Punktura lumbare (Shpimi lumbar)

Punktura lumbare (Shpimi lumbar)

Punktura lumbare (shpimi lumbar) është procedura që mjekët përdorin për të përftuar një mostër nga lëngu cerebrospinal. Lëngu cerebrospinal, siç e thotë vetëm emri, është lëngu që rrethon apo më saktë prodhohet dhe qarkullon në brendësi të trurit dhe rreth palcës kurrizore. Ai formohet në zona të veçanta të trurit të quajtura ventrikuj dhe rrjedh prej ventrikujve në zonën përreth palcës kurrizore.

Lëngu cerebrospinal është zakonisht i qartë dhe përmban sasi të vogla proteinash dhe sheqernash (glukozë).

Disa nga arsyet për bërjen e një punkture lunbare mund të jenë: dyshimi i meningjitit, dyshimi për leuçemi apo limfomë, për të vlerësuar sëmundje neurologjike si skleroza e shumëfishtë, europatitë apo dridhjet/konvulsionet rekurrente(të përsëritura).

Punktura lumbare kryhet edhe nga anesteziologjisti për të administruar anestezinë spinale në disa lloje të veçanta kirurgjie (bllok subarraknoidal).

Në trajtimin e kancerit, ndonjëherë kemioterapia dhe medikamentet injektohen drejtëpërdrejtë përmes punkturës lumbare në lëngun cerebrospinal. Mjekimi kështu duke ‘notuar’ në lëngun cerebrospinal është në gjendje të mbërrijë në tru apo në palcën kurrizëre kur edhe nevojitet.

Punktura lumbare realizohet me pacientin zakonsht të shtrirë në një krah. Kurrizi fërkohet me një solucion antiseptik. Ndërkohë në lëkurë injektohet një anestetik lokal që heq ndjeshmërinë e lëkurës në rajonin e aplikuar. Kur ndjeshmëria të jetë larguar, në nivelin e kockave të legenit poshtë fundit të palcës kurrizore futet një gjjilpërë e vogël. Gjilpëra shtyhet para lehtësisht deri sa të gjendet lëngu cerebrospinal, prej të cilit merret një sasi e caktuar për të bërë testime të ndryshme. Kjo në rastin kur punktura lumbare bëhet për të marrë një sasi LCS. Në rastet kur pacienti është duke bërë një anestezi spinale për shkaqe kirurgjikale, anestetiku injektohet drejtëpërdrejtë dhe natyrisht që nuk ka nevojë që të merret lëng cerebrospinal për analiza.

Ndonjëherë punktura lumbare rezukton një procedurë e vështirë për t’u realizuar, sepse ka persona që kanë patur kirurgji të shtyllës kurrizore, apo që kanë një formë jo-normale të kurrizi si për shembull skoliozë, apo në pacientë që janë shtatëzanë, që janë shumë obezë etj. Të gjithë këta janë pacientë që janë me gjasa kanë vështirësi në kryerjen e një punkture lumbare.

Punktura lumbare është më e lehtë të realizohet kur pacienti i ndjek saktë dhe plotësisht udhëzimet e pocizionimit.

Rinstinkt blog
PDF: Punktura lumbare

Sytë në formë bajame

Sytë në formë bajame

Përse ekzistojnë sytë në formë bajame? Nga vijnë sytë në formë bajame?

Të gjithë e dimë se sytë në formë bajame janë një nga karakteristikat e jashtme më të veçanta të popullatave në Azinë lindore… por jo vetëm ato. Sytë në formë bajame janë të pranishëm edhe në popullata të tjera përveç atyre Aziatike, pra nuk janë një diçka ekskluzive e këtyre të fundit. Sytë në formë bajame janë të pranishëm edhe në rajone të tjera si Siberia, Mongolia, por edhe në indianët e Amerikës etj.

Por përse ndodh kjo? Përpara së t’i përgjigjemi kësaj pyetje duhet të kuptojnë se cila është diferenca mes formës së syve që është e përhapur në popullatat Kaukaziane (të bardha) por edhe më gjerësisht në popullata të tjera, dhe syve në formë bajame.

