni jo në një apo disa, por në të gjitha aspektet më të rëndësishtme, akoma majmunë – sado që kemi disa tipare që na veçojnë – në të tjerat ngjasojmë fort me kafshët e tjera.

Për shembull femra e palloit preferon pallonjë meshkuj me bisht më të zhvilluar, apo femrat e shimpanzeve preferojnë meshkuj të cilët zotërojnë një dominancë shoqërore më të lartë. Në përgjithësi pra, meshkujt dhe femrat e pjesës së stërmadhe të specieve shfaqin përshtatje dhe preferenca të ndryshme në zgjedhjen e partnerëve – të influencuara këto përshtatje dhe preferenca nga presionet selektive natyrore dhe seksuale (ndër-seksuale dhe brenda-seksuale).

Psikologët evolutivë, pra ata që e shikojnë psikologjinë njerëzore nga një perspektivë evolucionare, kanë qenë ndër të parët që kanë propozuar, hetuar dhe konfirmuar se të tilla preferenca (që shpesh janë të ndryshme mes dy sekseve) ekzistojnë edhe tek njerëzit.

Psikologët evolucionistë kanë hipotizuar dhe mëpastaj konfirmuar se femrat e species tonë zotërojnë preferenca specifikisht të dizenjuara nga forcat evolutive për zgjedhjen e partnerëve në afatgjatë; preferenca që i bëjnë femrat të hetojnë për sinjale rreth aftësisë dhe dëshirës apo vullnetit të mashkullit për të kushtuar resurset e tija për femrën dhe pasardhësit e tyre. i ii iii

Kur kërkojnë për një partner afatgjatë femrat shikojnë për sinjale që përfshijnë statusin që ka mashkulli, prestigjin e tij në kulturën lokale, sikundër edhe ambicionin e tij, etikën e punës, inteligjencën, dominancën shoqërore, dhe një moshë më të madhe se të sajën.

Këto shenja apo sinjale përfshijnë statusin që ka mashkulli, prestigjin e tij në kulturën lokale, sikundër edhe ambicionin e tij, etikën e punës, inteligjencën, dominancën shoqërore, maturitetin dhe një moshë më të madhe. iv v

David Buss dhe M. Barnes ishin të parët që bënë studime për të vlerësuar nëse femrat preferonin sinjalet mashkullore që tregojnë për aftësinë dhe vullnetin e tij për t’ia kushtuar resurset femrës dhe pasardhësve . Ata gjetën se femrat preferojnë më fort partnerë afatgjatë që kanë një aftësi të mirë për të fituar para, që kanë një diplomë universitare (kolegji), dhe që zotërojnë inteligjencë. vi

Në vitin 1992 studiuesi Feingold në një review meta-analitike të leteraturës së deriatëhershme, gjeti se femrat më shumë dëshirojnë tek partneri afatgjatë tipare si statusi shoqëror-ekonomik, ambicioni dhe inteligjenca. vii

Që prej asokohe, studime të tjera të shumta i kanë konfirmuar këto gjetje mbi prefernacat femërore për partnerët e tyre afatgjatë përsëri e përsëri. viii ix x xi xii xiii xiv xv

Një gjë interesante që duhet theksuar këtu, është se kjo dëshirë apo prirje e femrave për meshkuj me resurse, nuk duket se ka të bëjë thjeshtë e vetëm me të qenit e mashkullit “i pasur”. Jo; It’s not all about the Benjamins. Në një studim të realizuar me femrat që frekuentonin universitetin, doli se ato preferonin meshkuj që e kishin fituar paranë (krahasuar me burime të tjera), çka tregon se femrat vlerësojnë cilësitë përmendura më përpara (ambicionin, etikën e punës, dhe inteligjencën) dhe jo paranë në vetvete. xvi

Këto gjetje, sërisht, janë konfirmuar edhe në mostra përfaqësuese të gjithë popullatës amerikane, dhe rezultati ka qenë se femrat më shumë se meshkujt, i jepnin vlerë një partneri afatgjatë që ka një punë të qëndrueshme, që fitonte më shumë para se sa ato, që ishte fortësisht i edukuar, dhe që ishte pesë (5) vite më i vjetër se ato. xvii

Këto preferneca femërore vihen re si në femrat me moshë të re si në femrat në moshë më të avancuar. xviii xix xx

Në një tjetër studim nga Kenrick et al. femrat kërkonin që kapaciteti i meshkujve për të fituar para të ishte mbi 70 përqindëshin (pra në 30 përqindëshin e sipërm) për t’u martuar me ata; ndërsa meshkujt kërkonin që femrat të ishin në 40 përqindëshin (pra në 60% e sipërm).xxi Pra femrat kanë kërkesa më strikte se meshkujt për aftësinë që partneri ka për të fituar para.

