Fakte mbi Pandeminë e Covid-19

Faktet e deritanishme mbi Pandeminë e Covid-19.

Si është emri i virusit dhe i sëmundjes? Covid-19 (coronavirus disease 2019 – sëmundja e coronavirusit 2019) është emri i sëmundjes. Emri i virusit që shkakton sëmundjen është SARS-CoV-2 (severe acute respiratory syndrome coronavirus 2). Emri i virusit dhe i sëmundjes që ai shkakton u caktuan nga OBSH-ja dhe nga Komiteti Internacional për Taksonominë e Viruseve.

Në 29 dhjetor 2019 autoritetet kineze identifikuan një grumbullim rastesh të ngjashme pneumonie në qytetin e Wuhan-it (Kinë). Ky është një qytet me 11 milionë banorë dhe është kryeqyteti i provincës së Hubei-t. Pas analizave përkatëse, u zbulua se këto raste ishin shkaktuar nga një lloj i ri coronavirusi që mëpastaj mori emrin SARS-CoV-2.

Rastet e para të sëmundjes Covid-19 u identifikuan në Tailandë në 13 janar dhe në Japoni në 16 Janar 2020.

Në 23 Janar 2020 qyteti i Wuhanit dhe qytete të tjera përreth u bllokuan nga qeveria kineze, pra njëfarë karantine masive, ku nuk lejohej lëvizja.

Mikroskopi elektronike e disa coronaviruseve

Çfarë janë coronaviruset? Këta janë një grup virusesh që janë të shpeshtë dhe të përhapur tek njerëzit dhe janë përgjegjës për rreth 30% “të ftohjeve” (kur themi se dikush është ftohur individi është infektuar me një virus). Corona në latinisht do të thotë “kurorë”, dhe ky grup virusesh ka këtë emër për shkak se sipërfaqja e tij duket si një kurorë nën hetimin me mikroskopi elektronike.

Në dekadat e fundit koronaviruset kanë qenë përgjegjës edhe për 2 shpërthime të tjera epidemike. SARS në vitin 2003 dhe MERS në vitin 2012.

Cilat janë simptomat e sëmundjes së shkaktuar nga ky coronavirus? Simptomat kryesore janë temperatura/ethet dhe një kollë e thatë. Nga të dhënat e deritanishme 90% e rasteve të identifikuara kanë patur temperaturë dhe 2/3 e rasteve kanë patur kollë të thatë.
Simptoma e tretë më e shpeshtë ishte ndjesia e lodhjes, rreth 40% e rasteve vuanin nga kjo simptomë. Të tjera simptoma janë: prodhim sputumi (jo pështymë, por mukus i trashë që kollitet prej mushkërive) vështirësi në frymëmarrje, dhimbje muskulare dhe të kyçeve, dhimbje fyti, dhimbje koke, të dridhura, nauzea dhe të vjella, kongjestion/bllokim të hundës, diarre.

Sa zgjat periudha e inkubacionit? Periudha e inkubacionit është koha që kalon nga momenti i infektimit në momentin e zhvillimit të simptomave dhe sipas OBSH-së ajo është 5-6 ditë. Por OBSH-ja thekson se kjo periudhë mund të luhatet nga 1-14 ditë.

Sa kohë zgjat sëmundja? Koha mesatare e kohëzgjatjes së sëmundjes, prej fillesës deri në rimëkëmbjen klinike për rastet e moderuara është rreth 2 javë. Këto të dhëna bazohen mbi 55.924 rastet e konfirmuara në Kinë.
Për rastet e rënda dhe ato kritike sëmundja zgjat nga 3-6 javë. Për individët që nuk i mbijetuan dot sëmundjes, prej fillesës së simptomave deri në momentin e vdekjes, kaluan nga 2-8 javë.

Si evoluon sëmundja e Covid-19 tek një individ model? Statistikisht simptomat fillojnë me temperaturë, ndjekur nga një kollë e thatë. Pas disa ditësh disa pacientë mund të kenë vështirësi në frymëmarrje. Simptomat mund të jenë të buta, ndonjëherë të padallueshme, dhe sëmundja të kalojë duke u ngatërruar me një “ftohje” të thjeshtë, e herë të tjera të moskuptohet pare.
Në raste të tjera, në të rralla, simptomat mund të rriten në rëndësi. Rastet kritike mund të kenë pneumoni të rëndë, dështim respirator, shock septik, dhe disfunksione apo dështime të shumta të organeve.

