Dializa; çfarë është dializa?

Dializa; çfarë është dializa?

Dializa është një proces, një mekanizëm artificial, nëpërmjet të cilit lëngjet e tepërta dhe substancat toksike të tretura në gjak hiqen nga qarkullimi. Kjo ndodh në ato raste kur individi vuan nga sëmundje kronike të veshkave, në të cilat këto të fundit nuk munden më të kryejnë funksionin e tyre, të paktën jo në nivelet e duhura. Në terma teknikë thuhet se ka një pamjaftueshmëri (insufiçencë) të veshkave.

Në të gjitha format e dializës gjaku ndërfaqet me një tretësirë artificiale, të parapërgatitur, e cila ngjan me plazmën. Kjo substance merr emrin “dializat”, dhe në gjatë procesit të dializës vihet në kontakt jo të drejtëpërdrejtë me lëngjet e trupit ( për të qenë specifikë, gjakun dhe plazmën) nëpërmjet një membrane gjysëm të përshkueshme.

Ekzistojnë dy forma kryesore të dializës: hemodializa dhe dializa peritoneale. (Shpjegimi i çdonjërës në paragrafet e mëpasshëm.)

Dializa; Hemodializa dhe dializa peritoneale

Kur bëhet dializa?

Dializa kryhet në rast se pacientii vuan nga një sëmundje kronike e veshkave. Pra dializa shërben dhe/ose luan rolin e një ure për tek transplanti i veshkave apo mund edhe të jetë edhe trajtimi i vetëm, përfundimtar i një pacienti që nuk i plotëson kriteret për të bërë një transplant të veshkave.

Një rast tjetër kur mund të kryhet daliza është edhe pamjaftueshmëria akute e veshkave. Në këtë rast dializa shërben si një trajtim i përkohshëm derisa pacienti të rifitojë funksionalitetin e vet veshkor.

Një rast tjetër kur mund të bëhet dializa është në raste të overdozave (mbidozave) të ilaçeve apo të drogërave të tjera (që kanë një clearance kryesisht nëpërmjet veshkave).

Të tjera indkacione për kryerjen e dializës janë gjendje si: acidoza metabolike; iperkalihemia e vazhdueshme; ipermagnezhemia; hipervolhemia që nuk mund të menaxhohet nëpërmjet metodave të tjera (psh në rast edeme pulmonare).

Hemodializa

Në këtë lloj dialize gjaku i pacientit pompohet jashtë organizmit nëpërmjet një pompe artificiale dhe kalon tek dializatori; dializator që normalisht përbëhet nga një network (“rrjetë”) i kapilarizuar membranash gjysmë të përshkueshme.

Lëngu dializat kalon jashtë këtij rrjeti membranash ndërsa gjaku kalon brenda. Pra, lëngu dializat që vjen nga jashtë dhe gjaku që vjen nga organizmi vihen në kontakt indirekt mes tyre nëpërmjet kësaj membrane gjysmë të përshkueshme. Kështu lëngjet dhe substancat e tretura në gjak, qofshin këto toksike apo jo, kalojnë në dializat dhe anasjalltas, nga dializati kalojnë në gjak substanca të tjera të nevojshme, të cilat siç e përmenda hidhen në dializat paraprakishnt në varësi të nevojave të pacentit.

Gjatë gjithë këtij procesi gjaku i pacientit duhet të jetë i heparinizuar (heparina është një antikoagulant, antimpikës) për të parandaluar formimin e trombeve ndërsa gjaku kalon në tubacionet e dializatorit (pra të makinës që kryen dializën).

Frekuenca e kësaj lloji të dializës është 3-5 orë dializë, në 3 ditë të javës; një ditë po dhe një jo.

