Pilivesat dhe amfibët gjigandë, dhe përqëndrimi i oksigjenit në atmosferë

Përmasat trupore të insekteve dhe amfibëve gjigandë dhe përqëndrimi i oksigjenit në atmosferën e Tokës.

Të gjithë i njohim pilivesat, që flturojnë shpesh rreth pellgjeve me ujëra të ëmbla në kërkim të ushqimit të tyre, mushkonjave, në kërkim të partnerëve për çiftëzim dhe në kërkim të ndonjë vendi të përshtatshëm për të pjellë vezët e veta.

Meganeuropsis-permiana

Meganeuropsis permiana, model i ndërtuar në përmasat reale të insektit nga Werner Kraus (University Museum of Clausthal-Zellerfeld. © Werner Kraus 2003).  Përveç përmasave trupore kjo pilivesë gjigande nga periudha e Permianit ishte e ngjashme me pilivesat moderne.

Pilivesat më të mëdha që jetojnë në kohët tona kanë një hapje krahësh që mund të mbulohet nga dora e njeriut. Por 300 milionë vite më parë, pilivesat si Meganeuropsis permiana kishin një hapje krahësh prej më shumë se 70 cm (72cm). Një hapje krahësh kjo që ia kaloh hapjes krahore të shumë zogjve grabitqarë të ditëve të sotme.

Këto pilivesa ‘gjigande’ (relativisht me ato të kohëve moderne) ishin grabitqarët më të mëdhenjë fluturues të ditëve të tyre. Asnjë insekt fluturues i ditëve të sotme nuk i afrohet madhësisë së pilivesës Meganeuropsis permiana. Por gjatë periudhave gjeologjike Karbonifere dhe Permiane, rreth 350-250 milion vite më parë, shumë grupe insektesh fluturues kishin specie\lloje insektesh gjigande.

Meganeuropsis-i me gjasa hante miza maji gjigande dhe insekte të tjera gjigande që jetonin në të njëjtat habitate në moçalet e periudhës së Permianit. Por nga ana tjetër edhe këto pilivesa gjigande haheshin nga amfibë gjigandë. Sot asnjë nga këto insekte gjigande apo amfibë gjigandë nuk do të mund të mbijetonte në Tokë. Në epokën Karbonifere dhe të Permianit përqëndrimet e oksigjenit në atmosferën e Tokës ishin rreth 50% për të larta se sa ato të sotmet. Ishin pikërisht këto përqëndrime të larta të oksigjenit në atmosferë që mendohet se ishin të nevojshme për të mbështetur jetesën e insekteve dhe amfibëve gjigandë.

Paleontologët kanë zbuluar fosile të pilivesës Meganeuropsis permiana në shkëmbinjë afër Kansasit (SHBA).
Si e dimë vjetërsinë e këtyre fosileve dhe si e dimë se sa oksigjen kishte në atë atmosferë, që sot nuk ekziston më? Përgjigjen këtyre pyetjeve ua jep shtresëzimi i shkëmbinjëve, që na mundëson të tregojmë vjetërsinë e tyre relative krahasuar njëri me tjetrin, por që gjithsesi nuk na lejon që t’i japim një moshë absolute një shtrese të caktuar.

Një nga arritjet më të mëdha shkencore të shekullit të 20të ishte zhvillimi i teknikave të sofistikuara që përdorin normën (shpejtësinë) e shkatërrimit të radioizotopëve të ndryshëm, raportet e disa molekulave në shkëmbinjë dhe fosile, si dhe ndryshimet në fushën magnetike Tokësore për të nxjerrë përfundime rreth kushteve dhe ngjarrjeve në të shkuarën e largët dhe për t’i datuar me saktësi. Pra këto metoda na lejojnë t’u japim një vjetërsi fosilit të Meganeuropsis-it dhe të llogarisim përqëndrimin e oksigjenit në atmosferën e Tokës gjatë asaj kohe të largët.

Shkencëtarët kanë bërë studime të ndryshme eksperimentale për të parë se si ndryshimi i përqëndrimit të oksigjenit në atmosferë mund të ketë ndikuar në evolucionin e madhësisë trupore të insekteve dhe amfibëve që jetonin në Tokë në epoka të vjetra gjeologjike. Rezultatet e studimeve të kryera në ambiente me përqëndim të lartë oksigjeni, pra hiperoksike, janë konsistente me evolucionin e insekteve fluturues me përmasa trupore dhe hapje krahësh tepër të mëdha, siç është rasti i pilivesës tonë gjigande Meganeuropsis permiana.

