Sërisht mbi John Snow-n, epidemiologjinë dhe kolerën

Sërisht mbi John Snow-n, epidemiologjinë dhe kolerën

John Snow konsiderohet një nga themeluesit e epidemiologjisë, ajo dishiplinë e mjekësisë që studion, jo pacientët e vetëm, por popullata të tëra, dhe këtë për të kuptuar se cilat mund të jenë shkaqet apo faktorët e riskut për sëmundjet.

Në Londrën e vitit 1832 e pas, pati një sërë epidemish të kolerës që vrisnin nga 10,000 deri në 20,000 banorë çdo 4-5 vite. Faji sipas shumicës ishte i “miazmave”, substanca ajrore të kqija apo me erë të keqe që liroheshin nga grumbujt e plehrave apo nga pusetat, kalonin në qiell dhe përhapeshin në të gjithë qytetin.

Mjeku John Snow, që në fakt ishte thjeshtë një mjek anestetizues, i ndiqte me vëmendje dinamikat e epidemive të kolerës, dhe nuk ishte aspak i bindur me teorinë e miazmave. Me epideminë kolerike të vitit 1854 – një nga më të egrat – gjeti mënyrën për të treguar se shumica gabohej mbi teorinë e vet të miazmave.

Harta e ndërtuar nga John Snow

Harta e ndërtuar nga John Snow

Ideja e John Snow ishte aq revolucionare sa edhe e thjeshtë dhe efikase. Ai shënoi në hartën e Londrës vendndodhjen e çdo viktime të epidemisë së kolerës, dhe më pas u ul dhe studioi shpërndarjen totale të të gjitha vdekjeve. Ajo që vihej re, menjëherë – dhe kjo falë infografikave – ishte se vdekjet përqëndroheshin në qendër të qytetit. Në veçanti përreth Broad Street (sot Broadwick), dhe akoma më në veçanti, rreth një pompe uji që gjendej në atë rrugë.

Për John Snow fajtori ishte më se i dukshëm. Gjendej pikërisht atje, në atë rrugë, në atë pompë uji. Tha e bëri gjithçka për t’i bindur autoritetet që të hiqnin pompën e ujit, duke përftuar kështu një ngadalësim të epidemisë. Ishe një rezultat i jashtëzakonshëm, duke qenë se atëherë nuk dihej akoma asgjë për bakterin përgjegjës të kolerës, Vibrio cholerae, dhe për faktin se përhapej nëpërmjet ujrave të ndotura.

Gjithsesi John Snow nuk duhet mbajtur mend vetëm për kontributet e veta në epidemiologji. Përtej kolerës, mjeku londinez duke qenë me profesion anestezist interesohej edhe për teknikat e reja në anestezi, ku, sërisht, ka lënë gjurmë. Një rast interesant ka qenë kur John Snow bindi Mbretëreshën Viktoria që lindjen e Leopoldit dhe Beatriçes, dy fëmijët e fundit nga nëntë në total, ta bënte jo me dhimbje por me kloroform.

Më 15 mars 2013 ishte 200 vjetori i lindjes së John Snow-t.

© Rinstinkt Prill 2013

[Lexo dhe: John Snow, William Farr, Joseph Lister dhe teoria mikrobike e sëmundjeve]

———————————————————————————————————————-

Reklama

John Snow, William Farr, Joseph Lister dhe teoria mikrobike e sëmundjeve

John Snow, William Farr, Joseph Lister dhe teoria e mibrobeve (teoria mikrobike) e sëmundjeve

Gjatë viteve 1800-të në europë u përballën dy teori që shpjegonin origjinën e sëmundjeve: teoria e miazmave dhe teoria e mikrobeve.

Për teorinë e miazmave, origjina e sëmundjeve shkaktohej nga cilësia e keqe e ajrit, ndërsa për teorinë e mikrobeve origjina e sëmundjeve u detyrohej mikrobeve.

Në vitin 1853, në Londër, shpërthen një epidemi kolere dhe William Farr, një zyrtar i censit (censusit), tregon statistikisht se banorët e lagjeve afër lumit Tamiz kishin më shumë mundësi për t’u sëmurur dhe vdekur nga kolera.

Puna e tij ishte një provë e fortë në favor të teorisë së miazmave sepse lagjet më afër Tamizit, në lartësi më të vogla, kishin ajër më të ndenjur, më të ndotur, ndërsa lagjet në pozicione më të larta, si për shembull lagjia Hampstead, kishin ajër më të pastër dhe banorët e tyre kurseheshin nga epidemia e kolerës.

