Transplantet, Organet artificiale, Ksenotrapiantet, Organet në provëz

Transplantet, Organet artificiale, Ksenotrapiantet, Organet në provëz

Organe Artificiale

Kur një organ transplatohet jeta e tij nuk zgjat shumë. Në përgjithësi vetëm 50% e pacientëve që i janë nënshtruar një trapianti arrijnë të ruajnë funksionalitetin e organit pas 15-20 vitesh. Një tjetër faktor i rëndësishëm është edhe rritja e moshës mesatare së donatorëve apo dhuruesëve, pra individëve nga ku merren organet që mëpastaj do të transplatohen, që bën që këto organe të dhuruara të mos jenë më në gjendje edhe aq të re. Këto dhe arsye të tjera bëjnë që sot në botë kërkuesit shkencorë mundohen të gjejnë zgjidhje për ta plotësuar këtë nevojë për organe në mënyra alternative.

Për shembull ekzistojnë organet artificiale në miniaturë, por që nuk na kënaqin akoma mjaftueshëm në kërkesat tona. Duke marrë rastin e veshkës, këto mini organe artificiale, edhe pse mund të funksionojnë mirë, nuk janë në gjendje të garantojnë të gjtiha funksionet endokrine të veshkës natyrale. Kjo bën që e ardhmja e këtyre organeve artificiale në miniaturë të jetë akoma e paqartë dhe e largët.

Një shembull tjetër është ai i zemrës, sepse muskuli kardiak ka një funksion të vetëm relativisht të thjeshtë. Në kontekstin e zemrës ekziston VADi, Ventricuar Assist Device, që është një pompë materiali biokompatibël që implantohet në majën e ventrikullit që nuk funksionon mirë dhe që lidhet me jashtë me një kavo. Në dallim nga një zemër e transplantuar, kjo mini-zemër e transplantuar ka potencialin që të funksionojë në infinit sepse ka një pjesë aktive që punon e varur brenda një fushe magnetike për të eleminuar fërkimin dhe ndaj nuk konsumohet.
Kjo lloj paisje është transplantuar aktualisht në mbi 18 pacientë që janë seleksionuar në të gjithë botën për të marrë pjesë në provën (trial) klinike.

 

Ksenotrapiantet

Që prej viteve 1980të ka patur shpresa gjithnjë e më të mëdha për realizuar transplante me prejardhje prej kafshëve, dhe kjo ka qenë për njëfarë kohe një shpresë realistike. Por si atëhere e akoma edhe sot ka patur disa pengesa kryesisht imunologjike. Së pari, si mund të arrijmë të transplantojmë një organ prej një kafshe pa ngecur në refuzimin hiperakut që ndodh pak orë pas ndërhyrjes kirurgjikale dhe që shkakton humbjen e organit? Si të mund të zgjidhim riskun që ka pacienti marrës njerëzor për të hasur infeksione virale që derivojnë nga kafsha? Viruse këto që duke bërë të ashtuquajturin kapërcim specieje, në linjë teorike mund të godasin edhe pacientin duke e bërë ndërhyrjen të kotë dhe mëpastaj të përhapen edhe në persona të tjerë.

Studimet që janë realizuar në vitet e fundit janë përqëndruar mbi primatët jo-njerëzore dhe mbi derrat. Por të vetmet tre specie që mund t’i garantojnë një zemër një individi të njëfarë mase trupore janë shpimpanzeja, orangutani dhe gorriall, që përveçse janë të vështirë për t’u menaxhuar në laboratorë ajnë të gjitha specie në zhdukje dhe pra të mbrojtura. Në të kundërt derrat që rriten që ferma sakrifikohen për ushqyerjen njerëzore kur peshojnë rreth 120-150kg e kështu nëse i zgjedhim për ksenotrapiante nuk do të paraqesnin asnjë problem madhësie mes zemrës dhe organizmit marrës.

Një aspekt tjetër ka të bëjë me faktin se kur lindin, primatët jo-njerëzorë, sjellin në jetë një ose dy individë sikundër specia njerëzore, dhe kjo do të thotë se nuk do të ishte e lehtë të arrihej ai numrë i madh organesh për transplant për të cilat kemi nevojë. Ndër të tjera majmunët rriten ngadalë ndërsa derri rritet me një shpejtësi prej rreth 10 kg në muaj dhe kështu që është një specie shumë më e lehtë për t’u kultivuar sipas nevojave.