Eksperimente të tjera janë kryer edhe në ambiente ku përqëndrimi i oksigjenit ishte i reduktar, pra në një ambient hipoksik, të ngjashme me ambientin e periudhës së Permianit. Rezultatet e këtyre eksperimenteve të fundit sugjerojnë se evolucioni i madhësisë trupore kufizohet nën kushtet hhipoksike, pra kur përqëndrimi i oksigjenit është i ulët. Këto rezultate janë përputhen me zhdukjen e shumë llojeve insektesh fluturues në fundin e Permianit (për shkak të zvogëlimit të shpejtë të përqëndrimit të oksigjenit në atmosferë).

© Rinstinkt blog

Reklama

Masa që bima krijon vjen prej ajrit

Masa që bima krijon vjen prej ajrit.

Në vitet 1770të shkencëtari Jan Ingenhousz ishte ndër të parët që u përpoq dhe në njëfarë mënyre arriti të kuptojë se si bimët arrijnë të rrisin masën e vet. Ai shkoi në Angli dhe e kreu kërkimin e vet në Bowood House – në të njëjtin vend ku një tjetër shkencëtar me emin Joseph Priestley zbuloi oksigjenin në vitin 1774. Atje ai u përpoq të zbulonte dhe kuptonte atë proces të rëndësishëm që sot ne njohim me emrin fotosintezë… sikundër edhe elementet themelorë që marrin pjesë në këtë proces, që janë drita e diellit, dioksidi i karbonit dhe oksigjeni.

Ingenhousz kishte lexuar se si bimët e gjendura në ujë prodhojnë flluska gazi, megjithëse përbërja e saktë e këtyre fluskave ishte ende e paqartë. Në një seri eskperimentesh ai vuri re gjethet e gjendura nën dritën e diellit krijojnë më shumë fluska ajri se sa ato që gjendeshin në errësirë. Ai e mblodhi këtë gaz të prodhuar nga gjethet në prani të dritës së diellit dhe gjeti se ai ishte oksigjen.

fotosinteza baza

Ilustrim i thjeshtë i fotosintezë

Ingenhousz e dinte se bimët e rrisin masën e vet duke shkaktuar fare pak ndryshim në masën e terrenit ku ato rriten. Në vitin 1779 ai argumentoi në mënyrë të saktë se shkëmbimi i gazeve me atmosferën, veçanërisht thithja e dioksidit të karbonit, ishte të paktën pjesërisht burimi i rritjes së massës organike të bimëve – që dmth se bimët e shfrytëzojnë këtë dioksid karboni për të rritur masën e vet.

Sot ne dimë shumë mirë se bimët e krijojnë ushiqmin e vet nëpërmjet procesit të fotosintezës, duke shfrytëzuar energjinë e diellit – duke përdorur edhe ujë – për të kthyer molekulat e dioksidit të karbonit në molekula glukozi dhe duke lëshuar oksigjen. Si rezultat bimët janë burimi i oksigjenit që është jetësor për pjesën më të madhe të gjallesave; por bimët janë edhe burim parësor për shumë gjallesa të tjera, ndër të cilat barëngrënësit (herbivorët) dhe gjithëçkangrënësit (omnivorët).

Enfizema kronike, baza fiziologjike e enfizemës

Enfizema kronike, baza fiziologjike e enfizemës

Termi enfizemë polmonare kronike do të thotë leteralisht tepri ajri në mushkëri. Enfizema mushkërore kronike është një gjendje patologjike komplekse e karakterizuar nga bllokimi i rrugëve të ajrit nga dëmtime destruktive të mureve të hojëzave. Në pjesën më të madhe të rasteve enfizema është pasojë e zakonit të dëmshëm të duhanpirjes.

Ngjarjet patologjike kryesore që provokojnë enfizemën janë tre:

1-   Infeksioni kronik, që lind pas thithjes së tymit apo substancave të tjera që irritojnë bronket dhe bronkiolet. Agjenti irritues ndryshon rëndshëm mekanizmat  mbrojtës normalë të rrugëve të ajrit, duke provokuar paralizë të pjesshme të cilieve, qerpikëve, të epitelit të rrugëve të ajrit për shkak të nikotinës. Në këtë mënyrë mukusi nuk mund të largohet, sepse lëvizjet e qerpikëve janë inhibuar, duke rezultuar në bllokimin apo ngushtimi e rugëkalimit të ajrit.

2-   Efektet e bashkëngjitura të infeksioneve, eksesi i mukusit dhe edemës infiamatore të epitelit bronkial që provokojnë një bllokim kronik të shumë prej rrugëve të vogla të ajrit.

3-   Bllokimi e bën frymënxjerrjen jashtëzakonisht të vështirë, duke shkaktuar ngecjen, stanjimin e ajrit nëpër hojëza dhe si pasojë një hiprezgjerim të këtyre të fundit. Të gjitha këto, shtuar dhe procesin infektiv provokojnë dëmtimin e 50-80% të mureve të hojëzave.

Bllokimi bronkiolar provokon një rritje të fortë të rezistencës së rrugëve të ajrit, dhe kjo sjell si pasojë rritje të punës së parenkimës mushkërore.