Maskat (e thjeshta) kirurgjikale, maskat me filtër N95 dhe virusi SARS-CoV-2

Vini re! Ky shkrim nuk ka synim të zëvendësojë rolin, këshillat apo urdhëresat e autoriteteve përkatëse.

Maskat (e thjeshta) kirurgjikale, maskat me filtër N95 dhe virusi SARS-CoV-2

Ngjyra të ndryshme maskash të thjeshta kirugjikale

Maskat e thjeshta, pra të përbëra nga një copë e thjeshtë dhe që lidhen pas kokës apo kapen me llastikë pas veshëve (dhe që rëndom përdoren nga personeli mjekësor gjatë operacioneve kirurgjikale) janë dizenjuar jo për të mbrojtur atë që i vesh, por për të mbrotur pacientin dhe fushën operatore nga ndotja që mund të vijë prej personelit.
Kjo sepse maska shërben si një barrierë apo kufi që pengon kalimin e drejtëpërdrejtë të ajrit dhe të thërrmijave të pështymës së mjekëve dhe infermierëve ndërsa ata e kanë kokën mbi fushën operatore. Këto maska nuk kanë synim dhe nuk janë në gjendje që të realizojnë një izolim të plotë të frymës së nxjerrë nga mjekët dhe infermierët meqë këto maska nuk puthiten dot plotësisht. Të gjithë do ta keni vënë re se ato qëndrojnë të lira nga anët, nga sipër, nga poshtë. Pra ajri gjithsesi kalon.

Pra, dy pika kryesore. Së pari qëllimi dhe funksioni i tyre, përgjithësisht, nuk është që të mbrojnë atë që i vesh, dhe së dyti nuk janë hermetike, pra nuk puthiten plotësisht.

Një pikë tjetër e rëndësishme është se këto maska edhe pse janë një tip pengese nuk i filtrojnë dot thërrmijat si përshembull viruset apo edhe thërmija më të mëdha në formën e aerozolit. Në varësi të materialit (nuk është gjë tjetër veçse një llojë cope tekstili) aerozoli mund të penetrojë në masën nga 25-80%. * (Chen-C; Willeke-K. Aerosol penetration through surgical masks. Am J Infect Control 1992 Aug; 20(4):177-184 )

Që, duke guxuar të bëjmë një krahasim të thjeshtë, nëse dikush tështin apo flet në afërsi të një individi që vesh një maskë të tillë, ky i fundit sërisht do të vijë në kontakt me thërmijat e pështymës (dhe të virusit), nëmos nga penetrimi përmes maskës, nga kalimi i thërmijave nga anët jo të puthitura të maskës.

Ekzistojnë tipe të tjerë maskash si ato N95 që janë maska që gjatë testimeve arrijnë të bllokojnë apo filtrojnë të paktën 95% të thërrmijave shumë të vogla (në madhësinë 0.3 mikron). Këto lloj maskash rrallë përdoren, dhe kur përdoren, përdoren nga personeli mjekësor i trajnuar, meqë masa duhet trajtuar, veshur, mbajtur dhe hequr në një mënyrë specifike në mënyrë që të mos pengohet apo cënohet roli i saj. Çfarë do të thotë kjo? Para së gjithash maska duhet të vishet në mënyrë që të jetë totalisht hermetike dhe të mos lejojë kalim ajri nga periferia, kjo për të mos anashkaluar funksionin e maskës. Shpesh edhe mjekët dhe infermierët që nuk janë praktikë në përdorimin e këtyre maksave bëjnë gabime në veshjen e tyre, kjo edhe për shkak të ndryshueshmërisë së formës dhe madhësisë së fytyrave.

Megjithatë, këto maska kur përdoren nga profesionistë të trajnuar ndihmojnë atë që i vesh në parandalimin e infeksionit.

Të gjitha provat dhe faktet sugjerojnë se këto maska të thjeshta kirurgjikale parandalojnë të tjerët prej infektimit nga subjekti që vesh maskën (pra një individ që di apo nuk di se është i infektuar – periudhë inkubacioni – vesh maskën sepse do të shmangi çdo lloj mundësie për të përhapur virusin apo për të infektuar personat me të cilët ka kontakt në rrethana të pashmangshme.)