Këtu mund të lindi një kundërshti e që i interpreton faktet e mësipërme në një mënyrë të tillë: femrat preferojnë meshkujt që kanë dhe që janë të aftë të sigurojnë resurse/para për shkak se ato nuk kanë vetë akses tek resurset. Pra – sipas kundërshtisë – femrat nëse do të kishin vetë një status të lartë, pra do të kishin një aftësi të mirë për të fituar para/resurse, atëherë ato nuk do të preferonin gjë medoemos meshkuj me status të lartë.

Ok, le ta përgënjeshtrojmë këtë kundërshti ndaj fakteve… me fakte të tjera (çka në fakt është testuar si hipotezë alternative që mund të shpjegojë këto faktet e paraqitura deri më tani.).

Townsend et al. në studimet e kryera prej tyre gjetën se femrat në shkollë mjekësie (doktore),xxii apo në shkollë ligji (juriste) xxiii janë më shumë selektive – dhe jo më pak – rreth statusit financiar të partnerit të tyre të ardhshëm.

Një tjetër studiues ka gjetur se vlera e femrave si partnere rritet, ashtu rritet edhe këmbëngulja e tyre për statusin më të lartë dhe resurset e mashkullit. xxiv Me fjalë të tjera, femrat më tërheqëse “want it all”. xxv Pra studimet tregojnë se të paturit e një statusi personal më të lartë duket se nuk e zbeh preferencën e femrave për të zgjedhur meshkuj që shfaqin shenjë aftësie dhe dëshire për të kushtuar resurse. Në të kundërt arritja e një statusi më të lartë personal tek femrat duket se i bën preferencat e tyre për meshkuj me status të lartë edhe më të forta.

Këto diferenca ndër seksuale në preferencën për atribute që kanë të bëjnë me statusin e partnerit në afatgjatë prevalojnë në nivel ndër-kulturore, pra janë vëzhguar në shumë kultura të ndryshme. xxvi xxvii xxviii xxix

Tepër tepër interesante janë rezultatet e disa studimeve të tjera, të cilat demonstrojnë se femrat që martohen me meshkuj me status më të lartë priren të kenë më shumë fëmijë, dhe po ashtu që fëmijët të mbijetojnë deri në moshë të vonë. Në një studim në Finlandën para-industriale (që prej 1700s), femrat e martuara me meshkuj të pasur, me mirëqenie, kishin më shumë fëmijë dhe vdekje foshnjore të zvogëluar. xxx Një studim tjetër tregon se të martuarit me një mashkull katër (4) vite më të madh ishte e bashkëlidhur me nivele maksimale të pjellorisë mes femrave. xxxi Dy kërues të tjerë shkencorë zhvilluan një studim mbi 1.800 Hungarezë me mbi 34 vjeç dhe gjetën se femrat që martoheshin me meshkuj më të vjetër dhe më të edukuar kishin më shumë fëmijë. Këto gjetje demonstrojnë se preferencat femërore për partnerë afatgjatë me status të lartë shpjenë në një sukses riprodhues, dhe janë formësuar të tilla preferenca si një adaptim (apo adaptime) ndaj kushteve dhe presioneve të ndryshme selektive që specia jonë ka hasur gjatë historisë evolutive. xxxii xxxiii

Kjo rritje në potencialin e pjellorisë për femrat që martohen me meshkuj me status më të lartë nuk është e vërtetë për situatën e anasjelltë. Në fakt, femrat moderne që kanë të ardhura personale të larta priren të kenë më pak fëmijë. xxxiv

Është e rëndësishme të theksohet sërisht se prefernecat femërore në botën moderne duket se nuk janë të kaliburuara tek paratë në vetvete. Në të kundërt, femrat me gjasa i shikojnë paratë si një shenjë apo sinjal të afërt për disa cilësi mashkullore, cilësi për të cilat femrat kanë evoluar një ndjeshmëri apo sensiblitet. Këto cilësi janë statusi, prestigji, dominanca shoqërore, ambicioni, etika e punës, dhe jo me më pak rëndësi inteligjenca. xxxv

 

Nja dy fjalë për “Çfarë duan femrat në afatshkurtër?”, temë që shpresoj ta publikoj si postim më vete në të ardhmen… Disa studime tregojnë se femrat në strategjinë e tyre seksuale, riprodhuese afatshkurtër preferojnë meshkuj që shfaqin shenja të “gjeneve të mirë”, si për shembull simetri fizike, fytyrë mashkullore, zë mashkullor dhe po ashtu edhe indikatorë të tjerë që kanë të bëjnë me imunokompetencën dhe nivelet e testosteronit. xxxvi xxxvii xxxviii