Së fundmi, ka rëndësi edhe problemi i transmetimit të infeksioneve; sa mëtë afërta të jenë speciet aq më i lartë është rreziku që sistemi imunitar të shohi disa ngjashmëri imunologjike dhe kështu nga një anë të luftojë më pak kundër organit të huaj të transplantuar por nga ana tjetër edhe të jetë më pak i efektshëm ndaj një virusi.

Kështu pra, derri, edhe pse nuk e përjashton rrezikun për infeksione, duhet se është obiektivi i studimeve të sektorit të transplanteve

 

Organet në provëz

Së fundmi ekzistojnë edhe qelizat staminale, ato që kanë ngjallur interesin më të madhe të medias dhe të pulikut. Por qelizat staminale nuk janë të vetme, së bashku me to shkon edhe inxhinieria e indeve.

Para pak vitesh kërkuesit shkencorë arritën të formonin organe të vogla kafshësh duke u nisur prej qelizave staminale në laborator. Bëhet fjalë për mushkërinë e formuar në Yale University, dhe për mëlçinë e formuar nga Wake Forest University në Boston. Por këto organe nuk u formuan tërësisht nga qeliza staminale, por edhe nga struktura mbështetëse të nxjerra nga materiale plastike apo sisteme të derivuara nga nanoteknilogjitë të mbuluara me qeliza sikundër do të bënte një shtresë lëkure.

Në mars të vitit 2010 dhe në qershor të vitit 2011 u realizuan dy ndërhyrjet e para të transplantit të trakesë bioartificiale. Të dyja këto ndërhyrje, të parat e llojit të tyre në botë, u koordinuan nga  Paolo Macchiarini.

 

Qelizat burimore (staminale)

Qelizat burimore (staminale)

Çfarë janë qelizat staminale apo burimore? Nga vijnë ato? Përse dhe si pëdoren qelizat staminale? Pak informacion mbi qelizat staminale (burimore).

Në organizmin tonë ka qeliza primitive që mund të transformohen në qeliza kardiake, kockore, hepatike (të mëlçisë) etj. për të ripërtëritur indet e dëmtuara ose të vjetra – janë qelizat staminale apo burimore.

Qelizat staminale (burimore) edhe pse njihen prej kohësh, filluan të studiohen nga kërkimi shkencor në vitet ’90 për të shfrytëzuar aftësitë e tyre të jashtëzakonshme për qëllime terapeutike.

  • Në vitin 1992 u zbulua tek minjtë një burim i ri qelizash burimore (staminale), në tru. (University of Calgary – Kanada)
  • Në vitin 1998 u izoluan dhe u shumëfishuan in vivo qeliza burimore embrionale që në këtë mënyrë mund të mbahen në laborator. (University of Wisconsin – SHBA)

Sot qelizat burimore shfrytëzohen me sukses në trajtimin e dëmtimeve të lëkurës (psh. në trajtimin e djegieve), të kockave (kockore), e të leucemive.

Qelizat burimore konsiderohen edhe si një mjet që në të ardhmen mund të përdoret me sukses për të trajtuar sëmundje sot të pashërueshme si ajo e Parkinsonit, të disa sëmundjeve kardiake, të diabetit e të imunodefiçencave të trashëguara.

Çfarë janë dhe si përdoren qelizat burimore (staminale)?

Në organizmin e njeriut gjejmë qeliza të ndryshme mes tyre, në strukturë e në funksion; si ato të lëkurës, të muskulit, të kockave, të trurit (neuronet e qelizat gliale) e të shumë indeve të tjerë. Nëse shkojnë pas në historinë e zhvillimit të organizmit do të shohim se të gjithë indet, të gjitha qelizat kanë një origjinë të përbashkët, në të cilën qelizat nuk janë të diferencuara, të përdalluara nga njëra tjetra, pra nuk i janë nënshktuar akoma procesit të specializimit.

