Si shkëmbejnë mesazhe djemtë dhe vajzat…

Si shkëmbejnë mesazhe djemtë dhe vajzat…

Texting-u, të mesazhuarit, apo të shkëmbyerit e mesazheve, është një formë komunikimi goxha e përhapur tek të rinjtë (30-të vjeç e poshtë).
Një studim i kohëve të fundit nxorri disa të dhëna interesante: ndër to ishte edhe fakti se studentët kalojnë më pak se gjashtë (6) minuta mbi detyrat e shkollës përpara se t’u tërhiqet vëmendja nga mediat sociale apo nga ndonjë mesazh.

textingu, femrat, probleme mendoreKështu, për një pjesë të adoleshentëve, të mesazhuarit kthehet në diçka kompulsive – ata mund të mundohen që të mesazhojnë më pak dhe dështojnë, apo ndihen në ankth dhe kanë një ndjenjë frustrimi nëse nuk arrijnë të mesazhojnë.

Një studim i American Psychological Association (Shoqata Amerikane Psikologjike) vlerësoi se si komunikonin 211 vajza dhe 192 djem. Përfundimet e studimit nxorën diferenca të rëndësishme mes sekseve në sjelljen e përgjithshme por edhe në përdorimin kompulsiv:

  • Vajzat adoleshente e përdorin shkëmbimin e mesazheve (texting) si apo për lidhje shoqërore, ndërsa djemtë e përdorin këtë formë komunikimi për të tejçuar informacione.
  • Djemtë dhe vajzat dërgojnë pak a shumë të njëjtin numër mesazhesh çdo ditë, por vajzat kanë më shumë probabilitet që të kthehen në mesazhuese kompulsive.
  • Vajzat adoleshente të cilat mesazhojnë në mënyrë kompulsive kanë një rënie më të shpejtë të notave (shkollore) krahasuar me djemtë. Kërkuesit shkencorë sugjerojnë se përmbajtja shoqërore e mesazheve që dërgojnë vajzat mund të ketë më shumë gjasa për t’u tërhequr vëmendjen prej detyrave shkollore.
  • Duket se mesazhimi kompulsiv prek edhe shëndetin mendor të vajzave më shumë se sa të djemëve. Ndoshta ngase vajzat kanë një predispozitë për të mesazhuar rreth ndjenjave negative dhe për të mbajtur vazhdimisht mendjen tek këto ndjenja.

 

Studimi: The Role of Compulsive Texting in Adolescents’ Academic Functioning,” by Kelly M. Lister-Landman, PhD, Chestnut Hill College (when the study was conducted; now at Delaware County Community College); Sarah E. Domoff, PhD, University of Michigan; and Eric F. Dubow, PhD, Bowling Green State University and University of Michigan, Psychology of Popular Media Culture, published online Oct. 5, 2015.

Hemorragjitë e aparatit gastrointestinal

Hemorragjitë e aparatit gastrointestinal

Hemorragjitë e aparatit gastrointestinal janë një problem klinik i rëndësishëm në mjekësi dhe që kryesisht godasin pacientë të moshuar, aop pacientë që pinë alkoll apo përdorin NSAID, pra ilaçe antiinfiamatore jo steroidike.

Hemorragia gastrointestinale është një simptomë dhe jo një sëmundje, dhe kjo na detyron që të kontrollojnë dhe kërkojmë në mënyrë aktive për shkakun e hemorragjisë, sepse duke zgjidhur problemin fillestar parandalojmë hemorragji të tjera.

Në mënyrë skematike hemorragjitë e traktit gastrointestinal ndahen në hemorragi të larta dhe hemorragji të ulëta. Ato të lartat përfaqësojnë rreth 80% të të gjitha hemorragjive g.i. dhe ndodhin në ezofag, në stomak, në duodenum deri në këndin e Treitzit. Hemorragjitë që godasin aparatin g.i. nën këndin e Treitzit quhen hemorragji të ulëta g.i. Këto të fundit përfshijnë hemorragjitë e zorrës së hollë, të kolonit dhe rektumit (tek kjo pjesë e fundit janë edhe më të shpeshta).

mallory-weiss-tear-and-GI-bleeding

Skemë ilustruese e hemorragjive g.i.