Preferencat femërore për partnerët e tyre, afatgjatë apo afatshkurtër, ndryshojnë në ditë të ndryshme të ciklit menstual të femrës; femrat shprehin më shumë përshtatje për çiftëzim afatshkurtër kur i afrohen ditës së ovulimit/ovulacionit. xxxix xl

 

*  *  * 

 

 

i Buss, D.M., & Barnes, M.L. (1986). Preferences in human mate selection. Journal of Personality and Social Psychology, 50, 559–570.

ii Ellis, B.J. (1992). The evolution of sexual attraction: evaluative mechanisms in women. In The adapted mind, J. H. Barkow, L. Cosmides, and J. Tooby (eds). New York: Oxford University Press, pp. 267–288.

iii Cashdan, E. (1996). Women’s mating strategies. Evolutionary Anthropology: Issues News and Reviews, 5, 134-143.

iv Miller, G.F. (2000). The mating mind: How sexual choice shaped the evolution of human nature. New York: Doubleday.

v Sugiyama, L. S. (2005). Physical attractiveness in adaptationist perspective. In D. M. Buss (Ed.), The handbook of evolutionary psychology (pp. 292-343). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.

vi Buss, D. M., & Barnes, M. L. (1986). Preferences in human mate selection. Journal of Personality and Social Psychology, 50, 559–570.

vii Feingold, A. (1992). Gender differences in mate selection preferences: A test of the parental investment model. Psychological Bulletin, 112, 125–139.

viii Buss, D.M. & Schmitt, D.P. (1993). Sexual strategies theory: an evolutionary perspective on human mating. Psychological Review, 100, 204–232.

ix Buunk, B.P., Dijkstra, P., Fetchenhauer, D., & Kenrick, D.T. (2002). Age and gender differences in mate selection criteria for various involvement levels. Personal Relationships, 9,271-278.

x Eastwick, P.W., Luchies, L.B., Finkel, E.J., & Hunt, L.L. (2013, April 15). The predictive validity of ideal partner preferences: A review and meta-analysis. Psychological Bulletin. Advance online publication. doi: 10.1037/a0032432.

xi Gangestad, S. W., & Simpson, J. A. (2000). The evolution of human mating: Trade-offs and strategic pluralism. Behavioral and Brain Sciences, 23, 573–644.

xii Kenrick, D.T., Sadalla, E.K., Groth, G., & Trost, M.R. (1990). Evolution, traits, and the stages of human courtship: Qualifying the parental investment model. Journal of Personality, 58, 97–116.

xiii Kenrick, D.T., Neuberg, S.L., Zierk, K.L., & Krones, J.M. (1994). Evolution and social cognition: Contrast effects as a function of sex, dominance, and physical attractiveness. Personality and Social Psychology Bulletin, 20, 210-217.

xiv Regan, P. C. (1998). What if you can’t get what you want? Willingness to compromise ideal mate selection standards as a function of sex, mate value, and relationship context. Personality and Social Psychology Bulletin, 24, 1294–1303.

xv Regan, P. C., & Berscheid, E. (1997). Gender differences in characteristics desired in a potential sexual and marriage partner. Journal of Psychology and Human Sexuality, 9, 25–37.

xvi Jonason, P. K., Li, N. P., & Madson, L. (2012). It is not all about the Benjamins: Understanding preferences for mates with resources. Personality and Individual Differences, 52, 306-310.

xvii Sprecher, S., Sullivan, Q., & Hatfield, E. (1994). Mate selection preferences: Gender differences examined in a national sample. Journal of Personality and Social Psychology, 66, 1074–1080.

xviii Alterovitz, S. S. R., & Mendelsohn, G. A. (2009). Partner preferences across the life span: Online dating by older adults. Psychology and Aging, 24, 513-517.

xix McIntosh, W. D., Locker, L., Briley, K., Ryan, R., & Scott, A. J. (2011). What do older adults seek in their potential romantic partners? Evidence from online personal ads. The International Journal of Aging and Human Development, 72, 67-82.

xx Schwarz, S., & Hassebrauck, M. (2012). Sex and age differences in mate-selection preferences. Human Nature, 23, 447-466.

xxi Kenrick, D.T., Sadalla, E.K., Groth, G., & Trost, M.R. (1990). Evolution, traits, and the stages of human courtship: Qualifying the parental investment model. Journal of Personality, 58, 97–116.