Në një botë ideale, kur oferta e maskave do të ishte e pafund (pavarësisht kërkesës së rritur të këtyre kohëve) të gjithë do vishnim nga këto maska të thjeshta për të penguar e ngadalësuar përhapjen e infeksionit. Viruset e kanë në natyrën e vet përhapjen përmes kontaktit njerëzor. Nëse do imagjinonim një botë ku natyra njerëzore nuk do të kishte këto lloj kontaktesh mund të supozojmë se edhe viruset nuk do ta kishin në natyrën e vet këtë formë përhapje dhe mbijetese. Fenomene të ndërlidhura.

Ka disa studime, jo perfekte, që duket se tregojnë se edhe maskat e theshta mund të kenë njëfarë benefiti, edhe për ata që i veshin (dhe jo vetëm për të tjetër). Por edhe blerja e veshja e maskave të thejshta kirurgjikale nuk i bën idnividët të paprekshëm. Aq më tepër që mund t’i induktojë ata që i veshin maskat që të kompensojnë riskun, pra duke menduar se kanë një maskë mund të ekspozohen më shumë ndaj situatave me rrezik infektimi.

Për më tepër blerja masive e maskave të thejshta kirurgjikale nga popullata e gjerë bën që të ketë mungesa në ambientet shëndetësore duke e bërë më të vështirë punën e mjekëve dhe infermierëve.

Këto janë këshillat e OBSH mbi maskat dhe kur sugjerohet/këshillohet të vishen. https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public/when-and-how-to-use-masks

 

© Rinstinkt Blog 2020

Përsiatje mbi identifikimin e SARS-CoV-2 në Shqipëri

Vini re! Ky shkrim përmban përsiatjet e mia personale, dhe kurrsesi nuk ka synim të zëvendësojë rolin, këshillat apo urdhëresat e autoriteteve përkatëse.

Më në fund, edhe në Shqipëri u diagnostikuan rastet e para të koronavirusit, i cili po merr emrin zyrtar SARS-CoV-2.

Këto ditët e fundit, në shaka e sipër disa të afërm dhe miq komentonin se si Shqipëria dhe shqiptarët janë njerëz të fortë dhe sëmundja nuk po na prek. Kjo vërtet që do të ishte e dëshirueshme, por jo e vërtetë, e gjithsesi e pamundur.

Personalisht, pak për shkak të njohurive biomjekësore, pak për shkak të intuitës, e kisha të qartë se virusi nuk mund të na linte mënjanë, jo vetëm sepse nuk po shikoja masa publike qeveritare por as masa personale pprej ndërgjegjësimit për të parandaluar përhapjen në teritorin e vendit tonë.

Për më tepër nuk ka sesi ne të qëndronim të painfektuar, ndërsa një nga partnerët tanë ekonomik më të mëdhenj, Italia (me të cilën ne shkëmbejmë mallra, shërbime dhe lëvizje njerëzish çdo ditë) ka një përhapje goxha të madhe të virusit në teritorin e vet. (Në Itali, numri i të infektuarve, dyfishohet çdo çdo 2-3 ditë.)

Është po ashtu bindja ime se përtej rasteve tanimë të evidentuara në Shqipëri, duhet medoemos të ketë edhe të infektuar të tjerë, jo thjeshtë asimptomatikë, pra thjesht bartës të virusit, por edhe individë që janë sëmurë por ngase sëmundja tek ata po zhvillohet me simptoma modeste apo të lehta (që i ngjasojnë gripit) nuk janë nën vëmendjen e personelit mjekësor. Kjo sëmundje, ky infeksion, në pjesën më të madhe të të infektuarve kalon patëkeq. Vetëm rreth 10% e atyre të zhvillojnë sëmundjen janë raste të rënda, që përfundojnë në terapi intensive për shkak të vështirësisë në frymëmarrje. (Kjo % është e përafërt, dhe mund të jetë më e vogël, meqë, siç e përmenda më sipër, tek pjesa më e madhe e individëve sëmundja kalon pa problem në harkun e 1-2 javëve dhe mund të mos dallohet nga një influenca/gripi, ndaj edhe nuk bien nën vëzhgimin e mjekëve ngase nuk raportohet e kështu me gjasa nuk ka sesi të përfshihet në statistika.)

Një përqindje edhe më e vogël vdesin, që nga të dhënat e deritanishme nga vendet e tjera është rreth 1-2% (megjithëse edhe kjo mund të jetë më e ulët meqë shumë raste shërohen pa probleme, pa e marrë vesh mjeku, dhe kalojnë të pa sinjalizuara.)