Hemorragjitë e larta g.i.
Shkaqet më të shpeshta janë ulçera peptike, variçet e ezofagut, dhe më pas edhe gastriti i shkaktuar nga ilaçet, si edhe sindroma Mallory-Weiss.

Shenjat dhe simptomat e hemorragjive g.i. të larta janë: hemetemeza (vjellja e gjakut me ngjyrë të kuqe të ndezur), melena (që është kalimi i mbetjeve fekale të errëta nëpërmjet rektumit; melena tregon se gjaku në brendësi të traktit g.i. ka qëndruar një kohë të mjaftueshme dhe ka pësuar një retje të pjesëshme; melena është një shenjë që tregon se hemorragjia me shumë probabilitet është e traktit g.i të lartë.).

Një shenjë tjetër e hemorragjive g.i. të larta ka të bëjë me shenjat hemodinamike, që janë në lidhje të drejtëpërdrejtë me sasinë e gjakut të humbur nga hemorragjia. Nëse humbja është e madhe do të ketë patjetër një reflektim edhe në shenjat hemodinamike, dhe kështu pacienti mund të shfaqi hipotension, takikardi, djarsitje, sikundër në raste të rënda mund të ketë edhe një shok të mirëfilltë hemorragjik.

Një element i rëndësishëm që duhet patur parasysh është shpejtësiia e humbjes hematike. Nëse një pacient humbet nga një pikëz gjak çdo ditë, pra një gjakderdhje e ngadaltë, organizmi i tij ka gjithë kohën e nevojshme për t’u përshtatur. Ndaj në këto raste tjetërsimet hemodinamike nuk do të jenë evidente. Tjetër gjë ndodh në rast se humbja hematike e pacientit është imediate, pra një sasi e lartë në një kohë të shkurtër. Në këtë rast organizmi i pacentit nuk arrin të përshtatet me sasinë e reduktuar të hemoglobinës dhe patjetër që do të shfaqi simptomat e sipërpërmendura.

Në rast të një hemorragjie g.i. të lartë, ajo që duhet bërë është që së pari të kryhet një vlerësim i pulsit dhe i presionit të pacientit. Më pas e rëndësishme është që të restaurohet masa hematike e humbur si dhe të stabilizohet gjendja hemodinamike e paciientit (zakonisht nëpërmjet një transfuzioni). Më pas duhet të identifikohet vendi i gjakderdhjes/hemorragjisë dhe më pas të merren masa terapeutike për të ndaluar këtë hemorragji.

 

Hemorragjithë e ulëta g.i.
Këto kanë si shkaqe kryesore: sëmundjen divertikulare të kolonit, angiodisplazitë, si dhe sëmundjet kronike infomatore intestinale. Të tjera shkaqe janë carçinomi i kolonit dhe rektumit, ragadet anale si dhe hemorroidet.

Shenjat dhe simptomat e hemorragjive g.i. të ulëta janë: hematochezia, apo rektoragjia (pra kalimi i gjakut të kuq të ndezur nëpërmjet rektumit dhe anusit.). Duhet thënë se pjesa më e madhe e humbjeve të gjakut në këtë rajon janë me entitet të ultë dhe vetëkufizuese.

 

 

Të pëlqeu postimi?
Vendos një “Like” tek Faqja e Blogut në Facebook

 

E zgjedhur

Mekanizmat evolutivë veprojnë mbi individin, jo specien.