Epikanti (epicanthus)

Sytë në formë bajame kanë një formë të ndryshme për shkak të disa faktorëve të ndryshëm anatomikë, si kockat zigomatike (kockat e faqeve) më të larta, një urë hunde më të shtypur, grumbullime dhjami përret syve dhe një epikant (epikanthus – palosje lëkure në këndin e brendshëm të syrit) më të theksuar. Epikanti është një palosje lëkure që gjendet sipër syrit, përpara qepallës.

Epikanti është normalisht goxha i zhvilluar tek të porsalindurit, tek të cilët sytë në rritje e sipër mbrohen nga kjo palosje e veçantë e lëkurës. Mbrojtja që kjo palosje lëkure ofron mund të jetë e nevojshme edhe tek të rriturit që jetojnë në amiente të ashpra.

Evolucioni i syve në formë bajame

Kjo palosje e veçantë e lëkurës sipër këndit të brendshëm të syrit, që merr emrin epikant, është një fenomen neotenie, që nuk do të thotë gjë tjetër veçse, persistenca e një trajte/trakti foshnjarak/infantil tek të rriturit. Ky fenomen neotenien është një dukuri evolutive dhe vihet re tek ata popuj që jetojnë në ambiente me luhatje të mëdha të temperaturave sezonale, me dimra të ashpër dhe vera përvëluese. Pra kanë evoluar në territore kontinentale të largëta si për shembull në Siberi, por edhe në popullatat skandinave, islandeze, në indigjenët e amerikës etj.

Por ky trakt fiziologjik normal, shfaqet edhe në popullata të tjera që nuk kanë sy në formë bajame, në disa gjendje të veçanta mjekësore, si në Sindromën Down, në Sindromën alkolike fetale, në Sindromën e Turnerit, tek Fenilketonuria PKU etj.

Në ditët tona sytë në formë bajame janë të përhapur edhe në rajone me klimë më të butë, pra edhe aq të ashpër… si shpjegohet kjo? Kjo përhapje kaq e gjerë e këtij trakti me gjasa është pasojë e një seleksioni seksual që ka vepruar përgjatë shekujve. Me gjasa sytë në formë bajame janë parë si një trakt estetik tërheqës dhe pozitiv, duke u përhapur kështu në popullatë dhe duke u konsoliduar në popullata dhe rajone të gjera të kontinentit Aziatik. (Një rol duhet të kenë patur edhe migrimet e hershme të popullatave aziatike.)


© Rinstinkt blog
PDF: Sytë në formë bajame

Zhurma nga kërcitja e gishtave; tribonukleacioni

Kërcitja e gishtave

Të gjithëve na ka ndodhur që të kërcasim gishtat e duarve tona, apo më shpesh që të shikojmë dikë tjetër që kërcet gishtat e vetë. Por askush nuk e dinte se çfarë e shkaktonte saktësisht zhurmën; natyrisht dihej që vinte prej artikulacioneve, por vetëm kaq.

Dyshimi rreth origjinës së këtij fenomeni akustik interesant qëndroji i gjallë deri kur Kawchuk et al. botuan rezultatet e punës së tyre nën titullin ‘Real-Time Visualization of Joint Cavitation’ në vitin 2015.

Në studimin e tyre autorët tregojnë se mekanizmi akustik, apo mekanizmi i ‘plasaritjes’ së artikulacionit/kyçit ka të bëjë me formimin e një flluske dhe jo me kolapsimin e saj siç mendonin disa më përpara.

Pamje me rezonancë magentike e një artikulacioni në momentin e kërcitjes. Mund të vini re se midis dy skajeve të kockave të veshura me kërc (sipërfaqet e e qarta në qendër), kur ato largohen, fillon e formohet një flluskë gazi (hapësira me e errët, e zezë).

Pamje me rezonancë magentike e një artikulacioni në momentin e kërcitjes. Mund të vini re se midis dy skajeve të kockave të veshura me kërc (sipërfaqet e e qarta në qendër), kur ato largohen, fillon e formohet një flluskë gazi (hapësira me e errët, e zezë).