Si e nxjerrim gjakun nga organismi? Ka disa mënyra:

  • Njëra është njëpërmjet një kateteri qëndror i pozicionuar nëpërmjet teknikës së Seldingerit, zakonisht në venën giugulare. Ky lloj aksesi quhet i përkohshëm dhe zakonisht realizohet tek apcientët që kanë nevojë urgjente për dializë, si ata që goditen nga një pamjaftueshmëri akute e veshkave.
  • Një lloj tjetër aksesi ësht nëpërmjet kateterave të tunelizuar, të pozicionuar nën lëkurë. Këta mund të përdoren deri në 6 muaj.
  • Ndërsa aksesi më i përdorur tek pacientët që kryejnë dializë permanente, të vazhdueshme, është nëpërmjet një fistule aretero-venoze, që nuk është gjë tjetër veçse vendosja e një komunikimi artificial nëpërmjet një arterie dhe një vene.
    Kjo zakonisht bëhet në krahun jo dominant, dhe bëhet me qëllim të të realizohet i ashtuquajturi “arterializmi i venës” që do të thotë se vena e arterializuar ka një fluks më të lartë se një venë normale (jo e arterializuar). Duhet një venë tillë sepse venat normale, që përdoren për të marr gjak apo për të bërë tansfuzione, kanë një fluks që për nevojat e dializës është tepër i vogël, i papërshtatshëm, dhe do të kërkonte një kohë jashtëzakonisht të gjatë që të relizohej një filtrim i kënaqshëm i gjakut nga makina dializatore.
    Fistula artero-venoze krijohet nga kirurgu vaskular, zakonisht duke vendosur në komunikim arterien radiale apo brakiale me venat a parakrahut.
    Fistula realizohet gjithnjë në një pozicion sa më distal, të largët; kjo sepse në rast se fistula “prishet” ne kemi mundësi ta realizojmë një tjetër fistul në një pozicion më proksimal, pra më të afërt përkundrejt qendrës së trupit. Në rast se kirurgu vaskular do ta realizonte fistulën artero-venoze në një pozicion proksimal, “prishja” e mëpasshme e saj do ta bënte të gjithë pjesën tjetër të arterieve dhe venave të prakrahut të papërshtatshme për realizuar një fistul tjetër.

Avantazhet e hemodializës: është më efikase se dializa peritoneale; shpejtësia e filtrimit e zvogëlon kohën e nevojshme për kryerjen e dializës; hemodializa mund të niset më shpjetë se dializa peritoneale, duke realizuar një akses vaskulat të përkohshëm në rast urgjence.

Disavantazhe të hemodializës: nëse krahasohet me peritoneo-dializën është më pak e ngjashme me funksionin fiziologjik të veshkave. Kjo gjë mund të sjelli një gjendje hipotensive që i detyrohet heqjes së menjëhershme të vëllimit intravaskular. Mund gjithashtu të shkaktojë një hipoozmolaritet të gjakut që i detyrohet heqjes së substancave të tjetura.

 

Dializa peritoneale (që kryhet nëpërmjet peritoneumit)

Peritoneumi shërben, në këtë rast, si membranë dializante. Lëngu dializant hidhet në kavitetin peritoneal, dhe nga këtu lëngjet dhe substancat e tretura kalojnë në kapilarët e peritoneumit. Anasjelltas substancat e tretura në gjak kalojnë nga kapilarët e peritoneumit për në drejtim të dializatit. Në këtë rast përdoret një tretësirë hiperozmolare me përqëndrim të lartë glukozi (hight glucoze). Kështu uji i tepërt (që normalisht do të largohej nëpërmjet veshkave) largohet nga gjaku nëpërmjet osmozës.

Dializati hidhet në kavitetin peritoneal nëpërmjet një kateteri.

Avantazhet e dializës peritoneale
Pacienti mund të mësojë ta kryejë dializën peritoneale vetë. Krahasuar me hemodializën, dializa peritoneale është një proçes që imiton funksionin normale të veshkave sepse është një proces i vazhdueshëm.

Disavantazhe të dializës peritoneale: një ngarkesë tepër e lartë me glukoz mund të krijojë një gjendje hiperglichemie. Një ndërkilim potencial është edhe peritoniti. Një tjetër anë negative vjen nga pikëpamja kozmetike sepse dializa peritoneale me kalimin e kohës mund të rrisi permietrin abdominal.