Shpesh kur flitet për evolucionin dhe seleksionin natyror krijohet shumë konfizion. Konfzioni ka të bëjë me entitetin mbi të cilin apo në funksion të të cilit “punon” evolucioni dhe makanizmi i tij kryesor, pra seleksioni natyror. Ky koncept është “lloji” apo “specia” që mendohet se janë entiteti mbi të cilat veprojnë mekanizmat evoutivë… Speciet janë rezultat i evolucionit, si me thënë janë një artefakt (një pasojë, për të bërë një karakterizim ekstrem), por ato nuk janë entiteti mbi të cilat “vepron” seleksioni natyror. Entiteti themelor apo njëzia bazë është individi, i cili përmban, ruan, dhe eventualisht transmeton ato gjene tek pasardhësit e vet.

Për shembull le të marrim një shembull: le të marrim në konsideratë dy gjene të ndryshme (G1 dhe G2), njëri prej të cilëve ka aftësinë që duke vepruar ndikon dhe rrit aftësinë e organizmit ku gjeni ndodhet që të gjejë një partner dhe të riprodhohet me të (le ta etiketojmë këtë si G1); ndërsa një gjen tjetër, në një tjerër individ, ka aftësinë që me veprimin e vet ta bëjë këtë individ të përkushtuar ndaj species (le ta etiketojmë këtë gjen të dytë si G2).

Tani le të shtrojmë ngjarjet që do të pasojnë…
G1, pra gjeni i parë në shembullin tonë, është një gjen që – për të përdorur një metaforë – “i shërben” vetvetes, pra replikimit të vet, dhe si pasojë edhe organizmit ku ky gjen ndodhet. Kjo sepse për t’u replikar gjeni ka si kusht të nevojshëm që organizmi/individi të replikohet dhe të lëri pasardhës; kështu ky gjen G1 është i mirë edhe për veten por edhe për indivdin ku gjendet. Ky është i ashtuquajturi “gjen egoist” sipas R. Dawkinsit.

Gjeni i dytë (G2), i përkushtuar ndaj species/llojit, nuk e ndihmon individin që e zotëron atë gjen që të gjejë një individ tjetër për t’u çiftëzuar… G2 thjeshtë ndihmon organizmin që të punojë me individët e tjerë të species dhe t’i ndihmojë këta të gjejnë partnerë për t’u çiftëzuar. Ky gjen G2 është i mirë për specien, por jo (edhe aq)për individin ku gjeni ndodhet.

Tani, ceteris paribus, nuk ka aspak dyshim se gjeni që do të ketë më shumë gjasa për të “mbijetuar”, pra, replikuar vetveten, do të jetë gjeni i parë (G1). Ndodh kështu sepse G1 është një kandidat më i mirë për replikim. Ai e ndihmon organizmin/individin që të gjejë një partner seksual dhe si përfundim të riprodhohet. Gjeni i dytë, G2, nga ana tjetër, e inhibon riprodhimin e individit ku ndodhet, por ndihmon riprodhimin e individëve të tjerë të së njëjtës specie (të cilët mund të kenë ose mos të kenë të njëjtin gjen G2; pra mund të kenë edhe gjenin G1). Gjeni i dytë ka më pak gjasa që të arrijë të replikojë vetveten dhe të përhapet në të ardhmen. Në fakt, me shumë probabilitet ky gjen G2 dhe vetia që ai zotëron do të sjellin edhe fundin e vetvetes… sepse individët që zotërojnë këtë gjen G2 do të ndikojnë negativisht në replikimin e vetvetes, por pozitivisht në replikimin e G1. Me kalimin e kohës, kuptohet se G1, pra gjeni që është i mirë për vetveten dhe individin ku gjeni ndodhet, do të shndërrohet në një trakt/karakteristiikë që karakterizon të gjithë individët e asaj specie – meqënëse brez pas brezi, pasardhës pas pasardhësi G1 ka mundur të përhapet në popullatën e mëpasshme.