xxii Townsend, J. M. (1989). Mate selection criteria: A pilot study. Ethology & Sociobiology, 10, 241-253.

xxiii Townsend, J. M., & Roberts, L. W. (1993). Gender differences in mate preference among law students: Divergence and convergence of criteria. The Journal of Psychology, 127, 507-528.

xxiv Regan, P. C. (1998). What if you can’t get what you want? Willingness to compromise ideal mate selection standards as a function of sex, mate value, and relationship context. Personality and Social Psychology Bulletin, 24, 1294–1303.

xxv Buss, D.M., & Shackelford. T.K. (2008). Attractive women want it all: Good genes, economic investment, parenting proclivities, and emotional commitment. Evolutionary Psychology, 6, 134-146.

xxvi Buss, D.M. (1989). Sex differences in human mate preferences: evolutionary hypotheses tested in 37 cultures. Behavioral and Brain Sciences, 12, 1–49

xxvii Buss, D.M., Abbott, M., Angleitner, A., Asherian, A. et al. (1990). International preferences in selecting mates: A study of 37 cultures. Journal of Cross-Cultural Psychology, 21, 5-47.

xxviii Hatfield, E., & Sprecher, S. (1995). Men’s and women’s preferences in marital partners in the United States, Russia, and Japan. Journal of Cross-Cultural Psychology, 26, 728-750.

xxix Lippa, R.A. (2007). The preferred traits of mates in a cross-national study of heterosexual and homosexual men and women: An examination of biological and cultural influences.Archives of Sexual Behavior, 36, 193-208.

xxx Pettay, J.E., Helle S., Jokela, J. & Lummaa, V. (2007). Wealth class-specific natural selection on female life-history traits in historical human populations. PLOS ONE. 2, e606.

xxxi Fieder, M., & Huber, S. (2007). The effects of sex and childlessness on the association between status and reproductive output in modern society. Evolution and Human Behavior, 28, 392-398.

xxxii Pawlowski, B., Dunbar, R.I.M., & Lipowicz, A. (2000). Tall men have more reproductive success. Nature, 403, 156.

xxxiii Schmitt, D.P. (2014). Evaluating evidence of mate preference adaptations: How do we really know what Homo sapiens sapiens really want? In Weekes-Shackelford, V.A., & Shackelford, T.K. (Eds.), Evolutionary perspectives on human sexual psychology and behavior (pp. 3-39). New York: Springer.

xxxiv Hopcroft, R.L. (2015). Sex differences in the relationship between status and number of offspring in the contemporary US. Evolution and Human Behavior, 36, 146–151.

xxxv Jonason, P. K., Li, N. P., & Madson, L. (2012). It is not all about the Benjamins: Understanding preferences for mates with resources. Personality and Individual Differences, 52, 306-310.

xxxvi Puts, D. A. (2006). Cyclic variation in women’s preferences for masculine traits: Potential hormonal causes. Human Nature, 17, 114–127.

xxxvii Thornhill, R., & Gangestad, S.W. (2008). The evolutionary biology of human female sexuality. New York: Oxford University Press.

xxxviii Roney, J. R., Hanson, K. N., Durante, K. M., & Maestripieri, D. (2006). Reading men’s faces: women’s mate attractiveness judgments track men’s testosterone and interest in infants.Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 273(1598), 2169-2175.

xxxix Gildersleeve, K., Haselton, M. G., & Fales, M. R. (2014a). Do women’s mate preferences change across the ovulatory cycle? A meta-analytic review. Psychological Bulletin, 140, 1205-1259.

xl Gildersleeve, K., Haselton, M. G., & Fales, M. R. (2014b). Meta-analysis and p-curves support robust cycle shifts in women’s mate preferences: Reply to Wood and Carden (2014) and Harris, Pashler, and Mickes (2014). Psychological Bulletin, 140, 1272–1280.

Diferencat në emocione mes sekseve

Diferencat në emocione mes sekseve

 

Nga një perspektivë evolucionare/evolutive ka shumë gjasa që të ekzistojnë diferenca ndër-seksuale (pra mes dy sekseve) në emocione. Gjasat që meshkujt dhe femrat të kenë evoluar të njëjtën psikologji emocionale janë në themel zero.
Që meshkujt dhe femrat të kenë evoluar pikërisht të njëjtin dezajn emocional do të ishte një mrekulli Darwiniane – në kuptimin, e pamundur – sepse forcat evolutive që kanë vepruar mbi speciet e planetit tonë, përfshirë njeriun, pra meshkujt dhe femrat, do të të duhej të eliminonin të gjitha diferencat e mëparshme emocionale që derivojnë nga trashëgimia jonë si gjitarë dhe primatë; për më tepër do të duhej që organizmat të ishin selektuar në kundërshti me disa apo të gjitha përshtatjet emocionale seks-specifike të cilat janë zhvilluar gjatë qindra-mijëra viteve kur njeriu jetonte si gjuetar-mbledhës. Për më tepër do të duhej që gjatë gjithë historisë evolutive të njeriut, të ruhej një psikologji njerëzore unike, e njëjtë, për mashkullin dhe femrën, pra një psikologjie hermafrodite, pra e përzierë (gjë që nuk është aspak e vërtetë). (Buss & Schmitt, 2011). i

