Homeopatia: mit dhe legjendë (1)

Homeopatia: mit dhe legjendë (1)

Përpara se të filloj: me homeopati nuk nënkuptohen metodat natyrore, fitoterapiia (praktika terapeutike që lidhen me përdorimin e bimëve) apo agopunktura.

Edhe pse bëjnë pjesë tek mjekësia alternative këto të fundit kanë një traditë mijëra vjeçare dhe shkenca, shpesh, pas studimesh të thelluara, del në përfundimin se edhe ato kanë principe aktive dhe efekte mirëbërëse (të dobishme). Një shembull? Edhe pse agopunktura nuk vepron mbi “flukset e energjisë” sikundër thonë mbështetësit e saj dhe traditat kineze, gjithsesi duken të konsoliduara të dhënat se gjilpëra (ageja) stimulon prodhimin e një substance që vepron si analgjezik (kundër dhimbjes) dhe ka, pra, efekte mirëbërëse reale.

Homeopatia është tërësisht një tjetër gjë.

Me homeopati nënkuptohen ato metoda “terapeutike” që ndjekin principin e ngjashmërisë së ilaçit, pra thonë se për të kuruar një person të sëmurë është e nevojshme dhënia e një doze fortësisht të holluar të një substance që shkakton në organizëm efekte (simptoma) të ngjashme me ato që shkakton sëmundja nga e cila duam të kurohemi.

Për shembull: Kinina (pluhur i hidhur me ngjyrë të bardhë, që nxirret nga lëvorja e drurit të kinës dhe përdoret në mjekësi sidomos kundër sëmundjes së malaries) kuron malarjen. Por si kinina ashtu edhe malarja shkaktojnë dhimbje koke. Ky ishte vëzhgimi që bëri “iluministi” Hahnemann! Dhe prej këtej, vuala: hollime të pafndme të njëpasnjëshme të kininës. Çfarë vëzhgimi thuaj!!

Praktikisht, për të kuruar një person duhet të përdoret e njëjta substancë  që do të shkaktonte patologjinë në një person të shëndetshëm, pra duhet përdorur një substancë  “e ngjashme me sëmundjen”.

Këto dhe shumë të tjera qëndrojnë në thelb të një pseudoshkence shumë të rrezikshme që po përhapet në perëndimin “racional”.

Edhe pse, praktikisht, nuk bën asgjë, homeopatia është e rrezikshme.

[Lexo vazhdimin: Hahnemann dhe origjina e homeopatisë]

 

Rinstinkt, 2012

——————————————————————————

Reklama

Kërkimi shkencor (3): Si publikohet një kërkim shkencor

Kërkimi shkencor (3): Si publikohet një kërkim shkencor

[Kërkimi shkencor (2): Përshkrimi i një kërkimi shkencor]

Një studim shkencor është në gjuhën angleze, për konvencion dhe thjeshtësi komunikimi; ekzistojnë edhe studime në gjuhë origjinale, por në këto raste bëhet fjalë gjithnjë për studime “të vogla” dhe me përhapje lokale.

Nuk është e thënë që mund të publikojnë vetëm mjekët dhe shkencëtarët. Në teori çdokush, nëse ka një ide të vlefshme dhe ka kryer një studim të pranueshëm,mund ta shohë emrin e vet të shtypur në faqen e një reviste shkencore (është një vajzë 12 vjeçare personi më i ri që është shfaqur si autori i një publikimi shkencor; në rastin e saj, ajo përgënjeshtroi “fuqitë” e shëruesve amerikanë) edhe pse është evidente që shkencëtari ka më shumë eksperiencë dhe mjete se një individ që nuk është i fushës.

Pasi të keni shkruar studimin, korrigjuar, riparë dhe rikontrolluar, është momenti për të kërkuar një revistë që është e gatshme ta publikojë. Nëse mendoni se keni zbuluar diçka revolucionarizuese ose veçanërisht të rëndësishme mund t’ia dërgoni studimin një reviste të madhe, të ndërgjegjshëm se në këtë rast kontrollet dhe kundërshtimet do të jenë pinjolle dhe të kujdesshme; në të kundërt mund edhe të kënaqeni me një revistë që ka pak rëndësi ose madje mund t’ia dërgoni studimin tuaj një prej revistave të shumta që pranojnë çdo lloj punimi edhe pa e kontrolluar fare tekstin. Ekzistojnë revista që publikojnë çfarëdolloj gjëje, mjafton që të jetë derdhur pagesa “e duhur”.

