Gjeni dhe trashëgimia

Gjeni dhe trashëgimia

Çfarë është gjenetika? Do t’i përgjigjem kësaj pyetje në mënyrën time, edhe pse të thjeshtuar, për të mundësuar një qasje popullore dhe të gjithëkuptueshme. Gjenetika është shkenca, e bazuar mbi metodën dhe kriteret shkencore, e cila shkencë studion gjenet dhe, në përjgithësi, trashëgiminë.

Të gjithë njerëzit herët a vonë e vënë re se u ngjajnë prindëve të vet natyrorë; në më të shumtën e rasteve në paraqitje, ndërsa inteligjenca (e dallueshme nga “kultura”) dhe karakteristika të tjera që kanë një komponente të trashëgueshme, vihen më pak re. Prindërit dhe fëmijët priren të kenë një paraqitje të jashtme, pra fenotip të përafërt ngase fëmijët trashëgojnë gjenet nga prinëdrit, sipas një ligjësie të caktuar. Këto gjene influencojnë karakteristika fenotipike morfologjike dhe cilësore si ngjyra e lëkurës, ngjyra apo lloji i flokëve, forma e hundës etj.

Çfarë është një gjen?

Nukleotide, gjene, kromozome, qelizë...

Nukleotide, gjene, kromozome, qelizë…

Një gjen është një segment ADN-je. ADN-ja nga ana e vet është një makromolekulë në të cilën janë kodifikuar, nëpëmjet rrugëtimit të gjatë evolutiv, udhëzimet mbi ndërtimin e një proteine. Proteinat janë përbërësit kryesorë të organizmit tonë, dhe të gjithë organizmave në natyrë. Të paktën këtë mund ta themi për llojet dhe format e jetës me të cilat kemi rënë në kontakt gjatë ekzistencës sonë, fare të shkurtër krahasuar me jetën e planetit apo më tej të sistemit diellor apo universit. Duke qenë se proteinat janë përbërësit kryesorë të organizmit, ato influencojnë edhe karakteristikat kryesore fenotipike. Pra, nga gjenet, e kështu gjenotipi, kalohet në një stad, le ta quajmë të ndërmjetëm proteinik e mëpastaj në tiparet fenotipike, fenotipin individual (i cili nuk është tërësisht nën pushtetin e gjenotipit.) Gjenotipi i referohet kushtetutës gjenetike të individit, ndërsa fenotipi i referohet karakteristikave fizike dhe fiziologjike të vëzhgueshme në terma makroskopikë.

Një shembull ndihmon për të iilustruar konceptin: një gjen i caktuar jep udhëzimet për ndërtimin e një proteine enzimatike, e cila enzimë ndihmon në procesin e bërjes së melaninës. (Melanina është pigmenti që kontribuon në ngjyrosjen e lëkurës dhe të qimeve.) Ekzistojnë versione të ndryshme të gjenit në fjalë, të quajtura alele, që kodifikojnë për versione të ndryshme të proteinës enzimatike… duke rezultuar në ngjrë të ndryshme e të ndryshueshme të flokëve dhe lëkurës.

Trashëgimi i informacionit gjenetik

Gjenet, siç e thamë më lartë, janë segmente të caktuar të acidit nukleik, ADN—së. ADN-ja nga ana e vet gjendet në bërthamë, në struktura më të ndërlikuara të quajtura kromozome. Kur flasim për trashëgimi gjenetike, flasim për kalim gjenesh nga një gjeneratë në tjetrën, në terma qelizorë e mëpastaj të formimit të një organizmi të ri, e kështu të një jete të re.

Formimi i një individi të ri, kalon domosdoshmërisht nga bashkimi i qelizës vezë, me prejardhje nga nëna, me qelizën spermatike (spermatozoidin) nga babai. Shkrirja e materialit gjenetik të spermatozoidit me atë të qelizës vezë quhet pllenim, apo fertilizim. Nga kjo shkrirje dhe nga zhvillimi i mëtejshëm do të formohet zigota e mëpastaj organizmi i ri, që pas rreth nëntë muaj shtatëzani do të jap një individ, femër apo mashkull. Kujtoj se nga shkrirja e dy qelizave seksuale – të formuara nga procesi i mejozës në gonadet mashkullore dhe femërore – organizmi i ri do të ketë një kopje të gjeneve nga nëna dhe një kopje të gjeneve nga babai. Në përfundim do të ketë një komplet kromozomik dhe gjenetik të plotë, pra 2n.

———————————————————————

Reklama

Diferencimi (përdallimi) qelizor

Diferencimi (përdallimi) qelizor

Një karakteristikë e rritjes dhe shumëfishimit të qelizave është diferencimi (apo specializimi). Diferencimi konsiston në modifikime të rëndësishme të vetive fizike dhe funksionale të qelizave, të cilat ndërsa rriten në embrion evoluojnë në mënyrë të diferenciuar (përdalluar) për të ndërtuar strukturat e ndryshme të organizmit.

Një eksperiment i rëndësishëm.

Bërthama e një qelize të mukozës intestinale të bretkosës izolohet dhe pastaj futet kirurgjikisht në një vezë bretkose, nga e cila më parë ishte hequr bërthama. Nga fekondimi i një veze të tillë, zakonisht zhvillohet një bretkosë normale. Kjo tregon se edhe një qelizë e mukozës intestinale, edhe pse mjaft e diferenciuar, përmban ende të gjithë informacionin gjenetik të nevojshëm për zhvillimin e të gjitha strukturave trupore të bretkosës.

Sot është e qartë se diferencimi është rezultati, jo i humbjes së gjeneve, por i represionit selektiv të operonëve të ndryshëm. Vëzhgime me mikroskopi elektronike sugjerojnë se disa segmente të helikës së ADN-së të përdredhura përreth histoneve kondensohen deri në pikën sa të mos jenë më në gjendje për t’u shpërdredhur dhe për të formuar molekula ARN-je. Një hipotezë për shkakun e kësaj dukurie është kjo: supozohet se në gjenom, një gjen rregullator në njëfarë stadi të diferencimit qelizor fillon dhe prodhon një proteinë rregullatore, e cila që nga ai moment e më pas kufizon aftësinë e shprehjes së një grupi të caktuar gjenesh. Këta gjene të ndrydhur (të frenuar) nuk do të mund, për këtë arsye, të aktivizohen më.

Nga kërkime mbi embrionë është parë se disa qeliza embrionale, kontrollojnë po në embrionin në zhvillim, diferencimin e qelizave fqinje. Për shembull, kordomezoderma e kryehershme emërtohet si organizatori kryesor i embrionit, sepse përbën një qendër, përreth të cilit zhvillohet gjithë embrioni.

Një tjetër shembull i induksionit verifikohet kur fshikëza optike, në formim e sipër, hyn në kontakt me ektodermën e rajonit të kreut dhe bën që të trashet në një lente të sheshtë, që duke u përthyerë së brendshmi formon thjerrëzën e syrit. Kështu, pjesa më e madhe e embrionit zhvillohet si pasojë e induksioneve të tilla të një pjese mbi një tjetër dhe të kësaj të fundit mbi një tjetër akoma.

Edhe pse njohuritë tona mbi diferencimin qelizor janë ende mjaft të cekëta, njihen deri më sot shumë mekanizma kontrolli me anë të të cilëve mund të realizohet diferencimi qelizor.

© Rinstinkt, 2012