Psikologji spekulative dhe autoreferenciale

Psikologji spekulative dhe autoreferenciale

(nga Sciencemag)

(nga Sciencemag)

Vazhdojnë përgjigjet dhe kundër-përgjigjet siç edhe ankesat foshnjarake të ngjallura nga puna dhe përfundimet e Many Labs Replication Project – një projekt që prej disa kohësh ka marrë përsipër ripërsëritjen e disa kërkimeve shkencore të famshme në fushën e psikologjisë, më saktë të psikologjisë shoqërore.

Ripërsëritja e një kërkimi shkencor është një mjet themelor i metodës shkencore, meqë një konfirmim i dalë nga përsëritja e studimit/eksperimentit i jep një plus të madh përfundimeve të nxjerra nga studimi/kërkimi origjinal; në të kundërt nëse studimi/kërkimi shkencor origjinal nuk arrihet të përsëritet – gjithnjë duke zbatuar një metodologji të caktuar – kjo është një shenjë e keqe, që nuk flet aspak mirë për studimin, përfundimet e të cilit zhvlerësohen.

Projektit të Ripërsëritjes Many Labs i janë shtuar edhe 100 kërkues të tjerë, të gjithë të gatshëm për të hetuar disa nga studimet më të famshme të psikologjisë – të cilat studime, siç e përmenda, nuk po duket se shkojnë mirë me rigorozitetin shkencor.

Projekti ka ripërsëritur dhe ka verifikuar korrektësinë e 27 eksperimenteve të psikologjisë mjaft të njohur në leteraturën e fushës, dhe ka gjetur se, më shumë se gjysma e tyre kanë dhënë një dështim të pjesshëm ose të plotë. Korolari i menjëhershëm është: a është psikologjia një fushë shkencore, duke parë këtë pamjaftueshmëri “fryme shkencore” dhe këtë frymë të mbifryrë spekulative?

Megjithatë; Projekti Many Labs është sulmuar fort, kryesisht nga autorët studimet e të cilëve futën ujë dhe nuk i qëndruan dot provës së ripërsëritjes. Akuza e tipit “Ndihem si një kriminel hipotetik që nuk ka të drejtë mbrojtjeje dhe nuk ka mënyrë për të patur drejtësi”, vjen nga Simone Schnall nga Universiteti i Kembrixhit në Mbretërinë e Bashkuar, autore studimesh mbi “konjicionin e trupëzuar” (embodied cognition). Autorja ndihet nën akuzë pas përfundimit negativ të replikimit të një studimi të vitit 2008 që vinte në “dukje” se si ndjesia morale mund të manipulohej nga larja e duarve (pastërtia). Shtatë në tetë eksperimente që kanë të bëjnë me “konjicionin e trupëzuar” nuk patën një rezultat të mirë.

Vënia në dyshim e punës së studiuesve që bënë ripërsëritjet e eksperimenteve do të ishte krejt e panevojshme meqë është përdorur një protokoll i pre-regjistruar… pra janë sjellë në mënyrën më të mirë të mundshme, atë shkencore, çka, tani, nuk mund të thuhet për studiuesit që kishin ngritur në këmbë këto eksperimente. Pavarësisht gjithçkaje shumë tregohen ende kokëfortë në stoicizmin e tyre, duke folur për “replication bullying”.

Çka po ndodh është një ngjarje e paprecedentë të botën e psikologjisë. Po rritet tendenca, e shumë pritur por e vonuar, për të përdorur kriteret më rigoroze të mundshme dhe metodologji empirike dhe kërkime të bazuara mbi të dhëna, përkundrejt të qëndruarit në fushën e derisotshme të spekulimeve dhe të verifikimeve llafologjike autoreferenciale.