Pra, gjenet që janë tipike të një specie/lloji, nuk janë gjene që janë “dizenjuar”/formësuar nga procesi evolutiv dhe mekanizmat e tij selektues për të ndihmuar specien. Në të kundërt: gjenet që janë fomësuar për të favorizuar suksesin riprodhues të individit janë gjenet që me kalimin e kohës shndërrohen në gjene që karakterizojnë një specie/lloj të caktuar.

Aptenodytes forsteri -Snow Hill Island, Antarctica -adults and juvenile-8.jpg

Pinguinët perandorakë (Aptenodytes forsteri) – Wikipedia.

Kjo është arsyeja pse pinguinët perandorakë shfaqin një prirje (në sjellje) për të shtytur pingunët e tjerë në ujë në mënyrë që të testojnë nëse aty afër ka predatorë. Logjika këtu është se pinguinët perandorakë nuk rrezikojnë jetën e vet, por hedhin në ujë të tjerë individë të së njëjtës specie për të mos rrezikuar vetveten. Nënkuptohet se kjo prirje në sjellje është formësuar gjatë rrugëtimit evolutiv të species së pinguinëve perandorakë.

 

[Përshtatur prej: Evolutionary Psychology 101 – Glenn Geher]

Masa që bima krijon vjen prej ajrit

Masa që bima krijon vjen prej ajrit.

Në vitet 1770të shkencëtari Jan Ingenhousz ishte ndër të parët që u përpoq dhe në njëfarë mënyre arriti të kuptojë se si bimët arrijnë të rrisin masën e vet. Ai shkoi në Angli dhe e kreu kërkimin e vet në Bowood House – në të njëjtin vend ku një tjetër shkencëtar me emin Joseph Priestley zbuloi oksigjenin në vitin 1774. Atje ai u përpoq të zbulonte dhe kuptonte atë proces të rëndësishëm që sot ne njohim me emrin fotosintezë… sikundër edhe elementet themelorë që marrin pjesë në këtë proces, që janë drita e diellit, dioksidi i karbonit dhe oksigjeni.

Ingenhousz kishte lexuar se si bimët e gjendura në ujë prodhojnë flluska gazi, megjithëse përbërja e saktë e këtyre fluskave ishte ende e paqartë. Në një seri eskperimentesh ai vuri re gjethet e gjendura nën dritën e diellit krijojnë më shumë fluska ajri se sa ato që gjendeshin në errësirë. Ai e mblodhi këtë gaz të prodhuar nga gjethet në prani të dritës së diellit dhe gjeti se ai ishte oksigjen.

fotosinteza baza

Ilustrim i thjeshtë i fotosintezë

Ingenhousz e dinte se bimët e rrisin masën e vet duke shkaktuar fare pak ndryshim në masën e terrenit ku ato rriten. Në vitin 1779 ai argumentoi në mënyrë të saktë se shkëmbimi i gazeve me atmosferën, veçanërisht thithja e dioksidit të karbonit, ishte të paktën pjesërisht burimi i rritjes së massës organike të bimëve – që dmth se bimët e shfrytëzojnë këtë dioksid karboni për të rritur masën e vet.

Sot ne dimë shumë mirë se bimët e krijojnë ushiqmin e vet nëpërmjet procesit të fotosintezës, duke shfrytëzuar energjinë e diellit – duke përdorur edhe ujë – për të kthyer molekulat e dioksidit të karbonit në molekula glukozi dhe duke lëshuar oksigjen. Si rezultat bimët janë burimi i oksigjenit që është jetësor për pjesën më të madhe të gjallesave; por bimët janë edhe burim parësor për shumë gjallesa të tjera, ndër të cilat barëngrënësit (herbivorët) dhe gjithëçkangrënësit (omnivorët).

Dializa; çfarë është dializa?

Dializa; çfarë është dializa?