Në përgjithësi një revistë prestigjoze ka një lloj “komisioni ekzaminues”, të ashtuquajturit “referees” që kontrollojnë kërkimin shkencor, rezultet e tij, interpretimin korrekt të këtyre të fundit, duke u shtyrë deri tek komentet ndaj ortografisë dhe anglishtes së mirë; kryen pak a shumë një “revizion” të studimit. “Kontrollorët” janë, zakonisht, ekspertë të sektorit, të panjohur nga autorët e revistës.

Një revistë e rëndësishme kryen një kontroll shumë të rreptë dhe mbërrihet deri në “shtyrjen” e vazhdueshme të publikimit të punimit, em ftesa për të korrigjuar një frazë, një tabelë, pastaj një kontroll të ri me korrigjime të reja, edhe mbi drejëshkrimin e kështu me radhë. Nga hera e parë që një studim i dërgohet një reviste shkencore e deri në momentin e publikimit efektiv të kërkimit shkencor, mund të kalojnë edhe muaj. (Kështu, është mjaft i dyshimtë botimi i punëve disa javë pas marrjes së tyre nga revista). Një revistë që nuk e merr parasysh këtë rishikim apo kontroll të punimeve është, përgjithësisht, mjaft skadente.

Kërkimi shkencor (i publikuar) nuk bën gjë tjetër veçse ekspozon rezultatet e një eksperimenti (për shembull efikasitetin e një ilaçi ose efektet anësore të një ilaçi tjetër) dhe ai që i lexon mund të nxjerrë informacione të çmuara, mund të provojë të riprodhojë të njëjtat rezultate, të kontrollojë provat, etj.

Përballë një studimi mund të ndodh edhe që të mos jemi dakord me përfundimet tij, pra ai që lexon mund të komentojë negativisht (duke i motivuar kritikat e veta) mbi rezultatet ose të publikojë nga ana e tij një studim tjetër që i kundërshton ato rezultate (ose edhe zbulon një të gënjeshtërt shkencore). Është një nga mekanizmat e kontrollit më të kuruar dhe efikasë që mund të ekzistojë. Një studim është “publik”, kështu që çdokush mund të kontrollojë, pranojë ose përgënjeshtrojë rezultatet e tij; “komuniteti shkencor” është pikërisht numri i madh i shkencëtarëve që kryejnë një kontroll a posteriori mbi studimet e publikuara dhe mbi rezultatet e një eksperimenti të caktuar.

Detyra e një kërkuesi, natyrisht, është ajo e përpunimit të studimeve sa më korrekte të mundshme, të kontrolluara, duke u përpjekur që të kufizojë gabimet dhe faktorët që kushtëzojnë rezultatet; por është gjithashtu e vërtetë se nuk ekzistojnë studime perfekte dhe çdo përfundim, edhe si që duket si më evidenti, më i thjeshti, duhet të merret për atë ç’ka është. Shkenca nuk është “definitive”, por evoluon, ndryshon opinion, rritet!

Kështu, ka një mënyrë të vetme në përpjektjen për të arritur një rezultat sa më objektiv: të kufizohen gabimet metodologjike.

Një nga mjetet më të përdorura për të zvogëluar mundësine për gabime është i ashtuquajtura “randomizim”, më saktë zgjedhja rastësore e pjesëmarrësve të një kërkimi shkencor. Për të testuar efikasitetin real të një ilaçi, ky krahasohet me një placebo. Placebo-ja është një “pilulë” e përbërë nga një substancë inerte, pa efekte kimike, kështu ai që e merr nuk ka benefite të medha (edhe pse ka benefite të vogla që vijnë nga fakti i “të ndjerit nën kontroll mjekësor”).