Rreze x abdominale

Rreze x abdominale

Është një ekzaminim me rreze X i abdomenit (në gjuhën popullore: barkut).

Rrezet X mund të tregojnë nëse një organ i caktuar i zgavrës abdominale është zmadhuar dhe mund të detektojë/evidentojë trupa të huaj të gëlltitur në mënyrë aksidentale ose jo, në traktin tretës.

Rrezet X mund edhe të tregojnë e përdallojnë zona të mbushura me lëng apo me gaz: pjesë të zorrëve të zgjeruara që përmbajnë lëng zakonisht janë shenjë e një obstruksioni, pra pengese për lëvizjen normale të kimës (ushqimit në tretje e sipër). Ndërsa prania e gazit jashtë zorrëve, në periotoneum, është shenjë e një shpimi (perforacioni) të tubit tretës.

Kalciumi i cili është një material që nën rreze X shfaqet opak, është i pranishëm kryesisht në gurët e veshkave, apo të traktit urinar. Gjithashtu mund të gjendet edhe në gurët e fshikëzës së tëmblit dhe në murin e aortës abdominale me aneurizmë.

 

Sistemi tretës tek njeriu

Sistemi tretës

Sistemi tretës shtrihet nga kafazi i kraharorit e deri në zgavrën abdominale. Kufiri mes këtyre dy zgavrave përfaqësohet nga diafragma.

Sistemi tretës përfshin kanalin ushqyes, i cili merret me ujin dhe lëndët ushqyese, dhe gjëndrat e bashkëlidhura. Kanali ushqyes përbëhet nga goja, faringu, ezofagu, stomaku, zorrët dhe kanali anal.

Gjendrat e pështymës

Gjendrat e pështymës janë: gjendra parotide, nëngjuhore dhe nënmandibulare.

Mëlçia dhe fshikëza e tëmblit, sëbashku me pankreasin janë edhe ato pjese e sistemit tretës.

Thyerja mekanike  e ushqimit fillon në gojë; prerja apo copëtimi i parë i ushqimit kryhet nga dhëmbët. Fëmijët kanë 20 dhëmbë, të rriturit 32.

Gjuha

Gjuha lëviz dhe manipulon ushqimin dhe merr pjesë në artikulimin e tingujve në të folur. Gjendrat e pështymës prodhojnë një sekrecion – pështymën – që lubrifikon ushimin  në mënyrë që të gëlltitet më me thjeshtësi. Pështyma përmban bikarbonat natrumi dhe një enzimë që fillon thyerjen e amidonit. Ushqimi, nga goja kalon në faring dhe mëpastaj në ezofag.

Ezofagu

Ezofagu është një tub i gjatë që kalon ndërmjet dy mushkërive në zgavrën e kraharorit, nëpër diafragmë dhe mbërrin në stomak. Stomaku është i ndarë nga ezofagu nga sfinkteri kardiak. Sfinkteri kardiak lejon kalimin e ushqimit nga ezofagu në stomak, duke parandaluar kthimin pas.

Vetë stomaku është i pozicionuar në anën  e majtë, menjëherë nën diafragmë, dhe është pjesërisht i mbrojtur (mbuluar) nga brinjët. Stomaku ka pak a shumë formë fasuleje, me një lakesë të vogël dhe një lakesë të madhe. Ndahet në tre pjesë: fundi, trupi dhe pjesa pilorike.