Nga të dhënat e derimëtanishme, nga sa kam lexuar dhe kuptuar unë, një person i infektuar (që nuk duhet medoemos të ketë zhvilluar sëmundje në aparatin frymëmarrës) mesatarisht infekton 2 individë të tjerë… e kështu me rradhë. (Të gjithë besoj e kuptojmë se, përveç analizës laboratorike, nuk ka mënyrë tjetër për të konfirmuar nëse jemi infektuar, apo nëse sëmundja e aparatit të frymëmarrjes – që fare mirë mund të jetë prej gripit apo cilitdo infeksioni tjetër – vjen prej SARS-CoV-2.). Ndaj edhe këta individë të infektuar me gjasa kanë infektuar të tjerë individë, e kështu me radhë, infeksioni përhapet në mënyrë eksponenciale.

*Kalojnë disa ditë deri në 1 javë përpara se virusi të japi shenja të infeksionit të vet. Kjo quhet periudha e inkubimit apo inkubacionit.

Tani, me gjasa, edhe qeveria Shqiptare (edhe pse tepër vonë në mendimin tim personal) do të tentojë të ndërmarri disa masa për parandalimin e përhapjes së mëtejshme, pra tentativa për të moderuar shpejtësinë e përhapjes. Këto masa, nuk janë për të mbrojtuar mua, apo individë të tjerë të rinj e të shëndetshëm, por janë për të mbrojtur sistemin shëndetësor për të mos e ngopur dhe mbi të gjtha për të mbrojtur individët e brishtë, si të moshuarit apo ata që vuajnë nga patologji të tjera domethënëse që janë ata që vuajnë më shumë nëse infektohen nga ky virus.

Nëse virusi përhapet gjerësisht në popullatë, do të rritet numri i të infektuarëve, por po ashtu do të rritet edhe numri i atyre që zhvillojnë një sëmundje të rëndë dhe që kanë nevojë për kura mjekësore më të specializuara. Dhe ky është, apo më saktë, ka gjasa të jetë problemi kryesor. Jo thjeshtë një ngopje (sepse ajo po ndodh tanimë në sistemin shëndetësor Italian që ka më shumë resurse sesa i yni), por një përmbytje e sistemit shëndetësor.

Me gjasa repartet infektive, të pneumologjisë dhe të terapisë intensive shumë shpejtë do të shterrojnë vendet në dispozicion dhe kjo do të kërkojë një përfshirje të reparteve të tjera. Por nuk duhet të bëjmë një gabim elementar… nuk duhet të harrojmë se përveç SARS-CoV-2 kemi edhe sëmundje të tjera; ka edhe pacientë që vuajnë nga të tjera patologji, infektive, të zemrës, traumatike etj. Mund të ndodhi që një pacient me patologji kardiake, i cili ka nevojë për një shtrim në terapi intensive, nuk do të gjejë vend sepse vendet do të jenë zënë nga emergjenca e koronavirusit. Nëse nuk merren masa për të moderuar shpejtësinë e përhapjes këto skenarë medoemos do të ndodhin, siç po ndodhin në Itali për shembull.

Në këtë fazë, tani që dihet që virusi po qarkullon në Shqipëri, autoritetet mjekësore, duhet të tregohen strategjike, duke patur parasysh edhe dobësinë e vendit tonë me “shëndetësinë falas”.

Ndaj, të gjithë duhet të mundohemi që që të ndjekim ato udhëzime që rëndom na thuhen, që prej shmangies së kontakteve ndërpersonale të ngushta, ruajtjes së distancës 1 m, larjes së duarve, si dhe të të mos mbledhjes së bashku (shkolla, çerdhe, festa). Pra t’ia bëjmë jetën virusit më të vështirë. Nuk duhet menduar se ngase shkollat janë mbyllur ne mund të shkojmë e të hamë pica në restorant me shokët e shoqet, në të kundërt. duhet të kufizojmë sa më shumë të jetë e mundur ndërveprimet dhe kontaktet me të tjerët, sepse çdo kontakt rrit probabilitetin për infektime të mëtejshme.

Të gjitha këto masa kanë synimin që të moderojnë përhapjen dhe shpejtësinë e përhapjes së virusit, në mënyrë që t’ia bëjnë më të lehtë punën personelit mjekësor. Nëse ndodh një përhapje e gjerë e virusit, atëherë menaxhimi dhe trajtimi i të sëmurëve do ta vendosi shëndetësinë tonë të brishtë edhe në më shumë vështirësi.