Dializa është një proces, një mekanizëm artificial, nëpërmjet të cilit lëngjet e tepërta dhe substancat toksike të tretura në gjak hiqen nga qarkullimi. Kjo ndodh në ato raste kur individi vuan nga sëmundje kronike të veshkave, në të cilat këto të fundit nuk munden më të kryejnë funksionin e tyre, të paktën jo në nivelet e duhura. Në terma teknikë thuhet se ka një pamjaftueshmëri (insufiçencë) të veshkave.

Në të gjitha format e dializës gjaku ndërfaqet me një tretësirë artificiale, të parapërgatitur, e cila ngjan me plazmën. Kjo substance merr emrin “dializat”, dhe në gjatë procesit të dializës vihet në kontakt jo të drejtëpërdrejtë me lëngjet e trupit ( për të qenë specifikë, gjakun dhe plazmën) nëpërmjet një membrane gjysëm të përshkueshme.

Ekzistojnë dy forma kryesore të dializës: hemodializa dhe dializa peritoneale. (Shpjegimi i çdonjërës në paragrafet e mëpasshëm.)

Dializa; Hemodializa dhe dializa peritoneale

Kur bëhet dializa?

Dializa kryhet në rast se pacientii vuan nga një sëmundje kronike e veshkave. Pra dializa shërben dhe/ose luan rolin e një ure për tek transplanti i veshkave apo mund edhe të jetë edhe trajtimi i vetëm, përfundimtar i një pacienti që nuk i plotëson kriteret për të bërë një transplant të veshkave.

Një rast tjetër kur mund të kryhet daliza është edhe pamjaftueshmëria akute e veshkave. Në këtë rast dializa shërben si një trajtim i përkohshëm derisa pacienti të rifitojë funksionalitetin e vet veshkor.

Një rast tjetër kur mund të bëhet dializa është në raste të overdozave (mbidozave) të ilaçeve apo të drogërave të tjera (që kanë një clearance kryesisht nëpërmjet veshkave).

Të tjera indkacione për kryerjen e dializës janë gjendje si: acidoza metabolike; iperkalihemia e vazhdueshme; ipermagnezhemia; hipervolhemia që nuk mund të menaxhohet nëpërmjet metodave të tjera (psh në rast edeme pulmonare).

Hemodializa

Në këtë lloj dialize gjaku i pacientit pompohet jashtë organizmit nëpërmjet një pompe artificiale dhe kalon tek dializatori; dializator që normalisht përbëhet nga një network (“rrjetë”) i kapilarizuar membranash gjysmë të përshkueshme.

Lëngu dializat kalon jashtë këtij rrjeti membranash ndërsa gjaku kalon brenda. Pra, lëngu dializat që vjen nga jashtë dhe gjaku që vjen nga organizmi vihen në kontakt indirekt mes tyre nëpërmjet kësaj membrane gjysmë të përshkueshme. Kështu lëngjet dhe substancat e tretura në gjak, qofshin këto toksike apo jo, kalojnë në dializat dhe anasjalltas, nga dializati kalojnë në gjak substanca të tjera të nevojshme, të cilat siç e përmenda hidhen në dializat paraprakishnt në varësi të nevojave të pacentit.

Gjatë gjithë këtij procesi gjaku i pacientit duhet të jetë i heparinizuar (heparina është një antikoagulant, antimpikës) për të parandaluar formimin e trombeve ndërsa gjaku kalon në tubacionet e dializatorit (pra të makinës që kryen dializën).

Frekuenca e kësaj lloji të dializës është 3-5 orë dializë, në 3 ditë të javës; një ditë po dhe një jo.