Një debat që nuk ka pse të mungojë, meqë mentaliteti shkencor duhet përdorur domosdo (edhe) në një fushë si psikologjia shoqërore, e cila ka disa kohë që kërkon të futet në rangun e shkencave, por pa mundur dot…

Bibliografia:

Rinstinkt blog, 2014

[Nëse postimi të pëlqeu, dhe do të qëndrosh i/e azhornuar, mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

————————————————————————-

Reklama

Alternativa e mashtrimit

Disa përsiatje mbi shkrimin: Gabimi fatal ndodhi… shkruhet mbi varrin e Steve Jobes-it

Beware - The cancer quack

The cancer quack

Dua të sinjalizoj, për lexuesit e rregullt të kësaj faqeje, një shkrim shum interesant dhe tellallisës të doktor Myftar Barbullushit, të botuar tek Gazeta Panorama më 26 shkurt 2014, dhe të lexueshëm në këtë nyje.

Shkrimin e vet doktor Barbullushi e fillon me një përshkrim të një ndodhie interesante, që i përket jo vetëm fushës mjekësore, epidemiologjisë por edhe fushës së përftimit të dijeve dhe më tej mënyrës racionale të të menduarit. Ka të bëjë me atë që quhet triali i parë klinik, që mëpastaj rezultoi në gjetjen e “kurës” për sëmundjen e skorbutit.

Për ata që nuk e dinë, sëmundja e skorbutit ka të bëjë me një deficencë vitamine C, thënë ndryshe acidit askorbik.Vitamina C është e rëndësishme në atë që unë, për thjeshtësi po e quaj, transformimi post-sintezë i kolagjenit. Që ka të bëjë me oksidrilimin e prolinës dhe lizinës në molekulën e kolagjenit. – duke i bërëvargjet e kolagjenit të përfitojnë funksionin e vetë të plotë, pra rezistencë të plotë.

[Lexo: Kolagjeni, vitamina C dhe roli i saj në stabilizimin e strukturës së kolagjenit]

Doktor Barbullushi, mendoj, e fillon pikërisht në këtë mënyrë shkrimin e vet për të vënë në dukje se, ka një mënyrë racionale dhe shkencore se si përftohet dija. Një dhe vetëm një. Dhe dijet dhe metodat që pretendojnë të kurojnë pacientët dhe patologjitë e tyre, duhet të jenë përftuar sipas një mënyre dhe metode të çertifkuar dhe të përsëritshme; asaj shkencore.

Rasti i D.C. Lind-it është emblematik, meqënëse ai, me mjetet dhe njohuritë e pakta të zotëruara askokohe, qe në gjendje që të përshkruante sëmundjen e skorbutit në mënyrë racionale, të dallonte zhvillimin e sëmundjes në raport me kushtet ambientale dhe ushqimore, e të demonstrojë se si ishte e mundur kurimi i skorbutit me shtimin në dietë të portokalleve dhe limonave. Lind-i tregoi, përtej çdo dyshimi të arsyeshëm se, ngrënia e protokalleve dhe limonave kuronte apo më mirë të themi i jepte trupit të njeriut (me skorbut) një element i cili më parë, në gjendjen skorbutike, i mungonte. Natyrisht shkencëtari Lind, në kohën kur jetonte, nuk kishte dijeni dhe mjete për të njohur strukturën e vitaminës C apo më tej, mekanizmin e saj të funksionimit mbi molekulën kolagjenore. Megjithatë, kjo nuk e bën zbulimin e tij më pak të vlefshëm; thjeshtë zbulimi se agrumet parandalonin, apo kuronin skorbutin, ishte në vetvete një revolucion në mënyrën e të menduarit dhe të përqasurit ndaj problemeve.

Natyrisht që bashkëkohës dhe paraprirës të Lind-it kishin tentuar ta kuronin skorbutin, dhe jo vetëm këtë, në mënyra “alternative”, siç i quajnë në gjuhën popullore. Natyrisht pa ndonjë sukses. (Duhet thënë gjithashtu, se në fillimet e veta mjekësia nuk i kishte kufijtë mjaftë të ndarë me praktika të tjera jo edhe aq shkencore.)
Pa sukses pikërisht sepse kjo mënyrë alternative nuk ekziston.