*

Një meta-analizë e diferencave ndër seksuale në ndjenjat emocionet“morale”, femrat prireshin të përjetonin më shumë emocione negative, si për shembull më shumë faj, turp, dhe në një shkallë më të vogël edhe siklet. (Else-Quest et al., 2012). ii

Rezultate të ngjashme u gjetën edhe në një meta-analizë të kohëve të fundit mbi emocionet e fëmijëve. (Chaplin & Aldao, 2013). iii

Në një studim ndër-kulturor të zhvilluar në 37 kombe, femrat kishin një prirje për një emocionalitet më negativ. (Fischer et al., 2004). iv

Gjithashtu, edhe diferencat në ankthin shoqëror, në terma ndër-kulturorë (në 18 kombe të ndryshme), tregojnë se femrat e përjetojnë një të tillë ndjenjë në nivele më të larta se meshkujt.  (Caballo et al., 2014). v

Studime të tjera tregojnë se si femrat reagojnë në një mënyrë më negative (krahasuar me meshkujt) ndaj përvojave jo të këndshme (gjatë eksperimenteve psikologjike).

Për shembull, në një studim të diferencave mes sekseve në reagimet ndaj slideve/diapozitivave të këndshme dhe të pa këndshme, kërkuesit shkencorë gjetën se femrat reagonin më negativisht ndaj slideve/diapozitivave të pakëndshme që përmbanin trupa të gjymtuar, dhunë fizike apo kafshë të ngordhura. Kjo diferencë mes sekseve vazhdonte të shfaqej në të njëjtën shkallë apo madhësi në femrat nga mosha 20 deri në 81 vjeç. (Gomez, Gunten, & Danuser, 2013). vi

Tjetër; studiues të tjerë kanë gjetur se femrat reagojnë me më shumë trishtim (krahasuar me meshkujt) ndaj filmave të trishtë; kanë gjetur gjithashtu se femrat reagojnë me më shumë frikë dhe përshtirosje (krahasuar me meshkujt) ndaj filmave të frikshëm/të pështirë. (Kring and Gordon,1998). vii

Në kontrast, meshkujt (krahasuar me femrat) reagojnë me më shumë lumturi ndaj filmave të lumtur.

Ndër të tjera, meshkujt dhe femrat dallojnë nga njëri-tjetri edhe në rajonet trunore të përdorura për të rregulluar/ndrequr/përshtatur reagimet ndaj stimujve – në këtë rast eksperimentalë – të pakëndshëm. (Domes et al., 2010; McRae et al., 2008). viii ix

*

Një tjetër fakt që derivon prej këtyre diferencave mes sekseve është ajo se femrat janë më të afta se meshkujt, për të njohur dhe përpunuar emocionet negative të të tjerëve. Për të shpjeguar këtë gjë ekzistojnë disa hipoteza të ndryshme evolutive, dhe njëra prej tyre në veçanti, ajo e formuluar nga Hampson et al., (2006) thotë se femrat mund të jenë më sensitive ndaj emocioneve të shprehura nga individë të tjerë për shkak të nevojës që ato kanë (më shumë se meshkujt) për t’u lidhur me fëmijët e vetë – një përshtatje evolutive kjo. x

*

Tjetër gjë e rëndësishme është se femrat priren të kenë rezultate më të larta në traktet e personalitetit fortësisht të lidhura me emocionalitetin negativ – neuroticizmin.  (Feingold, 1994; Schmitt et al., 2008). xi

Feingold (1994) gjeti se femrat kanë rezultate më të larta në anthshmëri, krahasuar me meshkujt (këto rezultate u përftuan nga një meta-analizë e 25 studimeve të ndryshme). Për më tepër këto rezultate – të diferencave ndërmjet sekseve – janë kofirmuar në disa studime të ndryshme ndër-kulturore (të zhvilluara në kultura dhe kombe të ndryshme). (Costa et al., 2001; Lippa, 2010; Schmitt et al., 2008). xii xiii xiv

De Bolle (2015) gjeti se diferencat mes seksit femër dhe atij mashkull në nivelet e neuroticizmit mes adoleshentëve fillojnë të shfaqen universalisht në të gjitha kulturat pak a shumë në të njëjtën moshë, rreth 14 vjeç, duke implikuar një ndikim të hormoneve të pubertetit si një shkak të afërt. xv

Në studime të tjera të zhvilluara në 26 kombe, në 53 kombe, dhe në 56 kombe të ndryshme janë gjetur të njëjtat rezultate, pra se femrat kanë nivele më të larta neuroticizmi.