Si e nxjerrim gjakun nga organismi? Ka disa mënyra:

  • Njëra është njëpërmjet një kateteri qëndror i pozicionuar nëpërmjet teknikës së Seldingerit, zakonisht në venën giugulare. Ky lloj aksesi quhet i përkohshëm dhe zakonisht realizohet tek apcientët që kanë nevojë urgjente për dializë, si ata që goditen nga një pamjaftueshmëri akute e veshkave.
  • Një lloj tjetër aksesi ësht nëpërmjet kateterave të tunelizuar, të pozicionuar nën lëkurë. Këta mund të përdoren deri në 6 muaj.
  • Ndërsa aksesi më i përdorur tek pacientët që kryejnë dializë permanente, të vazhdueshme, është nëpërmjet një fistule aretero-venoze, që nuk është gjë tjetër veçse vendosja e një komunikimi artificial nëpërmjet një arterie dhe një vene.
    Kjo zakonisht bëhet në krahun jo dominant, dhe bëhet me qëllim të të realizohet i ashtuquajturi “arterializmi i venës” që do të thotë se vena e arterializuar ka një fluks më të lartë se një venë normale (jo e arterializuar). Duhet një venë tillë sepse venat normale, që përdoren për të marr gjak apo për të bërë tansfuzione, kanë një fluks që për nevojat e dializës është tepër i vogël, i papërshtatshëm, dhe do të kërkonte një kohë jashtëzakonisht të gjatë që të relizohej një filtrim i kënaqshëm i gjakut nga makina dializatore.
    Fistula artero-venoze krijohet nga kirurgu vaskular, zakonisht duke vendosur në komunikim arterien radiale apo brakiale me venat a parakrahut.
    Fistula realizohet gjithnjë në një pozicion sa më distal, të largët; kjo sepse në rast se fistula “prishet” ne kemi mundësi ta realizojmë një tjetër fistul në një pozicion më proksimal, pra më të afërt përkundrejt qendrës së trupit. Në rast se kirurgu vaskular do ta realizonte fistulën artero-venoze në një pozicion proksimal, “prishja” e mëpasshme e saj do ta bënte të gjithë pjesën tjetër të arterieve dhe venave të prakrahut të papërshtatshme për realizuar një fistul tjetër.

Avantazhet e hemodializës: është më efikase se dializa peritoneale; shpejtësia e filtrimit e zvogëlon kohën e nevojshme për kryerjen e dializës; hemodializa mund të niset më shpjetë se dializa peritoneale, duke realizuar një akses vaskulat të përkohshëm në rast urgjence.

Disavantazhe të hemodializës: nëse krahasohet me peritoneo-dializën është më pak e ngjashme me funksionin fiziologjik të veshkave. Kjo gjë mund të sjelli një gjendje hipotensive që i detyrohet heqjes së menjëhershme të vëllimit intravaskular. Mund gjithashtu të shkaktojë një hipoozmolaritet të gjakut që i detyrohet heqjes së substancave të tjetura.

 

Dializa peritoneale (që kryhet nëpërmjet peritoneumit)

Peritoneumi shërben, në këtë rast, si membranë dializante. Lëngu dializant hidhet në kavitetin peritoneal, dhe nga këtu lëngjet dhe substancat e tretura kalojnë në kapilarët e peritoneumit. Anasjelltas substancat e tretura në gjak kalojnë nga kapilarët e peritoneumit për në drejtim të dializatit. Në këtë rast përdoret një tretësirë hiperozmolare me përqëndrim të lartë glukozi (hight glucoze). Kështu uji i tepërt (që normalisht do të largohej nëpërmjet veshkave) largohet nga gjaku nëpërmjet osmozës.

Dializati hidhet në kavitetin peritoneal nëpërmjet një kateteri.

Avantazhet e dializës peritoneale
Pacienti mund të mësojë ta kryejë dializën peritoneale vetë. Krahasuar me hemodializën, dializa peritoneale është një proçes që imiton funksionin normale të veshkave sepse është një proces i vazhdueshëm.

Disavantazhe të dializës peritoneale: një ngarkesë tepër e lartë me glukoz mund të krijojë një gjendje hiperglichemie. Një ndërkilim potencial është edhe peritoniti. Një tjetër anë negative vjen nga pikëpamja kozmetike sepse dializa peritoneale me kalimin e kohës mund të rrisi permietrin abdominal.