Ata që zakonisht pretendojnë të kurojnë me mënyra “alternative”sëmundje me mekanizma etiopatogjenetik të njohur, janë në më të mirën e rasteve disa budallenjë. Në rastet më të kqija budallenjtë janë ata që bien në grackën e këtyre sharlatanëve, e këta të fundit janë disa individë meskinë që përfitojnë nga padituria e njerzve, shpesh duke krijuar edhe një pasuri të konsiderueshme mbi jetët dhe dëshpërimin e të tjerëve.

[Për shembull, sharlatanët që pretendojnë të kurojnë diabetin pa insulinë.]

Lexuesi, duhet të kuptojë se nuk ekziston një alternativë ndaj mjekësisë. Mjekësia, ajo zyrtare, është e vetmja që mund të kurojë, dhe kjo meqënëse është e vetmja që bazohet mbi të dhëna të faktuara dhe mbi një mënyrë racionale të përftimit të dijeve.
Praktikat e tjera, të reja ose të vjetra, të cilat kanë treguar apo kanë qenë në gjendje t’i nënshtrohen skrupolozitetit të metodës shkencore, janë integruar apo integrohen vazhdimisht në praktikën mjekësore rutinore.

Të gjitha praktikat e tjera, të cilat pretendojë të kurojnë/shërojnë duke apeluar për entitete, mekanizma apo gjëra të tjera të çuditshme e të pakuptueshme nga “mjekët e zakonshëm” apo të fshehura pas një gjuhe dhe një “aure” misterioziteti, janë mashtrime ose më shpesh disa sharlatanizma të kota.
Dhe jo vetëm që nuk kurojnë, por shpesh edhe shkaktojë dëme, sëmundje, apo deri edhe vdekje të pacientëve/individëve të drejtohen për tek këto praktika të quajtura skuthërisht “alternative”, por që alternative nuk janë, meqë nuk ofrojnë asgjë alternative përveç mashtrimit dhe gënjeshtrës.

[Lexo: Kura me sodë buke, merret i pandehur “onkologu” italian – Panorama.com.al]

[Lexo: Burgim për guru-n alternativ]

Por mbi këto probleme do të kemi rast të flasim edhe në të ardhmen.

Rinstinkt, 2014

———————————————————————————

Përsiatje mbi historinë e Mikrobiologjisë

Përsiatje mbi historinë e Mikrobiologjisë

Të kuptuarit e sotëm të mikrobiologjisë vjen falë punës kumulative të mijëra mikrobiologëve kontributi i të cilëve shtrihet në mbi 300 vite. Kontributi i  tyre ka ndihmuar në avancimin e shkencës dhe mjekësisë.

Ndërtimi i mikroskopit bëri të mundur parjen e mikroorganizmave dhe identifikimin e pranisë së tyre pothuajse kudo, veçanërisht si agjentë të sëmundjeve.

Antonie van Leeuwenhoek konsiderohet babai i bakteriologjisë dhe protozoologjiës sepse ishte i pari njeri që prodhoi përshkrime korrekte të baktereve dheprotozoarëve.

Teoria e gjenerimit të vetvetishëm të organizmave të gjallë nga “forca jetësore” në ajër u zhvlerësua njëherë e përfundimisht nga Lui Pastëri.

Metoda shkencore është një proces me anë të cilit shkencëtarët kërkojnë të shpjegojnë fenomenet natyrore. Metoda shkencore karakterizohet nga procedura që ose e mbështesin ose e diskreditojnë hipotezën fillestare.

Njohuritë e përftuara nëpërmjet metodës shkencore testohen rreptësisht në eksperimente të përsëritur nga shumë shkencëtarë për të verifikuar vlefshmërinë e tyre. Koleksioni i një sërë hipotezash të vlefshme quhet teori. Teoria e mbështetur nga shumë të dhëna të përftuara në kohë (me kalimin e kohës) quhet ligj.

Mikrobiologët zhvilluan teorinë mikrobike të sëmundjeve dhe futën konceptin e rëndësishëm të teknikës aseptike për të kontrolluar përhapjen e agjentëve infektivë (të sëmundjeve).

Lui Pastëri dhe Robert Kohu ishin mikrobiologët kryesues gjatë periudhës së artë të mikrobiologjisë (nga mes-1800ës deri në fillimet e 1900ës).