 

Nivelet e neuroticizmit tek femrat janë më të larta (krahasuar me meshkujt) në kulturat/shoqëritë ku ka më shumë barazi gjinore, dhe më të vogla në shoqëritë/kulturat ku barazia mes dy gjinive është më e pakët. (Burimi: David Schmitt, riprodhuar këtu pa leje.)

 

Gjëja interesante është se në të gjitha këto studime, diferencat ndër seksualt në nivelet e neuroticizmit janë më të larta në kulturat apo shoqëritë njerëzore ku ka më shumë barazi sociopolitike mes sekseve. Pra në shoqëri më egalitare, diferencat ndër seksluale mashkull-femër janë më të mëdha, dhe jo më të vogla siç pritej nga ata që gjënjeheshin se këto diferenca vijnë vetëm nga rolet që dy gjinitë e species sonë marrin në shoqëri, apo për shkak të partiarlakizmit. (Schmitt, 2015). xvi

*

Rezultate të ngjashme janë gjetur edhe për depresionin. Meshkujt dhe femrat dallojnë mes tyre edhe në nivelet mesatare të depresionit (Hyde et al., 2008), një diferencë seksuale që është e dukshme në shumë kultura. (Hopcroft & McLaughlin, 2012; Van de Velde, Bracke, & Levecque, 2010) .

Diferenca ndër seksuale në depresion është më e gjerë në shoqëritë që priren të kenë nivele më të larta barazie gjinore, krahasuar me shoqëri që kanë një barazi gjinore më të ulët.

*

Ajo që është e qartë është se, supozimi dhe teoria feministe se diferencat mes sekseve vijnë prej roleve të ndryshme që dy gjinitë marrin në shoqëri, bie totalisht në kundërshti me faktin se diferencat më të mëdha midis sekseve gjenden në kulturat Skandinave, dhe diferencat më të vogla mes sekseve gjenden në kulturat më patriarkale. (Schmitt, 2015) .

 

 

***

 

Studimet shkencore të cituara

i Buss, D.M. & Schmitt, D.P. (2011). Evolutionary psychology and feminism. Sex Roles, 64,768-787.

ii Else-Quest, N. M., Higgins, A., Allison, C., & Morton, L. C. (2012). Gender differences in self-conscious emotional experience: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 138, 947-982.

iii Chaplin, T. M., & Aldao, A. (2013). Gender differences in emotion expression in children: A meta-analytic review. Psychological Bulletin, 139, 735-765.

iv Fischer, A. H., Rodriguez Mosquera, P. M., Van Vianen, A. E., & Manstead, A. S. (2004). Gender and culture differences in emotion. Emotion, 4, 87-94.

v Caballo, V. E., Salazar, I. C., Irurtia, M. J., Arias, B., Hofmann, S. G., & CISO-A ResearchTeam. (2014). Differences in social anxiety between men and women across 18 countries. Personality and Individual Differences, 64, 35-40.

vi Gomez, P., Gunten, A., & Danuser, B. (2013). Content‐specific gender differences in emotion ratings from early to late adulthood. Scandinavian Journal of Psychology, 54, 451-458.

vii Kring, A. M., & Gordon, A. H. (1998). Sex differences in emotion: expression, experience, and physiology. Journal of Personality and Social Psychology, 74, 686-703.

viii Domes, G., Schulze, L., Böttger, M., Grossmann, A., Hauenstein, K., Wirtz, P. H., … & Herpertz, S. C. (2010). The neural correlates of sex differences in emotional reactivity and emotion regulation. Human Brain Mapping, 31, 758-769.

ix McRae, K., Ochsner, K. N., Mauss, I. B., Gabrieli, J. J., & Gross, J. J. (2008). Gender differences in emotion regulation: An fMRI study of cognitive reappraisal. Group Processes & Intergroup Relations, 11, 143-162.

x Hampson, E., van Anders, S. M., & Mullin, L. I. (2006). A female advantage in the recognition of emotional facial expressions: Test of an evolutionary hypothesis. Evolution and Human Behavior, 27, 401-416.

