Neurotrofinat, sinaptogjeneza dhe formimi i sistemit nervor

Neurotrofinat, sinaptogjeneza, formimi i sistemit nervor

Truri i njeriut është i përbërë nga 85 bilion neurone të ndërlidhur. Çdo neuron, individualisht, merr sinjale nga fqinjët e shumtë, dhe bazuar në këto sinjale vendos nëse duhet t’i dërgoj një sinjal qelizave të tjera nervore apo jo.

Së bashku, aksioni i kombinuar i të gjithë neuroneve na lejon neve të mendojmë, të perceptojmë botën që na rrethon, të mendojmë për atë çka shohim dhe të marrim vendime.

Interesant është fakti që kjo strukturë e ndërlikuar formohet (ndërtohet) në nëntë muajtë e shtatëzanisë, aq të shkurtër, ndërsa embrioni rritet në mitrën e nënës së vet.

Qelizat nervore e nisin jetën e vet sikundër të gjitha qelizat e tjera, si qeliza kompakte, me formë të rrumbullakosur… por pastaj nxjerrin aksonin e gjatë dhe dendritet – me anë të të cilëve lidhen me qelizat e tjera në tru apo edhe në pjesë të tjera të trupit.

Në trurin në rritje e sipër, neuronet testojnë vazhdimisht lidhjet e veta me qelizat fqinje, duke kërkuar gjithnjë rrugën më të mirë të transmetimit të sinjalit nervor. Gjatë këtij procesi, në zona të cilat mbipopullohen, shumë neurone skartohen (shkatërrohen) sepse lidhja që ata krijojnë është e tepërt. Gjysma që mbetet formon sistemin nervor. Gjatë pjesës së mbetur të jetës, këta neurone zakonisht nuk riprodhohen; gjithsesi ata dërgojnë dendrite të tjerë, drejt qelizave të afërta ndërsa sistemi nervor rritet apo riparon dëmtimet.

Jetë a vdekje…

Gjatë procesit të zhvillimit të nervave, neurotrofinat ndihmojnë qelizat nervore që të vendosin nëse do të vazhdojnë të jetojnë apo do të vdesin. Neurotrofinat janë molekula të vogla, më saktë proteina të vogla, që sekretohen në sistemin nervor. Një nivel, i vogël, i qëndrueshëm, neurotrofinash është i nevojshëm për të mbajtur qelizat nervore në jetë. Gjithsesi, në disa kontekste të caktuara, prania e neurotrofinave mund të ketë efektin e kundërt duke i nxitur qelizat drejt vdekjes së programuar, apoptozës. Gjatë zhvillimit të sistemit nervor, nivelet zonale (lokale) të neurotrofinave kontrollojnë krasitjen e qelizave nerovore të panevojshme. Më vonë, gjatë jetës (dmth pas përfundimit të zhvillimit embrional), neurotrofinat përdoren (kanë funksion) për të stimuluar rritjen e dendriteve të rinj në zona ku nevojiten dhe për të shkaktuar vdekjen e dendriteve që shtrihen në zona të mbipopulluara.

Lloje të ndryshme neurotrofinash

NGF - faktori i rrites nervoreJanë zbuluar (deri më tash) katër lloje neurotrofinash: nerve growth factor NGF (faktori i rritjes nervore – zbuluar nga R.L.Montalçini), i treguar në figurë; faktori i rritjes i derivuar nga truri; neurotrofina 3 dhe neurotrofina 4.

Çdonjë prej tyre ka veti lehtësisht të ndryshme, duke vepruar në nivele të ndryshëm në qelizat nervore. Të gjithë kanë një strukturë të ngjashme, e përbërë nga dy vargje identikë.

Neurotrofinat, Sëmundja dhe Mjekësia

Sëmundje të ndryshme shkalitëse, si sëmundja e Alzheimer-it, infarkti dhe kanceri, mund të shkaktojnë dëmtime neurale pjesërisht falë mosfunksionimit të neurotrofinave. Një strategji terapeutike e përdorur  për të luftuar këto probleme është ajo e të dhënit të neurotrofinave për të shmangurdëmtime apo humbje të funksionit të nervave. Fatkeqësisht, neurotrofinat kur përdoren si drogëra nuk kanë një jetëgjatësi të madhe në trup, dhe shkaktojnë efekte anësore të rëndësishme.

Receptorët e neurotofinave

Dy janë receptorët në sipërfaqen e qelizave nervore të cilët bëjnë të mundur marrjen e sinjalit nga neurotrofinat, mbi vazhdimin e jetës apo vdekjen qelizore.

Receptorët TRK (TirozinëKinaza) lidhen me neurotrofinat dhe zakonisht i dërgojnë qelizës sinjale pozitive, duke promovuar mbijetesën dhe rritjen.

Lloji tjetër i receptorit të neurotrofinave quhet p75, dhe zakonisht ka një efekt të kundërt nga receptori TRK. Kur lidhet me neurotrofinat, ai promovon vdekjen e qelizës.

Në nder të Profesores!

 

Rinstinkt, 2012

————————————————————————————————————

Reklama

Transporti i fshikëzave

Pamje me mikroskopi elektronike me skansion e nje aksoni, ku duken dy fshikeza qe permbajne neurotransmetues, te fiksuara tek nje mikrotubth (mikrotubul). Mikrotubthi sherben si nje “rruge”, ose me sakte, si nje strukture fizike nepermjet te ciles fshikeza me neurotransmetues mund te leviz pergjate qelizes (aksonit, ne kete rast).