Hahnemann dhe origjina e homeopatisë.

Homeopatia: mit dhe legjendë (1)

Hahnemann dhe origjina e homeopatisë.

Homeopatia lindi në një periudhë (fillimi i viteve 1800) kur marrja e gjakut nga trupi, futja e lëngjeve nga rektusi për pastrimin e zorrëve dhe shushunjat përdoreshin gjerësisht për të kuruar pacientët. Pastëri dhe kimia ishin ende shumë larg dhe mund të kuptohet fare mirë se si homeopatia e kishte të lehtë të merrte udhën drej famës në atë (këtë) botë plot me injorantë, mungesë teorish shkencore dhe  kurash të sigurta për sëmundjet e shumta të kohës së atëhershme.

Nga Gjermania e asaj kohe, Samuel Hahnemann, i zhgënjyer nga dështimet e mjekësisë zyrtare dhe pa njohjen e kimisë që do të vinte vetëm 50 vite më vonë, i dha fillesën metodës homeopatike.

Procedimi i tij tipik konsistonte në marrjen e përzierjes fillestare (një miks ujë-akool dhe substance “kuruese”), vendosjen e një pjese në 100 pjesë ujë (pra, në raportin 1 me 100),  tundja dy herë dhe… kështu përftohej tretësia e parë në njëqind pjesë ujë (1CH). Nga kjo tretësirë (me një pjesë të vetme “përbërjeje” në njëqind pjesë ujë), merret përsëri një pjesë, për ta thjeshtuar le të themi se merret një pikë, dhe hollohet (apo tretet) në 99 pika (pjesë) ujë (më pas duke e “tundur” të gjithë tretësirën), duke përftuar tretjen e dyte në raportin 1:100 (2CH); dhe kështu me radhë e me radhë deri në tretëjen (hollimin) e dhjetë, të njëzetë, dhe të tridhjetë, hollim që përdoret shumë edhe sot.

Numri i herëve që duhet të “tundet” (por jo shkundej!!) ampula, më pas, u standardizua në 100 herë.

Me kalimin e kohës (shekujve) legjenda ka bindur shumë njerëz se “tundjet” (por jo shkundjet!) banale, janë në realitet njëfarë “dinamizimi” i ilaçit, se janë “fuqizime” të tretësirës, me fuqinë magjike të gdhendjes në ujë të fuqisë kuruese të homeopatisë. Është pak a shumë siç ndodh edhe me fetë, disa zakone të rëndomta kthehen shpejt në dogma dhe të vërteta absolute që duhen ndjekur nga besimtarët. Në fakt pas 200 vitesh mund të lexohen ende libra në të cilët flitet hollësisht mbi mënyrën sesi duhen “tundur” (dhe jo shkundur) këto ampula të bekuara, për sa kohë dhe për sa herë, në mënyrë që të përftohen tretësira vërtet “efikase”.

Realiteti i fakteve, natyrisht, ishte (është) i ndryshëm, dhe u zbulua pas 150 vitesh (nga dalja në qarkullim e homeopatisë) nga një italian.

Mbërrin kimia: Avogadroja

Mikrobiologjia (3)

Mikrobiologji (3)

Mikrobiologjia e tokës: transformimi bakteror i materies organike dhe joorganike.

  • S. Winogradsky (1856-1953)
    • Themelues i mikrobiologjisë së tokës (dheut).
    • Bakteret transformojnë elementët: mund të oksidojnë hekurin, squfurin dhe amonin për qëllime energjetike.
    • Disa baktere fiksojnë dioksidin e karbonit.
  • M. Beijerinck (1851-1931)
    • Izoloi N-fiksuesit dhe S-reduktuesit.
    • Koncepti i kudogjëndjes (kudondodhjes) së mikroorganizmave.
    • Përdori kulturat e rritjes të pasuruara (me lëndë specifike).
    • Bekteret azot-fiksues simbiotikë dhe jeta e lirë (Azotobacter, Rhizobium).

