Detektimi i hershëm i kancerit (2): Testi i PSA

Detektimi i hershëm i kancerit (2): Testi i PSA

shkrimin e mëparshëm shkruajta për rolin e testit të Papanikolaut në detektimin e hershëm të kancerit të qafës së mitrës.

Duhet thënë se suksesi i Pap testit ka shpënë në zhvillimin e shumë teknikave të tjera të hetimit për detektimin e hershëm, pra në stade fillestare, të kancereve të llojeve të ndryshme. (Kujtoj gjithashtu se kanceri nuk është një sëmundje e vetme, por një grup sëmundjesh me karakteristika të ndryshme, sidomos molekulare.)

Një nga këto teknika hetimi është, për shembull, mamografia. Teknika e mamografisë përdor një teknikë të veçantë rrezesh X për të parë për shenja të hershme të kancerit të gjirit.

Një teknikë tjetër për detektimin e hershëm të një forme kanceri është edhe kolonoskopia, e cila teknikë përdor një instrument të hollë të përthyeshëm, plastik, me fibra optike për të ekzaminuar kolonin për forma shenja të hershme të kancerit të kolonit (zorrës së trashë).

Një test hetimi ideal është ai që u mundëson doktorëve dhe aktorëve të tjerë që merren me shëndetin e njeriut ta detektojnë (kapin) kancerin kudo në trup, me një procedurë të thjeshtë, si për shembull me një test gjaku.

Një nga këta teste ideale është testi i PSA (prostate specific antigen – antigjeni prostatik specifik ), i cili relaizohet kryesisht për detektimin e kancerit të prostatës. Kështu, kanceri i prostatës i cili prek vetëm meshkujt, ngase vetëm meshkujt kanë prostatë, është një formë kanceri që mund të detektohet në këtë mënyrë, pra hershëm duke rritur tej mase mundësitë e mbijetesës dhe të mirëqenies së subjekt-pacientit të prekur.

Burrat me moshë mbi 50 vjeç janë të këshilluar që të bëjnë një test të PSA-së, i cili mat sasinë e antigjenit prostatik specifik në rrjedhën e gjakut.

PSA-ja është në proteinë që prodhohet vetëm nga qelizat e gjëndrës së prostatës, dhe normalisht gjendet në gjak vetëm në përqëndrime të vogla. Nëse analizat e gjakut tregojnë një nivel të lartë të PSA-së (antigjenit prostatik specifik) kjo është një shenjë e sigurt e një problemi në gjendrën e prostatës. Për të saktësuar natyrën e problemit nevojiten teste të tjera; pra për të konfirmuar nëse është problem tumoral apo i ndonjë natyre tjetër.

Antigjeni Prostatik Specifik – PSA

Edhe forma të tjera kanceri lëshojnë në gjak proteina specifike të kancerit përkatës apo indit ku kanceri është zhvilluar. Natyrisht, edhe pse në fillesat e veta, këto metoda të mjekësisë së laboratorit kanë kërkuar e kërkojnë ende shumë punë për kapjen e ndryshimeve të vogla në përqëndrimn e proteinave të gjendura në rrjedhën e gjakut.

© Rinstinkt

[Të pëlqeu postimi? Nëse po, atëhere mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

———————————————————————————

Semeiologjia e kraharorit – Semeiotika e gjëndrës së gjoksit (gjirit)

Semeiologjia e kraharorit – Semeiotika e gjëndrës së gjoksit (gjirit)

 

Anamneza e pacientes

Gjatë realizimit të anamnezës pacientes i drejtohen pyetje mbi moshën, moshën e menarkës dhe/ose të menopauzës, mbi karakteristikat e ciklit të vet menstrual (pra nëse ësthë i rregullt apo jo, nëse ka dhimbje, dizmenorrea etj.), mbi shtatëzaninë, mbi abortet që mund të ketë patur, mbi zakonet e saj seksuale, mbi përdorimin apo jo të kontracpeptivëve (oralë), mbi ushqyerjen me gji, mbi terapi të mundshme hormonale të ndjekura nga pacientja.
Së fundi i drejtohen pyetje për të hetuar ndonjë familjaritet të mundshëm për patologji neoplastike beninje ose malinje të gjëndrës së gjirit (për shembull:mamaja ka vdekur nga kanceri i gjirit në moshën X).