xi Schmitt, D. P., Realo, A., Voracek, M., & Allik, J. (2008). Why can’t a man be more like a woman? Sex differences in Big Five personality traits across 55 cultures. Journal of Personality and Social Psychology, 94, 168–182

xii Costa, P. T., Terracciano, A., & McCrae, R. R. (2001). Gender differences in personality across cultures: Robust and surprising results. Journal of Personality and Social Psychology, 81, 322–331.

xiii Lippa, R. A. (2010). Sex differences in personality traits and gender-related occupational preferences across 53 nations: Testing evolutionary and social-environmental theories.Archives of Sexual Behavior, 39, 619–636.

xiv Schmitt, D. P., Realo, A., Voracek, M., & Allik, J. (2008). Why can’t a man be more like a woman? Sex differences in Big Five personality traits across 55 cultures. Journal of Personality and Social Psychology, 94, 168–182.

xv De Bolle, M., De Fruyt, F., McCrae, R. R., Löckenhoff, C. E., Costa Jr, P. T., Aguilar-Vafaie, M. E., … & Avdeyeva, T. V. (2015). The emergence of sex differences in personality traits in early adolescence: A cross-sectional, cross-cultural study. Journal of Personality and Social Psychology, 108, 171-185.

xvi Schmitt, D.P. (2015). The evolution of culturally-variable sex differences: Men and women are not always different, but when they are…it appears not to result from patriarchy or sex role socialization. In Weekes-Shackelford, V.A., & Shackelford, T.K. (Eds.), The evolution of sexuality (pp. 221-256). New York: Springer.

A është inteligjenca e trashëgueshme?

A është inteligjenca e trashëgueshme?

 

Përshtatur prej përgjigjes që Robert Plomin drejtor i MRC Social, Genetic & Developmental Psychiatry Center në King’s College London, i ka dhënë lexuesve të Scientific American Mind – link.

 

Shkencëtarët e kanë hetuar këtë pyetje për më shumë se një shekull dhe përgjigja është e qartë: diferencat mes njerëzve në testet e inteligjencës janë substancialisht rezultat i dallimeve/diferencave gjenetike.

Por le ta shtjellojmë këtë fjali më tej. Këtu po flitet për diferencat mesatare mes njerëzve dhe jo për individët. Inteligjenca e çdonjë personi mund të largohet prej potencalit të vet gjenetik, për shembull, në rast të një sëmundje në fëmijëri.

Një pjesë e mirë e inteligjencës, apo më saktë e potencialit gjenetik të individit është e përcaktuar gjenetikisht. Pjesa tjetër varet nga faktorët rrethanorë/mjedisorë.

Me gjenetike kuptohen diferencat që kalohen nga një brez në tjetrin nëpërmjet ADN-së. Por të gjithë ne kemi të përbashkët 99.5% të tre bilionë çifteve të bazave të azotuara të ADN-së, kështu që ajo që na dallon gjenetikisht njëri nga tjetri janë vetëm 15 milionë diferenca ADN-je. Duhet theksuar gjithashtu se testet e inteligjencës përfshijnë ekzaminime të ndryshme të aftësive konjitive dhe aftësive të mësuara në shkollë.

Inteligjenca, apo më saktë aftësia konjitive e përgjithshme, reflekton performancën e një individi përmes një game të gjerë testesh të ndryshme. Gjenet bëjnë një diferencë thelpësore, por ata nuk janë gjithëçka. Gjenet janë përgjegjës për pothuaj gjysmën e të gjitha diferencave në inteligjencë mes njerëzve, kështu që gjysma e diferencës në inteligjencë nuk i detyrohet dallimeve gjenetike, çka jep një mbështetje të fortë edhe për rëndësinë e faktorëve mjedisorë (rrethanorë).

Ky vlerësim prej 50% reflekton rezultatet e studimeve mbi binjakët, mbi fëmijët e adoptuar dhe mbi ADN-në. Prej këtyre studimeve ne dimë, për shembull, se vonë në jetë, fëmijët e adoptuar që prej lindjes larg prindërve të vetë biologjikë (pra që janë rritur me prindërit adoptues) janë po aq të ngjashëm me prindërit biologjikë sa janë fëmijët që janë rritur me prindërit e vetë biologjikë.

Po ashtu, ne dimë se prindërit adoptues dhe fëmijët e tyre të adoptuar zakonisht nuk i ngjajnë njëri-tjetrit në inteligjencë (në nivelet e inteligjencës).