Stomaku

Stomaku punon si rezervuar për ushqimin. Pjesa e jashtme e stomakut përbëhet nga tre shtresa muskuli të lëmuar: një shtresë gjatësore, një shtresë qarkore dhe një shtresë e pjerrët (oblikue). Këto tre shtresa muskujsh kanë funksionin e përzjerjes së ushqimit me lëngun gastrik dhe shpërndarjen e tij në duodenum. Veshja mukoze thith ujin dhe glukozin për në gjak. Gjendrat gastrike tahisin (sekretojnë) rreth 1-2 litra lëng gastrik në ditë. Lëngu gastrik përmban enzima si lipaza dhe pepsinogjeni, të cilat prodhohen nga qelizat peptike. Lipaza fillon thyerjen e lyrave; pepsinogjeni shndërrohet në pepsinë në prani të acidit klorhidrik. Pepsina fillon thyerjen kimike të proteinave në substanca më të thjeshta si peptonët. Acidi klorhidrik ka rolin e vrasësit të baktereve. Në mënyrë që të parandalojë vet-tretjen nga acidi klorhidrik, qelizat mukoze tahisin (sekretojnë) mucinë, që mbron sipërfaqen e stomakut.

Stomaku është nën kontroll hormonal dhe nervor. Kur ushqimi mbërrin në stomak, qelizat gastrike fillojnë tahitjen e gastrinës. Gastrina vepron mbi  mbi qelizat e stomakut  për të rritur tahitjen e lëngut gastrik. Pas lënies së kohës së duhur për tretje, fillon tkurrja e muskujve të stomakut duke krijuar lëvizjet peristaltike. Këto lëvizje valë-ngjashme e shtyjnë ushimin drejtë pjesës pilorike të stomakut. Sfinkteri pilorik hapet dhe ushqimi shtyhet drejt zorrën së hollë (duodenumit).

Zorra e hollë

Zorrët mund të ndahen në zorrën e hollë dhe zorrën e trashë. Zorra e hollë është një tub i gjatë muskulor. Zorra e hollë merr kimën nga stomaku, lëngun pankreatik nga pankreasi, dhe vrerin (lëngun e tëmblit) nga fshikëza e tëmblit.

Zorra e hollë përfshin duodenumin, jejunumin (zorrën e thatë) dhe ileumin.

Zorra e trashë

Zorra e trashë është e veshur nga një membranë (cipë) seroze – peritoneumi, në të cilën kalojnë enë gjaku, enë limfatike dhe nerva.

Zorra e trashë përbëhet nga zorra qorre, koloni, rektumi, kanali anal dhe apendiksi krimb-ngjashëm (zorra shtojcë).

 

Mëlçia dhe fshikëza e tëmblit

Mëlçia është një organ metabolik kompleks, dhe është po ashtu gjendra jashtëtahitëse më e madhe e trupit. Mëlçia gjendet në zgavrën abdominale, nën diafragmë në anën e djathtë. Është e rrethuar nga një kapsulë indi fibroz që e ndan në dy lobe kryesorë:; lobi i majtë dhe i djathtë, që më tej janë të ndarë në lobtha. Arteria hepatike shpie në mëlçi gjak arterioz. Ndërsa vena portë (portale) shpie në mëlçi gjakun venoz të organeve abdominale. Pasi gjaku kalon në kapilarët e mëlçisë – sinusoidët – ai kalon në venën heptike (e mëlçisë) dhe më në fund në venën zgavrore të poshtme. Nga mëlçia lindin dy dukte hepatike, që bashkohen për të formuar duktin e përbashkët hepatik. Dukti i përbashkët hepatik vazhdon në duktin e përbashkët të vrerit, që më pas derdhet në duodenum pasi takohet me duktin pankreatik.

Fshikëza e tëmblit (apo tëmthit?) është një trastë me funksionin e rezervimit të vrerit.

Pankreasi

Pankreasi është një gjendër e gjerë që shtrihet përmes zgavrës abdominale të pasme. Pankreasi ka një funksion jashtëtahitës (ekzokrin) apo tretës dhe një funksion brendatahitës apo hormonal.

Pankreasi përbëhet nga një kokë, një trup dhe një bisht. Koka e pankreasit është e rrethuar (përqafuar) nga duodenumi. Pankreasi përshkohet nga dukti pankreatik, i cili bashkohet me duktin e vrerit dhe më pas del në duodenum ku derdh lëngun pankreatik, nëpërmjet ampulës së Vater-it. Ampula e Vater-it përfundon me sfinkterin e Oddi-t.

© Rinstinkt 2012, mbi tekstin