Ekzaminimi fizik

Inspektimi (kontrolli)

Çdo gji (gjoks) mund të ndahet semeiologjikisht në katë kuadrantë, si një orë në qendër të së cilës ndodhet areola dhe thitha. Kuadranti i sipërm-i jashtëm dhe zgjatimi sqetullor i gjëndrës janë vendi i 60% të patologjisë që prek gjirin.

kuadrantet ne te cilet ndahet gjendra e gjirit

Gjatë inspektimit (kontrollit të pacientes) kjo duhet të qëndrojë në ortostatizëm me duart afër hijeve dhe më vonë pas kokës, me një përthyerje të lehtë përpara të bustit.

Qëndrimi i pacientes gjatë hetimit

Qëndrimi i pacientes gjatë hetimit

Thitha (thumbi) është i përbër nga ind erektil (ngrehës) i mbuluar nga lëkurë e pigmentuar. Në majë apo një afërsi të saj mund të vihen re hapjet e dukteve galaktoforik (të qumshtit).

Areolat përreth thithës janë edhe këto të pigmentuara; intensiteti i pigmentimit ndryshon drejtëpërdrejtë në varësi të ngjyrës së errët të pacientes. Pigmentimi është më i vogël tek subjektet bionde, ndërsa rritet gjatë shtatzanisë dhe në rast pamjaftueshmërie të mbiveshkores.

Hetimi i kryer nga ekzaminatori realizohet duke proceduar në sens orar.

Gjatë kontrollit (inspektimit) vëzhgohet simetria e gjëndrave mamare, pamja sipërfaqësore, lëkura, pigmentimi, thitha dhe tërheqjet (rrudhjet) lëkurore.

  • Forma – është është diskoide apo konike (ndryshueshmëri fiziologjike).
  • Numri i gjinjve – përdoren termat: amasti, normomasti apo polimasti.
  • Numri i thithave – përdoren termat ateli, normoteli apo politeli.
  • Simetria (anizometria) – edhe pse shpesh simetria tregon apo “flet” për një jo-simetri fiziologjike të zhvillimit të gjinjve, rritja e vëllmit të një gjjiri mund t’i detyrohet një anomalie zhvillimi, pranisë së ndonjë cisti, mastitit apo ndonjë mase tumorale, të kufizuar apo të përhapur.
    Asimetria e gjinjve bëhet më e dukshme kur pacientja qëndron drejtë, në këmbë.
  • Vëllimi – përshkrimi i vëllimit realizohet duke përdorur termat: hipomasti, normomasti, hipermasti, gjigantomasti etj.
    Duhet të vëzhgohet nëse ka alteracione të profilit të gjëndrës; rilieve, mbufatje, tërheqje apo depresione.
  • Pamja sipërfaqësore – Duhet të vihet re dhe të sinjalizohet nëse ka rrjeta venoze të dukshme, eritema, ulçera, lëkurë si zhapë portokalli etj.
    Në rast mastiti, vihet re një skuqje e shpërhapur apo eritemë e lëkurës së gjirit. Një rrudhje (tërheqje) lëkurore lokale mund t’i detyrohet një tumori që prek ligamentet varës (mbajtës, pezullues) të gjëndrës.
Forma e gjinjve mund të jetë, ndër të tjera, diskoide apo konike.

Forma e gjinjve mund të jetë, ndër të tjera, diskoide apo konike.

Edema e gjoksit mund të jetë shprehi e një bllokimi të kanaleve limfatike të lëkurës, të cilat mund t’i detyrohen qelizave neoplastike.