Konkluzioni i tij ishte se, infeksioni shkaktohej nga një gaz i prodhuar nga ujërat e pisëta dhe pusetat, dhe që përhapej në ajër duke mbërritur tek njerëzit.

Në analizën e vet statistikore doli edhe një e dhënë tjetër e rëndësishme: vdekjet nga kolera ishin më të shpeshta mes banorëve të furnizuar nga dy kompani të ujit, ajo “Southwark & Vauxhall” dhe ajo “Lambeth”.

John Snow e përdori punën e Farr-it, duke i dhënë një interpretim tjetër rezultateve: vdekjet ishin më të shpeshta në lagjet më të ulëta sepse furnizoheshin nga pompa Broad Street që ishte e ndotur nga bacilet e kolerës.

Por Snow duhej të shpjegonte përjashtimet nga teoria e tij: përse kishte të vdekur nga kolera mes banorëve që jetonin larg pompës së Broad Street-it dhe në të njëjtën kohë shumë banorë që jetonin në afërsi nuk sëmureshin.

Të dyja teoritë niseshin nga të dhënat e mbledhura nga Farr-i dhe shpjegonin se përse epidemia ishte më e rëndë në rrethinat e Broad Street-it… por vetëm njëra ishte interpretimi i saktë.

Kur Snow shkëputi pompën e Broad Street-it, piku epidemik kishte kaluar dhe iniciative nuk shërbeu për asgjë. Punimi i Snow-t u publikuar në një libër që më pas u kritikua fortësisht:

There is, in our view, an entire failure of proof that the occurrence of any one case could be clearly and unambiguously assigned to water. Notwithstanding our opinion that Dr Snow has failed in proving that cholera is communicated in the mode in which he supposes it to be, he deserves the thanks of the profession for endeavouring to solve the mystery. It is only by close analysis of facts and the publication of new views, that we can hope to arrive at the truth. (London Medical Gazette, 1849)

Në 1866, në Londër, shpërthen një epidemi e dytë kolere. Snow kishte vdekur prej tetë vitesh por teoria e mikrobeve po fillonte të rritej dhe të fuqizohej falë punimeve të Pasteur-it (Pastërit) dhe Jenner-it. Farr-i ishte kthyer në një mëbshtetës të teorisë mikrobike dhe tregoi se rastet e vdekjeve mund të viheshin në marëdhënie me pompën e ujit sesa me vendin në të cilin banohej.

Teoria e mikrobeve (mikrobike) pati një pasojë të rëndësishme: mikrobet janë mikroorganizma të gjallë që mund të vriten nga substanca antimikrobike apo dizinfektuese. Joseph Lister propozoi përdorimin e acidit fenik (të cilin Listeri e quante carbolic acid) si dizinfektues mbi plagët. Filloi kështu lindja e metodës për të parandaluar infeksionet (asepsi), metodë që revolucionarizoi kirurgjinë dhe kurimin e të sëmurëve.

Titulli i publikimit të Listerit

Titulli i publikimit të Listerit

Këto zbulime u përmblodhën në një artikull të publikuar në 21 shtator të vitit 1867 në British Medical Journal.

Këto zbulime i përdorim edhe sot e kësaj dite, pa e kuptuar, duke shpëtuar  jetën e miliona personave. Lister-i, Snow-i dhe Farr-i aplikuan  ndaj studimeve të problemeve mjekësore një përqasje shkencore, bazuar mbi provat eksperimentale.

Bibliografia:

Lister J (1867). On the Antiseptic Principle in the Practice of Surgery. British medical journal, 2 (351), 246-8

—————————————————————————————————————-

Robert Koh (Robert Koch)

Robert Koh (Robert Koch)

Robert Koh

Robert Koh duke vëzhguar në mikroskop

Robert Koh ishte mjek dhe bakteriolog gjerman që lindi në Clausthal, Hanover në vitin 1843 dhe vdiq në Baden në vitin 1910.

Robert Kohu e kaloi pjesëm në të madhe të jetës së vet në Berlin, si drejtor i zyrës perandorake për higjenën dhe më pas si profesor i higjenës dhe drejtor i institutit për sëmundjet infektive (1891).

Robert Kohu solli në fushën bakteriologjike mundësi të reja studimi, të pa eksploruara gjer atëherë: pregatitja e terreneve të kulturës transparentë dhe të ngurtësueshëm që u mundësuan kërkuesëve zbulimin e shumë mikroorganizmave patogjenë; me risitë e sjella në mikroskopi nga lentet me zhytje; proceset e ngjyrosjes së mikrobeve; metoda të riprodhimit fotografik të preparateve mikroskopike etj.