Rezultatet e studimit ofrojnë prova të drejtëpërdrejta se plasaritja e kyçeve ka të bëjë me zanafillën dhe jo me kolapsin e një flluske paraekzistuese. Studiuesit thonë se këto gjetje janë konsistente me ‘tribonukleacionin’ që përkufizohet si një proces në të cilin, në vijim të një ndarje të menjëhershme të dy sipërfaqeve të zhytura në një lëng, krijohen flluska gazi. Natyrisht në rastin e kërcitjes së kyçeve të gishtave këto sipërfaqe, të ngurta, përfaqësohen nga dy skajet e kockave të veshura me kërc artikular, dhe që ballafaqohen njëra me tjetrën nëpërmjet një lëngu viskoz të quajtur lëng sinovial (brenda zgavrës artikulare). Funksioni i lëngut sinovial është mbi të gjtiha ai i lubrifikimit të artikulacionit por edhe i furnizimit të saj me lëndë ushqyese.

Studiuesit e zbuluan origjinën e saktë të fenomenti akustik nëpërmjet hetimit me rizonancë magentike në kohë reale ndërsa ndodhte kërcitja e gishtave. Në momentin që mbi artikulacionin aplikohej një forcë dy sipërfaqet artikulare fillimisht ushtrojnë një rezistencë ndaj tërheqjes dhe mëpastaj ndahen në mënyrë të menjëhershme. Është pikërisht kjo ndarje e menjëhershme që shkakton një rënie të presionit në brendësi të lëngut sinovial dhe që iu shtyn gazrat e tretura në të që të formojnë flluska të vogla.Formimi trastave të gazit është pikërisht shkaktari i fenomenit akustik të kërcitjes së gishtave.

 


Studimi shkencor: Kawchuk, Gregory N et al. “Real-time visualization of joint cavitation.” PloS one vol. 10,4 e0119470. 15 Apr. 2015, doi:10.1371/journal.pone.0119470a


© mbi tekstin, Rinstinkt blog

 

Biopsia endomiokardiake, procedura dhe ndërlikimet

Biopsia endomiokardiake, procedura dhe ndërlikimet

Çfarë është biopsia endomiokardiake? Është një procedurë, një formë biopsie, që kryhet për të marrë një fragment të vogël të muskulit të zemrës, pra miokardit, në mënyrë që mbi vetë fragmentin të realizohet një ekzaminim nën mikroskop. Gjatë hetimit me mikroskop mund të vihen re tjetërsime të mundshme të qelizave që përbëjnë indin kardiak.

Si realizohet procedura? Procedura realizohet në ambiente të përshtatshme për ndërhyrje të tilla. Pacienti pastrohet dhe mbi zonën ku to të futet kateteri duhet bërë depilimi\rruajttja i\e qimeve të trupit. Kateteri që përdoret është i veçantë dhe quhet biotom; në majën e tij ka një pincë të vogël mjaftë të mprehtë nëpërmjet të cilës ‘këputen’ fragmentet e indit miokardiak.

biopsia endomiokardiake bioptomiPërgjithësisht biotomi futet nëpërmjet venës xhiugulare të djathtë të brendshme, që ndodhet në krah të qafës, dhe më rrallë kateteri futet nëpërmjet arterieve. Të tjera herë kateteri futet nëpërmjet venës apo arteries femorale në afërrsi të rrëzës së kofshës.
Ena e gjakut nëpërmjet të cilës futet kateteri (biotomi) çpohet nëpërmjet një ageje të veçantë, në anestezi lokale. Pastaj ageja zëvendësohet me një kanulë nëpërmjet të cilës pastaj futet kateteri\biotomi.

Kateteri drejtohet për nga zemra nën kontrolllin e rrezeve X. Në zemër kryhen disa ‘pickime’, zakonishtt 4-5, dhe fragmentet që merren ruhen në një lëng apostafat deri sa ato të shkojnë tek një tjetër mjek specialist (anatomo patologu) që i heton ato nën mikroskop.

Gjatë kësaj ndërhyrje pacienti ndjen vetëm një dhimje tepër të lehtë për shkak të dhënies së anestetikut lokal. Ndonjëherë ndodh që pacienti ka ndjesinë sikur zemra po i vinë në grykë (palpitacione) për shkak shfaqjes së ndonjë çrregullimi në rahejn e zemrës, pra aritmi, të provokuara këto nga kateteri që futet në dhomat e zemrës.
Pas përfundimit të procedurës pacienti mbahet nën vëzhgim për 24 orë.

Përse bëhet biopsia endomiokardiake?