  • Thithat – duhet vëzhguar vëllimi, forma, pigmentimi dhe simetria. Ndonjëherë në vend që të jenë të spikatura, të dala mund të jenë të tërhequra, të rrudhura. Mund të vëzhgohen ulçeracione bilaterale që zakonisht janë shprehje e një sëmundje dermatologjike beninje. Apo ulçeracione unilaterale që mund të jenë shprehi e një procesi malinj.
    Në inspektimin e thithave duket të vihet re dhe të referohet edhe mbi sekretimin e mundshëm dhe llojin e tij.
  • Tërheqja lëkurore – Për të dhënë një vlerësim të saktë mbi tërheqjen lëkurore të gjinjve duket mbajtur mend pak anatomi. Duhet mbajtur mend se gjëndra përshkohet nga ligamentet suspensorë (mbajtës) të Cooper-it. Kur këto ligamente tkurren si pasojë e pushtimit nga një masë tumorale, në sipërfaqe vihet re rrudhja e lëkurës.Ekzistojnë disa manovra për të bërë më evidente fenomenin e tërheqjes së lëkurës. Nëpërmjet tkurrjes së muskujve të kraharorit… njëra metodë kërkon që pacientja të shtypi pllëmbët e duarve përkundrejt njëra-tjetrës, në mënyrë që të forcohen dhe të tkurren muskujt e kraharorit. Metoda tjetër kërkon që pacientja të ushtrojë forcë në hijet e veta për të njëjtë arsye si më sipër. Këto manovra duhet të përsëriten më shumë herë për të eksploruar të katër kuadrantët e gjinjve.
Manovra për evidentimin e ndonjë tërheqjeje lëkurore

Manovra për evidentimin e ndonjë tërheqjeje lëkurore

Palpimi (prekja me dorë)

Palpimi, pra prekja me dorë e kraharorit, duhet të jetë sipërfaqësor dhe të kryhet me lkujdes të madh në mënyrë që ndonjë dëmtim të mos kaloj i pavëzhguar.

Palpimi (prekja me dorë) zakonisht realizohet “në spirale”, duke filluar nga thitha e mëpastaj duke kaluar nga kuadranti në kuadrant.

Në palpimin e thithës vlerësohet elasticiteti që, për shembull, në rast karçinomi subareolar humbet.

Gjatë palpimit (prekjes me dorë) të zonës areolare të gjinjve, vlerësohet duke ushtruar presion, sekrecioni eventual dhe natyra e tij.

Gjëndra mamare – Prekja me dorë e gjëndrës realizohet pra në spiral, në sens orar. Pacientja duhet të qëndrojë shtrirë me shpinë ose në këmbë, me gjymtyrët e dipërme fillimisht të lënë të lirë anash hijeve e pastaj të ngritur mbi kokë.

Në palpimn e gjirit duhen vlerësuar disa karakteristika:

  • Konsistenca dhe elasticiteti – rritja e konsistencës dhe humbja e elasticitetit sygjerojnë një infiltrim të natyrës neoplastike në indin nënlëkuror të gjirit.
  • Dhembshmëria (dhimbje në prekje) – zakonisht është shenjë e një procesi flogjistik apo e një mastopatie cistike. Gjatë periudhës që paraprin menstruacionet mund të ketë dhimbje në prekje, e cila bën pjesë në kuadrin e “tensionit premenstrual”. Ndërsa dëmtimet dhe proceset malinje janë zakonisht jo të dhembshme.

Nëse gjatë palpimit (prekjes me dorë) të gjirit vihen re masa, tek to duhen vlerësuar dhe përcaktuar këto karakteristika:

  • Vendi – lokalizimi kryhet sipas katër kuadrantëve në të cilët ndahet gjëndra e gjirit.
  • Vëllimi – preferohet të jepet një vlerësim sipas tre drejtimeve, gjatësi, gjerësi dhe trashësi. Kështu gjatë ekzaminimeve të ardhshme mund të gjykohet në evolucion vëllimor në sens progresiv apo regresiv.
  • Konturnet – nëse janë të rregullt, të lëmuar, apo jo të rregullt, në formë ylli (kjo e fundit haset zakonisht në rast tumori malinj).
  • Konsistenca – e butë, e fortë, “gëlqerore”, etj…
  • Dhembshmëria (dhimbja gjatë palpimit) – të shihet më sipër.
  • Lëvizshmëria – duhet vlerësuar lëvizshmëria e masës së prekur si në planin sipërfaqësor ashtu edhe në atë të thellë. Kujtoj se pjesa më e madhe e dëmtimeve beninje janë të lëvizshme, ndërsa proceset apo dëmtimet malinje mund të jenë të lëvizshme në fazat e para por bëhen gjithnjë e më statikë, më pak të lëvizshëm në stadet e mëpasshëm, meqnëse infiltrojnë (pushtojnë) indet rrethues.

