Sjellja anormale e ujit

Pjesa më e madhe e substancave fryhet (bymehet) pak a shumë në mënyrë uniforme me rritjen e temperaturës; kjo deri sa nuk ndodh një kalim gjendeje (faze).

Uji, aq i rëndësishëm për jetën në Tokë, nuk e ndjek këtë sjellje të përbashkët të shumë substancave: nëse uji në temperaturën 0oC ngrohet, ai reduktohet në vëllim deri sa mbërrin në tempereturën 4oC. Sipër temperaturës 4oC uji sillet normalisht, sikundër pjesa më e madhe e substancave, dhe zgjeron vëllimin e vet me rritjen e temperaturës. Uji e ka dendësinë më të madhe pra në temperaturën 4oC.

Kjo sjellje anormale (anomale) e ujit ka një rëndësi të madhe për mbijetesën e specieve/llojeve të gjallesave ujore gjatë dimrave shumë të ftohtë, kur temperaturat rrotullohet rreth dhe nën zero (gradë Celsius).

Dendësia e ujit në varësi të temperaturës

Dendësia e ujit në varësi të temperaturës

Kur uji i një liqeni apo lumi gjendet mbi temperaturën e 4oC dhe fillon të ftohet pas kontaktit me ajrin e ftohtë, uji i sipërfaqes fundoset për shkak të dendësisë më të madhe – sepse siç thashë, në temperaturën 4oC uji ka dendësinë e vet më të madhe – dhe zëvendësohet nga uji që më parë gjendej më në thellësii dhe me temperaturë më të lartë (më i ngrohtë). Kjo përzierje e ujit të sipërfaqes me atë të thellësisë vazhdon deri sa temperatura kompleksive ka mbërritur në 4oC. Kur uji i sipërfaqes ftohet edhe më, mbetet në sipërfaqe sepse ka dendësi më të vogël se uji që gjendet nën të në temperaturën 4oC.

Kështu, uji ngurtësoeht më parë në sipërfaqe, dhe akulli qëndron në sipërfaqe sepse është më pak i dendur se uji në gjenden e lëngët.
Uji i thellë qëndron në temperaturën 4oC derisa i gjithë vëllimi ujor ka ngrirë.

Nëse uji do të sillej si pjesa më e madhe e substancave, që dendësohen kur ftohen(!), uji i thellësisë do të ngrinte më parë e liqenet dhe vëllimet ujore do të ngurtësoheshin më shpejtë, duke qenë se konvecioni do të çonte ujë të ngrohtë në sipërfaqe dhe kjo do të ftohej nga masat e ajrit që qarkullojnë sipër ujit.

Ngrirja e plotë e vëllimit të një liqeni do të shkaktonte një dëm të madh për bimët dhe kafshët e ekosistemit ujor.
Falë sjelljes jo të zakonshme të ujit nën 4oC, sipërfaqet apo vëllimet e mëdha ujore rrallë ngrijnë plotësisht. Kjo ndihmohet edhe nga shtresa  e akullit që vepron si izolant për të reduktuar fluksin e ngrohtësisë të ujit drejt ajrit të ftohtë që qëndron sipër. Pa këtë veçanti, jeta në planetin tonë siç e njohim ne mund të mos jetë (ishte) e mundur.

© mbi tekstin, Rinstinkt 2013

—————————————————-

Reklama

Eliminimi i mbetjeve nga trupi

Heqja e (elminimi i) mbetjeve

Ndërsa sistemet e trupit tonë punojnë, ato prodhojnë edhe produkte (mbetje) të panevojshme . Mbetjet nga sistemi tretës e lënë trupin tonë në formën e fekaleve. Produktet e panevojshme të sistemit të frymëmarrjes, si dioksidi i karbonit largohet me anë të frymënxjerrjes. Uji, kripëra të ndryshme dhe elementë të huaj largohen nga trupi me anë të urinës.

Fakte mbi sistemin urinar.

Uji i tepërt dhe substanga të tjera mblidhen nga të gjitha qelizat e trupit tuaj nëpërmjet gjakut. Dy veshkat tuaja filtrojnë të gjithë gjakun e organizmit tuaj në çdo pesë minuta, duke larguar mbetjet me anë të urinës. Urina del nga çdo veshkë duke kaluar nga kupshorja e veshkës (pelvisi i veshkës), më pas në ureter dhe përfundon në fshikëzën e urinës. Fshikëza e urinës mund të përmbajë rreth 500 ml urinë. Kur fshikëza e urinës është plotë, urina largohet me anë të uretrës (mashkullore ose femërore, mes të cilave ka diferenca, në varësi të “ambienteve” ku kalojnë). Veshkat e një të rrituri bëjnë rreth 1 litër urinë çdo ditë.

Kuriozitet: nervat në fshikëzën e urinës i dërgojnë sinjale trurit kur ajo mbushet plotë, kështu që ju mund të shkoni në banjo. Por, deri në moshën dy vjeçare, fshikëza e urinës zbrazet në mënyrë të vetvetishme, ndaj bebet kanë nevojë për pelena.