Ky ekzaminim bëhet për të kërkuar origjinën e disa sëmundjeve të miokardit, pra të muskulit të zemrës, që paraqiten me shenja dhe simpta specifike si për shembul dhimbje në kraharor, çrregulllime të ritmit me të cilin rreh zemra etj. Këto dhe të tjera çrregullime karakterizohen nga një ulje e rëndësishme e aftësisë së zemrës për t’u tkurrur dhe për të furnizuar indet e trupit me gjak. Këto sëmundje mund të shkaktohen ose nga difekte të vet muskulit kardiak apo nga grumbullimi i substancave të veçanta në zemër apo edhe nga një infiamacion\skuqje e miokardit (miokardit) e shkaktuar nga ndonjë sëmundje imunitare apo edhe nga ndonjë virus.

Natyrisht për të filluar një terapi, pra për t’i dhënë pacientit një terapi për problemin që ka, së pari duhet të zbulojmë se çfarë probemi ka, pra duhet të zbulojmë shkakun e sëmundjes, për shembulll nëse i detyrohet një infiamacioni apo një grumbulllimi substancash.

Biopsia kardiake kryhet edhe për të bërë diagnozën e një refuzimi të transplantit në pacientëtt që i janë nënshtruar një transplanti të zemrës. Në këtë rast biopsia mundëson identifikimin me qartësi të shenjave të parakohshme, kështu që të mund të ndërhyhet me shpejtësi nëpërmjet ilaçeve përkatëse. Për këtë arsye biopsia endomiokardiake kryhet shpesh në periudhën pas operimit, dhe sidosi në çdo rast që dyshohet se po lind një proces refuzimi ndaj transplantit.

Gjithashtu një përdorim tjetër që mund të ketë biopsia endomiokardiake është për të verifikuar nëse ka dëme, kolaterale, të miokardit, të shkaktuara nga ilaçe kundër-tumorale që i janë dhënë pacientit për të kuruar tumore që mund të kenë lindur në organe apo rajone të tjera të trupit.

Ndërlikimet e mundshme të biopsisë endomiokardiake

Kjo procedurë ka risqe shumë të vogla. Ndërlikimet që mund të shfaqen lidhen me kateterizmin kardiak, si për shembull, hematomë në vendin e çpimit, aritmi që mund të lindin si pasojë e kontaktit të kateterit me muret e brendshme të dhomave të zemrës, apo në raste më të rralla akoma ndalesë kardiake.

Të tjera ndërlikime të rralla mund ttë kenë të bëjnë me aktin e kryerjes së biopsisë, pra, perforim\çpim i murit të zemrës me derdhje gjaku përreth zemrës në trastën perikardiake. Ky i fundit është edhe ndërlikimi më i madh dhe që duhet të diagnosttikohet sa më parë për të vënë pacientin nën vëzhgim dhe për të filluar terapinë përkatëse (me ilaçe, me zbrasje të perikardit).

 

 

© Rinstinkt blog 2019

Simon Baron-Cohen; Diferenca neuroanatomike mes trurit mashkullor dhe trurit femëror

Diferenca neuroanatomike mes trurit mashkullor dhe trurit femëror

[…]

Përpara së gjithash unë fillova duke parë neuroanatominë, për të parë se çfarë po na thotë neuroshkenca rreth trurit të mashkullit dhe femrës. Nëse merrni grupe vajzash dhe grupe djemsh dhe, për shembull, i vendosni ata në skanera Rezonance Magnetike (MRI) për të parë trurin, ju do të shikoni diferenca në mesatare. Merrni idenë se sekset janë identike nga qafa e sipër, edhe pse ata janë shumë qartësisht të ndryshëm nga qafa e poshtë: neuroshkenca po na thotë se kjo ide është veçse një mit, se aty ka diferenca, qoftë edhe në terma të vëllimit trunor dhe numrit të lidhjeve mes qelizave nervore në tru, në strukturën e trurit, mesatarisht, mes meshkujve dhe femrave.

E them këtë me kujdes sepse është ende një fushë që është e prirur për keqkuptime dhe keqinterpretime, por thjeshtë po u jap disa shembuj të gjetjeve që kanë dalë prej fushës së neuroshkencës në diferencat mes dy sekseve; gjendet se truri i mashkullit, mesatarisht, është rreth tetë (8) përqind më i gjerë se truri i femrës. Po flasim për një diferencë volumetrike (në vëllim). Nuk do me thënë medoemos ndonjëgjë, por është thjeshtë një fakt që gjendet në mënyrë konsistente. E gjejmë këtë diferencë që prej pikës më të hershme kur foshnjet mund të vendosen nën skaner, kështu që disa prej studimeve janë në fëmijë të moshës dy javëshe.