Palpimit (prekjes me dorë) duhet t’i bashkëngjitet edhe eksplorimi i gropave të sqetullave dhe të rajoneve mbiklaveare dhe çervikale. Ky hetim bëhet për të vlerësuar gjendejen e gjëndrave limfatike; nëse janë të zmadhuar, të shkrirë me njëri tjetrin, nëse ndihet dhimbje gjatë palpimit etj. Po ashtu vlerësohet migrimi apo invazioni i këtyre gëndrave limfatike nga qelizat kanceroze metastazike.

Auskultimi (dëgjimi)

Gjatë auskultimit (dëgjimit) të gjirit mund të dëgjohen “zhurma” të prodhuara nga arteria mamare e brendshme gjatë fazave të avancuara të shtatëzanisë apo gjatë ushqimit të foshnjes me gji (për shkak të kërkesës së rritur për gjak).

 

Ekzaminimi diagnostik

Termografia apo Teletermografia – bazohen mbi vlerësimin e temperaturës sipërfaqësore, lëkurore të gjëndrës. Një rritje e temperaturës me 2 gradë Celsius është shenjë e një procesi patologjik.

Ekografia mamare – kryhet me sondë me frekuencë të lartë (7,5 MHz). Ekografia mamare është një metodikë instrumentale e patëkeq e cil mund të përsëritet pa limit, pa i shkaktuar dëme pacientit. Mundëson evidentimin e nyjeve cistike apo të tumorale. Për këto të fundit duhet të vlerësohen edhe kriteret e beninjitetit apo malinjitetit.

Mamografia – ekzaminim radiologjik që realizohet në tre projeksione me ekrane të posaçëm mbrojtës për të zvogëluar ekspozimin. Mamografia mundëson vlerësimin e modifikimeve të opacitetit të trupit gjëndëror. Po ashtu mund të vlerësohen fryrjet (mbufatjet) e mundshme dhe natyra e tyre, beninje apo malinje.

© Rinstinkt, mbi tekstin

—————————————————————————————–

Imazheri: Radiografia

Radiografia

Procedura: një tufe e vetme me rreze-x kalon nëpër trup, duke prodhuar një pamje te strukturave te brendshme ne një film te ndjeshem ndaj rrezeve-x. Pamja dypermasore qe rezulton është një radiografi, e quajtur edhe rreze-x.

 

Pamje ballore e një radiografie të kraharorit

Radiografite janë relativisht te lira, te shpejta, dhe te thjeshtapër t’u bërë; zakonisht japin majftueshem informacion për diagnoze. Rrezet xnuk kalojne me aq thjeshtesi nëpër strukturat me dendesi te lartë, kështuqë kockatduken e bardha. Strukturat zgavrore, boshe, sikundër mushkëritë shfaqen teerreta, te zeza. Strukturat me dendesi te ndermjetme, si lekura, dhjami dhe muskujt, shfaqen ne nuanca te gri-së.

Rrezet x perdoren ne doza me te vogla kur ekzaminohen inde tebute, si gjoksi (mamografia) dhe kur duhet te percaktohet dendesia e kockave (densiometrie kockave).

Mamografi e gjoksit të femrës, që tregon një tumor malinj.

Densiometri kockore e shtyllës kurrizore

Është e nevojshme qe te perdoret një substance qe jep kontrast, për te bërë strukturat zgavrore ose te mbushura me leng te dukshme ne radiografi. Rrezet X  i bejne strukturat qe permbajne subsancen qe ofron kontrast te shfaqen te bardha. Substanca mund te futet me injektim, nga goja, ose nga rektusi, ne varesi te strukturave qe duhen pare.

Kontrasti me rreze x perdoret për te marre pamje nga enet e gjakut (angjiografi), te sistemit urinar (urografi intravenoze),  dhe te traktit gastrointestinal (kontrast rrezesh x me Barium).

Angjiogram i një arterie koronare (të zemrës)

 

 

——————————————————————–

 

 

Kanceri i gjoksit

Kanceri i gjoksit

Kancerii gjoksit është tipi i kancerit qe prek me shumë femrat. Është një nga shkaqet kryesore te vdekjes se grave (nga kanceri), menjehere pas kancerit të mushkërive. Me shumë se 40000 gra vdesin çdo vit nga kanceri i gjoksit vetëm ne Shtetet e Bashkuara te Amerikes.