Pra, dy mjete: placebo-n dhe “randomizimin”, rezultatet që do të dalin janë tashmë mjaftueshëm të besueshme.

Për të kuptuar më mirë: nësë do të eksperimentoja një ilaç të ri kundër presionit të lartë, nuk do të ishte e drejtë ta provoja mbi individë të rinj dhe që praktokojnë ndonjë sport, përndryshe rezultatet përfundimtare do të jenë me shumë mundësi “optimistike” apo “gjallëruese”, pra pozitive dhe në favor të ilaçit të ri. Kjo sepse individët më të rinj dhe sportivë kanë më pak mundësi për ta patur presionin arterioz  mbi limitin (e përcaktuar). Për arsyet e kundërta nuk do të kisha rezultate të besueshme nëse do ta provoja ilaçin e ri mbi individë të moshuar dhe duhanpirës; këta me shumë mundësi  kanë tendencën për ta patur presionin më të lartë dhe kjo do të ndikonte tek rezultatet e eksperimentit. Çfarë bëjë për të patur një rezultat sa më të saktë? Përziej grupet, zgjedh individët me rastësi!! Në grupin që do të marr placebon do të ketë individë të rinj dhe të moshuar, duhanpirës dhe praktikues sporti; po kështu edhe në grupin tjetër, në grupin që do të marr ilaçin e vërtetë. Kështu rezultatet nuk do të jenë të kushtëzuara nga personat dhe nga stili i tyre i jetesës por vetëm nga marrja e ilaçit. Kjo është në njëfarë mënyre edhe përfaqësimi “në shkallë” të zvogëluar i shoqërisë, i realitetit: shoqëria është e përbërë nga individë të ndryshëm në moshë, zakone dhe stile jetese dhe për të eksperimetuar korrektësisht efektin e një molekule të re duhet domosdoshmërisht të zgjidhet mënyra “random” (rastësore) për përzgjedhjen e pjesëmarrësve të studimit. Duke qënë se ilaçi është “standard” duhet të përkujdesemi që rezultatet të jenë të ngjashme për të gjithë ata që do ta marrin, pavarësisht nga gjendja e tyre.

[Lexo vazhdimin: Kërkimi shkencor (4)]

 

Rinstinkt, 2012

—————————————————————————————

Kërkimi shkencor

Kërkimi shkencor

Kërkimi shkencor ndahet, ne vija te trasha, ne kërkimin shkencor bazë qe zhvillohet ne laborator dhe in vitro, dhe kërkimin shkencor klinik qe kryhet mbi njeriun, in vivo. Ekziston edhe  nje formë e kerkimit shkencor ex vivo, qe kryehet mbi te vdekurin (për shembull: kërkimi mbi AIDS-in dhe virusin HIV).

Shpesh ne kerkimin shkencor bazë, mund te perdoren kaviet e laboratorit.
Për shembull: për studimet mbi sistemin kardiovaskular perdoren lepujt – për te studjuar pllakat arteriosklerotike, duke qene se lepujt si barngrenes, jane te paster nga kolesteroli. Lepujt qe kur jane te vegjel rriten duke i ushqyer me kolesterol dhe vëzhgohen.
Ne studimet mbi sistemin nervor perdoren shimpanzete, duke qene se janë me afer njerezve (ne ngjashmeri).
Ne studimet fiziologjike, zakonisht perdoren minjte, qente dhe macet.

 

Kërkimi shkencor bazë – kërkim i kryer in vivo ose ex vivo, ne kavie ose ne provete. Kaviet duhet te mbahen ne disa struktura te vecanta te gritura posacerisht për to. Kaviet lindin dhe rriten posacerisht  për t’iu nenshtruar eksperimenteve ne laborator. Ne kerkimin shkencor bazë futen edhe kërkimi molekular, kimik, biokimik, mikrobiologjik etj.