Pacientët përballen me vështirësi të mëdha me kalue ajrin nëpër bronkiola gjarë frymënxjerrjes, me qenë se forca e aplikuar me nxjerrë ajrin jashtë mushkërive bie jo vetëm mbi hojëzat por edhe mbi rrugët e ajrit si bronikolat, duke i ngushtuar dhe rritur më tej rezistencën.

Humbja e madhe e parenkimës mushkërore funksionale zvogëlon aftësinë e difuzionit, shpërhapjes së gazeve, kështu që reduktohet aftësia e mushkërive me oksigjenue gjakun dhe me eliminue dioksidin e karbonit.

Parenkimë mushkërore enfizematoze, në të majtë, ku mund të shihet qartësisht dëmtimi apo "mungesa" e mureve të hojëzave. Ndërsa në të djathtë një parenkimë mushkërore normale. (Wikipedia)

Parenkimë mushkërore enfizematoze, në të majtë, ku mund të shihet qartësisht dëmtimi apo “mungesa” e mureve të hojëzave. Ndërsa në të djathtë një parenkimë mushkërore normale.
(Wikipedia)

Humbja e zonave të mëdha të parenkimës mushkërore sjell edhe një zvogëlim të numrit të kapilarëve të gjakut nëpër të cilët ky i fundit mund të qarkullojë. Si pasojë, rritet fortësisht rezistenca e enëve mushkërore. Kjo nga ana e vet prodhon një mbingarkesë në zemrën e  djathtë, që pompon gjakun drejt mushkërove, duke shkaktuar shpesh pamajftueshmëri.

Rinstinkt 2013

—————————————————————–

Mbi ndryshimet klimatike

Mbi ndryshimet klimatike

[…]

Rinstinkt 2013

Gaz në tubin tretës – flatulenca

Gaz në tubin tretës  – flatulenca

Gazet e kanalit gastroenterik mund të vijnë nga tre rrugë të ndryshme. Së pari nga ajri i gëlltitur së bashku me ushqimin. Së dyti si produkte të aktivitetit baktoror të zorrës së trashë (kolonit) dhe së treti si gaze që shpërhapen drejt tubit tretës nga gjaku.

Gazet e stomakut, në pjesën më të madhe janë të përbërë nga azoti dhe nga oksigjeni, të derivuar nga ajri i gëlltitur së bashku me ushqimin. Këto gaze në pjesën më të madhe të tyre nxirren jashtë me anë të gromësitjes (gromësimës).

Në zorrën e hollë, zakonisht gjenden vetëm sasi shumë të vogla gazi; në në pjesën më të madhe gaz (ajër) që vjen nga stomaku dhe duodenumi. Për më tepër, shpesh gjenden edhe sasi dioksidi karboni (CO2) që zhvillohet nga reaksioni mes lëngut gastrik dhe joneve bikarbonat të lëngut pankreatik. Ky i fundit ka si funksion atë të neutralizimit të aciditetit të lëngut gastrik. Ndonjëherë reaksioni mes dy lëngjeve është aq i shpejtë saqë është e pamundur thithja imediate e dioksidit të karbonit të prodhuar.

Në zorrën e trashë (kolon) gazet vijnë apo prodhohen në pjesën më të madhe nga aktiviteti bakteror. Në përbërjen e tyre futen dioksidi i karbonit, metani dhe hidrogjeni.
Kur metani dhe hidrogjeni bashkohen me njëri-tjetrin dhe me oksigjenin e ajrit të gëlltitur në proporcione të caktuara formohet një përzierje e vërtetë eksplozive, shpërthyese.

Në fakt, edhe pse mjat rrallë, me përdorimin e elektokauterizatorit gjatë ndërhyrjeve sigmoidoskopike ka patur shpërthime mjaftë të forta të kolonit.

Dihet se, disa lloje ushqimesh prodhojnë sasi më të mëdha të gazeve në kolon. Ndër to janë fasulet, lulelakrat, qepët, misri, uthulla etj.
Disa nga këto ushqime mund të thuhet se përbëjnë një “pabulum” të shkëlqpyer për bakteret prodhues të gazeve, veçanërisht për përmbajtjen e tyre në karbohidrate të fermentueshme.
Disa të tjera kanë një lloj tjetër efekti, një efekt irritues, i cili bën që përshpejtohen lëvizjet peristaltike dhe gazet të tranzitojnë pa mundur të thithen nga koloni.

Sasia e gazit që prodhohet nga zorra e trashë gjatë një dite shkon nga 7 në 10 litra. Ndërsa sasia që nxirret jashtë nëpërmjet anusit shkon deri tek 0,6 litra në ditë. Pjesa tjetër thithet nëpërmjet mukozës intestinale.

Rinstink 2013

——————————————————————————