Faktorët e riskut  për kancerin e gjoksit janë: mbipesha (veçanërisht pas menopauzes), përdorimi i alkoolit (me shumë se dy pije ne dite), dhe mungesa e ushtrimit fizik.

Disa studime tregojne se, edhe pirja e duhanit është një faktor risku për kancerin e gjoksit. Femrat me histori familjare te afert me kancerin e gjoksit, pra ato që kanë patur të afërm me këtë lloj tumori, jane ne risk me te lartë. 10% i rasteve te kancerit te gjoksit ka prejardhje familjare (apo gjenetike), dhe rreth gjysma e ketyre pacienteve kanë mutacione ne një gjen supresor tumoral, BRCA1 ose BRCA2. Kur produkti proteinik normal i gjenit BRCA1 fosforilohet nga një proteinë-kinazë specifike, ai ndervepron me produktin proteinik normal te gjenit BRCA2 dhe disa përbërës te tjere për te riparuar demtimet e ADN-së.

Rreth 50% e kancereve e gjoksit e kanë zanafillen ne kuadrantin e sipërm, te jashtem te gjoksit. Ndersa tumori malinj rritet, ai mund te aderojë ne indin e thelle (tekafazit) te kraharorit. Ndonjehere ai, tumori, zjgerohet deri ne lekure duke krijuar nje gungë ose depresion (thellim).

Zakonisht,kanceri perhapet deri ne sistemin limfatik. Rreth dy të tretat e kancereve te gjoksit, ne kohen qe diagnostikohen për herë te pare, kanë metastazizuar (pra, janë perhapur), tashmë, ne nyjet limfatike.

Kur diagnoza dhe trajtimi fillojnë heret, 86% e pacienteve mbijetojne për (mbi) 5vjet, dhe 65% mbijetojne për (mbi) 20 vjet e me shumë. Pacientet e patrajtuar kanënjë shkalle mbijetese 5 vjetore prej vetëm 20%.

Mastektomia (heqja kirukgjikale e gjoksit) dhe trajtimi me radiacione janë metodat me teperhapura (“te zakonshme”) për trajtimin e kancerit te gjoksit. Lumpektomia (heqja kirurgjikale vetëm e pjeses se prekur nga kanceri) ne koniuksion me  trajtimin me radiacion duket se janë po aq efikase sa edhe mastektomia, ne disa raste.

Kemioterapia është e nevojshme ne parandalimin e metastazave, veçanërisht ne pacientet premenopauzale (qe s’e kanë kaluar ende). Një zhvillim i koheve te fundit netrajtimin e kancerit te gjoksit është përdorimi i modifikuesve te pergjigjeve biologjike, te cilet perfshijne interleukinat dhe kundërtrupat monoklonalë.

Rreth një te tretat e kancereve te gjoksit janë te varur nga estrogjeni; qe do te thotëse, rritja e tyre varet nga estrogjeni qarkullues. Heqja e vezoreve tek pacientet me këtë tumor lehteson simptomat dhe mund te shkaktoje zhdukjen e “semundjes”ne muaj ose edhe vite.

Një perqasje e rëndësishme ka qene ajo e zhvillimit te agjentëve farmakologjikë qe antagonizojnë aksionin e receptorëve te estrogjenit. Një sfide ka qene ajo e inhibimit te estrogjenit ne gjoks (pra, mos qarkullimin e tij ne indet egjoksit), ndersa ne te njëjtën kohe përftimin e beneficeve prej tij ne pjesë te tjera te trupit.

Vetë-egzaminimi, është një nga menyrat me te thjeshta për te bërë një kontroll te gjoksit, dhe vazhdimisht behen fushata për te nxitur dhe edukuar femrat ne kryerjen e këtij kontrolli personal; kryerja e këtij kontrolli dhe kapja sa me pare e kancerit te gjoksiti rrit shumë shancet e kurimit dhe mbijeteses.

Mamografia, qe është njëfare studimi radiografik i indit te butë te gjoksit, është e një ndihmete madhe ne percaktimin e dëmtimeve te vogla qe mund te mos jene të identifikueshme me egzaminimin normal (apo vetë-egzaminimin). Ne mamografi, “dëmtimet” shfaqen ne filmin e rrezeve X si zona me densitet te lartë (shiko figurën).

———————————————————————-