Zhvillimi i Mikrobiologjisë në shekullin e XX

  • 1928 – Flemingu zbulon penicilinën, e prodhuar nga Penicillium notatum.
  • Në vitet ’40 zbulohen (gjenden) sistemet gjenetike te bakteret dhe fagët.
  • Bakteret bëhen modeli kryesor për biologjinë molekulare.
  • Disa nga detajet e sintezës së proteinave, replikimit të ADN-së, etj. janë studiuar në baktere.

Metoda shkencore – Francis Bakon

Arsyetimi deduktiv

Zhvillimi i një sistemi eksperimental në gjëndje që t’u përgjigjet pyetjeve në mënyrë objektive është quajtur “metodë shkencore”.

Lindja e Kimioterapisë moderne

Kimioterapia – trajtimi me përbërje kimike.

Agjentët kimioterapikë të përdorur në trajtimin e infeksioneve mund të jenë sintetikë (kimioterapikë) ose të prodhuar nga mikroogranizmat kërpudhore apo bakterore ( natyror apo antibiotikë).

Paul Ehrilch, babai i kimioterapisë, në vitin 1910 zhvilloi kimioterapikun e parë: një përbërje sintetike me bazë arseniku organik (salvarsan, drug #606) për trajtimin e sifilizin.

Në 1928-ën, Alexander Fleming-u zbulon antibiotikun e parë.

Ai vëren se kërpudha e llojit Penicillium prodhonte një antibiotik, penicilinën, që ishte në gjendje të inaktivizonte Staphylococcus aureus-in.

Në 1940-ën, penicilina testohet klinikisht dhe prodhohet në shkallë industriale.

 

Evolucioni modern i Mikrobiologjisë

Bakteriologjia = studimi i baktereve.

Mikologjia = studimi i kërpudhave.

Parazitologjia = studimi i Protozoarëve dhe krimbave parazitë.

(Zbulimet më të fundit në gjenomikë, kanë dhënë instrumente të reja për klasifikimin e mikroorganizmave.)

Imunologjia = studimi i imunitetit. Vaksinat dhe sistemi i interferonëve janë studiuar për të parandaluar dhe kuruar sëmundjet virale.

  • Përdorimi i Imunologjisë për të identifikuar disa baktere në “sierotipa” (variante ndërspecifike) u propozua nga Rebecca Lancefield në vitin 1933.

Virologjia = studimi i viruseve.

  • 1892 – Iwanowski infekton disa bimë të shëndetshme të duhanit me virusin e mozaikut të duhanit.
  • 1917 – Herelle zbulon viruset bakterore (apo bakteriofagët, fagët).
  • 1935 – Stanley dëliron (pastron, “purifikon”) viruset e mozaikut të duhanit, duke treguar për të parën herë strukturën e një virusi.
  • 1954 – Salk ndërton vaksinën kundërpolio.
  • 1960 – Paul Berg fut ADN kafshe në ADN-në bakterore në mënyrë që bakteret të mund të prodhonin proteina të kafshës (teknologjia e ADN-së rikombinante = ADN e formuar nga dy burime të ndryshme).

Duke përdorur mikroorganizmat…

  • George Beadle dhe Edward Tatum treguan se gjenet kodifikojnë për enzimat qelizore (1942).
  • Oswald Avery, Colin MacLeod dhe Maclyn McCarty treguan se ADN-ja përfaqëson materialin trashëgues (1944).
  • Francois Jacob dhe Jacques Monod zbuluan rolin e ARN-së mesazhere në sintezën proteinike (1961).

Nobel për Mjekësinë

1901* von Behring – Kundërtoksina difterike

1902 Ross – Transmetimi i Malarjes

1905 Koch – Bakteri i Tuberkulozit (bacili i Kohut)

1908 Metchnikoff – Fagocitët

1945 Fleming, Chain, Florey – Penicilina

1952 Waksman – Streptomicina

1969 Delbrück, Hershey, Luria – Replikimi Viral

1987 Tonegawa – Gjenetika e kundërtrupave

1997 Prusiner – Prionët

*Nobeli i parë për Fiziologjinë dhe Mjekësinë.

Rreth 30% e Nobelëve për Mjeksësinë u janë dhën mikrobiologëve.