Gjendet gjithashtu se nëse shikojmë në indin post-mortem (pas vdekjes), duke parë trurin njerëzor në terma të indit post-mortem, gjejmë se truri mashkullor ka më shumë lidhje, më shumë sinapse mes qelizave nervore. Është rreth një tridhjetë (30) përqind diferencë mesatarisht mes mashkullit dhe femrës. Këto diferenca janë atje.

Diferenca e dytë më e madhe mes meshkujve dhe femrate ka të bëjë me sa shumë materie/substancë gri dhe materie/substancë të bardhë ne shikojmë tek truri: se meshkujt kanë më shumë substancë/materie gri dhe më shumë substancë/materie të bardhë sesa ka truri i femrave, mesatarisht duke folur. Substanca e bardhë, për të qenë konçizë, ka kryesisht të bëjë me lidhjet mes pjesëve të ndryshme të trurit. Substanca gri ka të bëjë më shumë me trupat qelizorë (trupat e neuroneve) në tru. Por, këto difereca ekzistojnë. Pastaj, kur sondojmë/hetojmë pak më tej, gjejmë se aty ka diferenca mes trurit mashkullor dhe trurit femëror në lobe të ndryshme, në lobin frontal (ballor), në lobin temporal, në terma të sa shumë substancë/materie gri dhe të bardhë ka aty.

Mund gjithashtu të disektojmë trurin për të parë në rajone specifike. Disa prej jush mund të kenë dëgjuar për rajone si amigdala, të cilën njerëzit e mendojnë si një lloj qendre të emocioneve, që priret të jetë më e gjerë në turin mashkullor sesa në atë femëror, sërisht, në mesatare (mesatarisht, kur konsiderohen grupe femrash dhe meshkujsh në agregat). Është edhe një rajon tjetër që shfaq një motiv/model të kundërt, më i gjerë tek femrat sesa tek meshkujt: planum-i temporal, një zonë e përfshirë në gjuhë (të folur). Këto diferenca strukturore ekzistojnë, dhe unë fillova t’i shikoja këto diferenca në terma të neuroanatomisë, sepse mendova se të paktën këto janë diferenca që janë të rrënjosura në biologji, dhe aty mund të ketë më pak horizont për mosmarrëveshje rreth këtyre diferencave qëndrore/themelore.

Teoria e Empatizimit-Sistematizimit formuluar nga Simon Baron-Cohen

Fola pakëz për neuroanatominë, por në terma të psikologjisë, gjithashtu ka edhe aty diferenca mes sekseve që janë raportuar. Në mesatare, femrat e zhvillojnë empatinë në një ritëm më të shpejtë sesa meshkujt. Unë vazhdoj të përdor fjalën “në mesatare” sepse asnjë nga këto gjetje nuk i aplikohet të gjitha femrave apo të gjithë meshkujve. Ne thjeshtë i shikojmë këto diferenca të shfaqen kur krahasojmë grupe meshkujsh dhe grupe femrash. Empatia duket se zhvillohet më shpejtë tek vajzat, dhe në kontrast, tek djemtë duket se ka një shtysë më të fortë për të sistematizuar. Unë përdor fjalën “sistematizuar/sistemizuar” që ka të bëjë me përpjekjen për të gjetur se si punojnë sistemet, të magjepsurit me sistemet. Dhe sistemet mund të marrin një varietet formash të ndryshme. Mund të jetë një sistem mekanik, si një kompjuer; mund të jetë një sistem natyror, si moti; mund të jetë një sistem abstrakt, si matematika; por djemtë duket se kanë një interes në informacionin sistematik. Unë po ballafaqoja këto dy procese psikologjike krejt të ndryshme, empatinë dhe sistematizimin. Dhe kjo është sa larg shokova, dhe kjo tanimë ishte 11 vite më para.

[…]

 

Burimi (shkëputur prej): TESTOSTERONE ON MY MIND AND IN MY BRAIN – A Conversation With Simon Baron-Cohen (Arkivuar)