© rinstinkt, tetor 2012

Uji ndervepron me substancat hidrofilike

Molekulat e ujit nderveprojne me substancat hidrofilike me ane te lidhjeve hidrogjenore

Për shkak së molekulat e ujit janë polare, uji është një tretës i shkelqyer, njëleng i afte qe te tresi shumë lloje substancash, vecanerisht përbërje polar edhe jonike. Për shkak te vetive tretese dhe tendences së atomeve  te disa substancave për te formuar jone ne tretesire, uji luan një rol te rëndësishëm ne lehtesimin e reaksioneve kimike. Substancat qe nderveprojne me molekulat e ujit janë hidrofilike (që e duan ujin). Për shembull: sheqeri i tavolines (sakarozi – një përbërje polare) dhe kripa e tavolines (NaCl – një përbërje jonike), te cilat treten lehtesisht (pa pengesa) ne ujë.

Gjithsesi jo te gjitha substancat qe gjenden ne një organizëm janë hidrofilike. Ka shumë substanca te tjera hidrofobe, te cilat janë vecanerisht te rëndësishme për vetite e tyre për te formuar strukutura qe janë te organizuara (jo te crregullta).

Nderveprimet hidrofobike zhvillohen ndermjet grupeve, atomeve te molekulave jopolare. Keto molekula janë te pa tretshme ne ujë dhe grumbullohen së bashku. Ky grumbullim nuk ndodh për shkak te lidhjeve midis molekulave jopolare por për shkak së molekulat e ujit qe nderveprojne me ane lidhjeve hidrogjenore i perjashtojne ato, dhe ne njefare menyre “i drejtojne afer njera-tjetres”. Nderveprimet hidrofobike shpjegojne pse vaji formon pika qe nuk treten ne ujë.


© Rinstinkt
————————————————————————————————-

Midis molekulave te ujit formohen lidhje hidrogjenore

Midis molekulave te ujit formohen lidhje hidrogjenore

Molekulat e ujit janë polare, qe do te thotë së një skaj i molekules së ujit mbart një ngarkese te pjesshme pozitive dhe skaji tjeter një ngarkese te pjesshme negative; pra ngarkesat elektrike në këtë rast nuk janë të plota. Molekulat e ujit ne gjendjen e lengshme dhe ate te ngurte (akull) nderveprojne njëra me tjetrën me ane te lidhjve hidrogjenore.

Atomi i hidrogjenit i një molekule uji, i cili ka një ngarkese pozitive, terhiqet nga një atom oksigjeni i një molekule tjetër uji, i cili natyrisht ka një ngarkese negative dhe formojnë një lidhje hidrogjenore.

Atomi i oksigjenit ne molekulen e ujit ka dy rajone me ngarkese te pjesshme negative, dhe cdonjeri prej dy atomeve te hidrogjenit ka një ngarkese te pjesshme pozitive.
Keshtu, çdo molekule uji mund te formoje lidhje hidrogjenore me një maksimum prej katër molekulash e te tjera uji. Molekulat e uji kanë një tendence te forte për te qendruar së bashku (për te qendruar te “ngjitura” –ngjitur njera-tjetres), veti e njohur si kohezion.Vetia e kohezionit i detyrohet lidhjeve hidrogjenore qe formohen ndermjet molekulave. Fale vetise së kohezionit qe kanë molekulat e ujit, çdo force e ushtruar ne ne një pjese te një kollone uji transmetohet ne te tere kollonen,si një trup i tere.

Mekanizmi kryesor i levizjes së ujittek bimet varet nga kohezioni midis molekulave te ujit. Molekulat e ujitshfaqin edhe një karakteristike tjeter: adezionin, aftesine për “t’u ngjitur” tek shumë substanca te tjera, kryesisht ato me grupe apo atome te ngarkuara ne siperfaqe.

Shembull i aksionit kapilar

Kombinimi i aftesise ngjitese(adezive) dhe asaj te kohezionit ndikojne (shume) ne aksionin kapilar, qe është tedenca e ujit për te levizur ne gypa(tuba) te holle, edhe kundër forces së rendeses.Për shembull, uji leviz neper hapesirat mikroskopike midis therrmijave te tokes (dheut) dhe rrenjeve te bimeve fale aksionit kapilar.  

Uji ka një shkalle te larte tensioni siperfaqesor, për shkak te kohezionit te molekulave te veta, te cilat kanë terheqje me te madhe për njera-tjetren sesa për molekulat e ajrit (apo qe gjenden ne ajer). Kësisoj, molekulat e ujit grumbullohen se bashku duke prodhuar një shtrese te forte ndersa shtyhen/drejtohen poshte nga terheqja e molekulave te tjera te ujit qe gjënden nen to.

[Të pëlqeu postimi? Nëse po, atëhere mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

———————————————————————————