Kërkuesit shkencorë janë aktualisht duke kërkuar për gjenet që ndikojnë dhe japin kontribute në nivelin e inteligjencës. Në këto pak vitet e fundit ne kemi mësuuar se janë të përfshirë shumë, ndoshta mijëra gjene, secili me efekt të vogël. Studimet e fundit me qindra mijëra individë kanë gjetur gjene që shpjegojnë rreth 5% të diferencave në inteligjencë mes njerëzve. Ky është një fillim i mbarë, por ende një rrugë e gjatë prej 50 përqindëshit.

Një tjetër gjetje veçanërisht interesante është ajo se influenca gjentike mbi inteligjencën e matur duket se rritet me kalimin e kohës, prej rreth 20% në foshnjëri, në 40% në fëmijëri dhe deri në 60% në moshën e rritur. Një shpjegim i mundshëm është se fëmijët kërkojnë për eksperienca që bashkëlidhen me predispozitat/prirjet e veta gjenetike, dhe kështu i zhvillojnë këto plotësisht ndërsa rriten.

Aftësia për të parashikuar potencialin konjitiv prej ADN-së mund të demonstrohet një diçka shumë e dobishme. Shkencëtarët mund të përdorin ADN-në në përpjekje për të bërë një hartë të rrugëve zhvillimore që lidhin gjenet, inteligjencën, trurin dhe mendjen.

Në terma të implikimeve praktike ne prej dekadash jemi në dijeni të qindra çrregullimeve gjenike individuale dhe kromozimike, si për shembull sindroma e Down-it që rezultojnë në paaftësi intelektuale. Gjetja e gjeneve të tjera shtesë që kontribuojnë tek paaftësia intelektuale mund të na ndihmojë që ndoshta të parandalojmë apo të paktën të përmirësojmë këto probleme konjtive.

 

© mbi përkthimin, Rinstinkt Blog.

 

Si shkëmbejnë mesazhe djemtë dhe vajzat…

Si shkëmbejnë mesazhe djemtë dhe vajzat…

Texting-u, të mesazhuarit, apo të shkëmbyerit e mesazheve, është një formë komunikimi goxha e përhapur tek të rinjtë (30-të vjeç e poshtë).
Një studim i kohëve të fundit nxorri disa të dhëna interesante: ndër to ishte edhe fakti se studentët kalojnë më pak se gjashtë (6) minuta mbi detyrat e shkollës përpara se t’u tërhiqet vëmendja nga mediat sociale apo nga ndonjë mesazh.

textingu, femrat, probleme mendoreKështu, për një pjesë të adoleshentëve, të mesazhuarit kthehet në diçka kompulsive – ata mund të mundohen që të mesazhojnë më pak dhe dështojnë, apo ndihen në ankth dhe kanë një ndjenjë frustrimi nëse nuk arrijnë të mesazhojnë.

Një studim i American Psychological Association (Shoqata Amerikane Psikologjike) vlerësoi se si komunikonin 211 vajza dhe 192 djem. Përfundimet e studimit nxorën diferenca të rëndësishme mes sekseve në sjelljen e përgjithshme por edhe në përdorimin kompulsiv:

  • Vajzat adoleshente e përdorin shkëmbimin e mesazheve (texting) si apo për lidhje shoqërore, ndërsa djemtë e përdorin këtë formë komunikimi për të tejçuar informacione.
  • Djemtë dhe vajzat dërgojnë pak a shumë të njëjtin numër mesazhesh çdo ditë, por vajzat kanë më shumë probabilitet që të kthehen në mesazhuese kompulsive.
  • Vajzat adoleshente të cilat mesazhojnë në mënyrë kompulsive kanë një rënie më të shpejtë të notave (shkollore) krahasuar me djemtë. Kërkuesit shkencorë sugjerojnë se përmbajtja shoqërore e mesazheve që dërgojnë vajzat mund të ketë më shumë gjasa për t’u tërhequr vëmendjen prej detyrave shkollore.
  • Duket se mesazhimi kompulsiv prek edhe shëndetin mendor të vajzave më shumë se sa të djemëve. Ndoshta ngase vajzat kanë një predispozitë për të mesazhuar rreth ndjenjave negative dhe për të mbajtur vazhdimisht mendjen tek këto ndjenja.

 

Studimi: The Role of Compulsive Texting in Adolescents’ Academic Functioning,” by Kelly M. Lister-Landman, PhD, Chestnut Hill College (when the study was conducted; now at Delaware County Community College); Sarah E. Domoff, PhD, University of Michigan; and Eric F. Dubow, PhD, Bowling Green State University and University of Michigan, Psychology of Popular Media Culture, published online Oct. 5, 2015.