Kërkimi shkencor klinik – kërkim shkencor i kryer in vivo (me rralle edhe ex vivo) me ane te prelevimit te “kampionëve” (perfaqesi e një grupi te caktuar) me metoda pak a shumë invazive. Studimet e këtij tipi te kërkimit shkencor mund te zhvillohen ne menyra te ndryshme:

  • Studim retrospektiv , ka si objekiv formulimin e hipotezave mbi bazen e te dhenave dhe ngjarjeve te ndodhura ne te shkuaren. Perparesite e këti llojë studimi janë: kosto e ulet dhe kohezgjatje e vogel. Dizavantazhe: te dhena statistikore jo te plota.
  • Studim  prospektiv , ka si qelllim te provoje (vertetoje) konkretisht disa hipoteza, nëpërmjet një protokolli eksperimental. Avantazhe: te dhena te plota dhe te pranueshme statistikisht. Dizavantazhe: kohezgjatje dhe kosto te larta.

Një kërkim shkencor mund te kryhet ne një grup te vetëm, por edhe ne një grup te dyfishte (dopio), dhe ne këtë te fundit, duke shfrytezuar te njejtat kritere për çdo grup, perftohen te dhena statistikore me te plota.

 

Protokolli eksperimental – është i nevojshem për zhvillimin e kerkimit shkencor; duhet për te ravijezuar menyren se si do te zhvillohet studimi; ka dy lloje protokollesh eksperimentale:

  • Parallel design (studim paralel), ku te gjithë subjektet i nenshtrohen për njëfarë kohe te njejtit trajtim.
  • Cross-over design (studim i kryqezuar), ku te gjithë subjektet i nenshtrohen trajtimeve te ndryshme ne kohe te ndryshme. Është një metode e perdorur për te dyfishuar te dhenat statistikore te perftueshme nga i njejti grup.

Komitetet etike në kërkimin shkencor

Ekzistojne komitete etike qe vendosin nëse një protokoll i caktuar kërkimi shkencor është etik ose jo. (Protokolli eksperimental duhet te miratohet nga një komitat etik, qe te mund te percaktoje eticitetin efektiv te eksperimenit dhe aksioneve eksperimentale mbi njerez dhe kafshe.)

Një kërkim shkencor mund te jetë i kontrolluar ose jo

Studimi shkencor është i kontrolluar kur kemi dy sete (dy grupe) te dhenash qe mund te krahasojme (zakonisht krahasim para-mbas). Një nga setet e te dhenave ka funksionin referues, tjetri eshte perftuar nga eksperimentimi i bërë. Studimet shkencore prospektive janë te kontrolluara, ndersa studimet retrospektive jo. Seti (grupi) i te dhenave te kontrollit mund te nxirret nga te dhena ekzistuese, pra te eksperimentimeve te meparshme, ose nga te dhena te perftuara ne fillim te eksperimentimit tone.

Ekzistojne disa lloje kontrollesh:

  • Patrajtim
  • Trajtim me placebo (substance fermakologjikisht joaktive)
  • Duke perdorur një trajtim te njohur, por duke ndryshuar metoden e dhenies (për shembull: pra buke/pas buke ose mengjez/dreke/darke etj).
  • Me te njejtin ilaç, por me dozazhe te ndryshme (për shembull: aspirina ne dozazhe te larta është një antipiretik, ndersa ne doza te vogla është njëantikoagulues).

Mund qe te aplikohen kontrolle te shumefishta ne te njejtin eksperimentim.

Grupi i subjekteve – duhet te këtë te njejtat karakteristika me ato te popullsise nga e cila subjektet janë zgjedhur në random (rastesisht). Brenda gurpit te subjekteve mund te këtë edhe subjekte qorr, te paditur (blind), ne kuptimin qe nuk janë ne dijeni te mekanizmave te eksperimentimit.

  • Single blind, studimi shkencor ku një ose me shumë subjekte te grupit nuk janë ne dijeni te mekanizmave te eksperimentimit ose te ilaçit qe u jepet.
  • Double blind, studimi ku subjektet dhe eksperimentuesi/t (kerkuesi/t shkencor) nuk janë ne dijeni te  mekanizmave te eksperimentimit ose te ilaçit qe testohet.
  • Open label, është studimi ku te gjithë, subjekte dhe eksperimentues, dine se ç’ndodh gjatë eksperimentimit.

 

© Rinstinkt 2012 

——————————————————————————