Qeliza staminale (burimore) totipotente

Gjatë zhvillimit të embrionit, nga ndarja e zigotës formohen disa qeliza totipotente, që mëpastaj duke u përdalluar do të formojnë indet e ndryshme të trupit të rritur. Këto janë qelizat burimore embrionale, të cilat fillimisht mund të shndërrohen/përdallohen në gjithçka. Por duke avancuar në zhvillim çdonjëra nga këto do të ndahet në nënndarje të tjera, duke formuar psh. endodermën nga e cila derivojnë indet epidermike dhe sistemi nervor, mezodermën nga e cila derivojnë muskujt, kockat, gjaku dhe aparati urogjenital dhe endodermën nga e cila derivojnë mushkëritë, pjesa e brendshme e stomakut dhe trakti gastrointestinal.

Në terapitë që bazohen mbi qelizat burimore (staminale) shfrytëzohet pikërisht ky proces përdallimi, kjo aftësi që kanë këto qeliza primitive për t’u shndërruar në gjithçka, e kjo në varësi të mikroambientit në të cilin vendosen.

Qelizat burimore adulte, të palcës së kockave e të kordonit umbelikal për të dhënë dy shembuj, trapjantohen në një organizëm të sëmurë për qëllime terapeutike, për riparimin e indeve të sëmura.

Dy janë problemet kryesore akoma të pazgjidhura. Së pari, si në çdo lloj trapianti ekziston mundësia për refuzim nga trupi. Së dyti, duke qenë se qelizat burimore janë në fillimin e jetës së vet, janë shumë të vështira për tu kontrolluar dhe mund t’i shpëtojnë kontrollit të ndarjes qelizore të indit ku janë trapjantuar e të formojnë kësisoj masa tumorale nga ndarja e pakriter.

Qelizat burimore embrionale, krahasuar me ato adulte, kanë disa përparësi ndër të cilat më të rëndësishmet: aftësia më e madhe ripërtëritëse dhe aftësia më e madhe përdalluese, diferencuese.
Për këto arsye shihen si më premtuese në kërkimin shkencor biomejkësor.
Gjithsesi, janë pikërisht këto që hapin edhe debate etike. Për të prelevuar qelizat burimore embrionale embrioni duhet të shkatërrohet… Pra, këtu fillon përballja mes qëndrimeve të ndryshme. Kur fillon jeta? Një grup qelizash në ndarje e sipër a ka të njëjtat të drejta me ato të një personi tashmë të lindur?  A është etike të prodhosh embrione e t’i përdorësh për kërkimin shkencor?

Rinstinkt  2013

—————————————————————————-

Tumorët e qelizave germinative

Tumorët e qelizave germinative (riprodhuese apo dyzuese)

Tumorët mund të lindin nga qelizat germinative, dhe kështu gjenden zakonisht në teste dhe vezore. Rastësisht, gjithsesi, mund të ndodh që të lindin nga fole qelizash germinative të cilat kanë mbetur pas gjatë migrimit embrional të qelizave germinative nga kreshtat kurrizore.

Tumorët e qelizave germinative mund të gjenden, zakonisht në mes-linjë, prej gjëndrës pineale, bazës së kafkës, mediastinumit dhe retroperitoneumit e deri tek rajoni kërbishtor.

Teratom cistik beninj i vezores. Ky cist është i veshur prej epiteli skuamoz (luspor) dhe është i mbushur me material yndyror dhe qime.

Qelizat germinative normale janë totipotente (“të plotfuqishme”) – ato u japin fillesën të gjitha llojeve të indeve që gjenden në trup si dhe placentës dhe trastës viteline (të verdhë), inde të quajtur jashtë-embrionalë.

Pritshmërisht, tumorët e qelizave germinative mund të përmbajnë inde të diferencuar nga të treja shtresat embionale – ektoderma, mezoderma dhe endoderma –  si dhe inde jashtë-embrionalë. Këto tipe tumorësh quhen teratomë (apo teratoma).
Teratomët janë më të zakonshme në vezore, ku janë më së shumti beninje, dhe, më pak të zakonshëm, por me një shpeshtësi gjitnjë e në rritje dhe malinj në testikuj (gonadet tek mashkulli).

Tek tumorët beninj sikundër ata që prekin vezoret, indet mund të jenë vërtet shumë mirë të organizuar, duke i ngjarë lëkurës normale, tiroides, trurit apo indit kërcor. Tumorët malinj, sikunër edhe mund të parashikohet, përmbajnë shumë më pak inde të mirë-diferencuar, por (kuriozisht) shpesh, nën ndikimin e drogërave kimioterapeutike, formojnë inde të diferencuar.

 

 © Rinstinkt, mbi tekstin

————————————————————————————————–