Mes kërkimeve e zbulimeve të Robert Kohut janë edhe ato rreth raporteve mes disa karakteristikave biologjike të bacilit të plasjes (antraksit) dhe patogjenezës së sëmundjes, që kanë rëndësi sepse përbëjnë shembullin e parë të një studimi të tillë. Më pas zbulimi i bacilit të tuberkulozit (1882), që u quajt bacili i Kohut e më pas në vitin 1884 me zbulimin e vibrionit të kolerës.

Robert Kohut, në vitin 1905 iu dha çmimi Nobel për kërkimet dhe zbulimet (e reja) mbi tuberkulozin.

[Postulatet e Kohut]

 

Rinstinkt, Mars 2013

——————————————————————————————————

Mikrobiologjia (2) – “Origjina” e mikroorganizmave

“Origjina” e mikroorganizmave

Teori kundërvënëse mbi origjinën e mikroorganizmave çuan në rezultate eksperimentale që patën një ndikim të madh në metodologjitë e Mikrobiologjisë:

  • Teoria e gjenerimit të vetvetishëm vs Biogjenezë
  • Kontributi i Lui Pastërit (Louis Pasteur)
  • Postulatet e Robert Kohut (Robert Koch)

Gjenerimi i vetvetishëm vs Biogjenezë

Aristoteli (384-322 p.e.s) hipotizoi i pari teorinë e gjenerimit spontan (apo abiogjenezën):

  • Mikroorganizmat e gjallë gjenerohen në mënyrë të vetvetishme nga meterial i pajetë (ose në dekompozim)
  • Jeta krijohet nga një “forcë jetësore”

Në antitezë me gjenerimin spontan është teoria e “biogjenezës”, sipas së cilës brezi i organizmave të gjallë e ka origjinën nga forma jete pre-ekzistente.

Për shekuj me radhë, teoritë bazoheshin në interpretimin e asaj çka shihej pa u konfirmuar nga metoda shkencore:

  • Vëzhgimi #1: gjatë çdo pranëvere,Nili përmbyt zona të mëdha të Egjiptit duke i mbuluar nga një baltë e pasur me lëndë ushqyese që favorizonte, përveç piantacioneve, edhe praninë e bretkosave të shumta, që në periudhat e tjera më të ashpra mungonin.
    • Përfundimi: terreni me baltë i jep fillesë jetës së bretkosave.
  • Vëzhgimi #2: në Europën mesjetare, gruri stokohej në depozita. Me kalimin e kohës, prishja e dyshemesë së depozitës shkaktonte keqësimin (prishjen) e grurit, duke tërhequr kështu minj të shumtë.
    • Përfundimi: gruri i lagësht i jep fillesë minjve.

Francesco Redi (1626-1678)

Françesko Redi – mjek, biolog, fizikan dhe poet – hodhi poshtë për herë të parë në 1668 teorinë e gjenerimit të vetvetijshëm

Nga vëzhgimi personal se mbi mishin në prishje ulen shpesh miza, ai hodhi hipotezën se larvat e kishin origjinën nga mizat dhe jë nga mishi. Në fakt, duke i penguar mizat që të binin në kontakt me mishin, në të nuk shfaqej asnjë larvë.

Françesko Redi – origjina e larvave dhe mishi në prishje

Lazzaro Spallanzani (1729-1799)

Natyralisht italian, vendosi në dy poça qelqi supë pule, duke i sterilizuar me anë të valimit (zierjes).

Lazzaro Spallazani – supa e pulës dhe rritja e mikroorganizmave

Një nga poçat lihet i hapur, ndërsa tjetri mbyllet për të shmangur infektimin e supës nga ajri. Rritja (e mikroorganizmave) ndodhte vetëm në poçin e hapur. Spallanzani deduktoi se mikroorganizmat nuk lindin (origjinojnë) nga supa por janë të pranishëm në ajrin që hyn në poçin e hapur. Pra, mikroorganizmat nuk formohen nga material(i) jo i gjallë.

1857-1914 “periudha e artë” e Mikrobiologjisë

Në këtë periudhë, që fillon me punën e kryer nga Pastëri, zbulohet lidhja mes mikrobeve dhe sëmundjes, imuniteti dhe ilaçet antimikrobike.

Shkencëtarë të “periudhës së artë” të Mikrobiologjisë

Louis Pasteur (Lui Pastër) 1822-1895

Lui Pastëri, kimist dhe biolog francez, themeluesi i Mikrobiologjisë moderne:

  • Zhvleftëson përfundimisht teorinë e gjenerimit të vetvetijshëm.
  • Zbulon rolin e mikroorganizmave (tharmit) në fermentimin dhe në prishjen e ushqimeve (pastorizimi).
  • Zbulon natyrën infektive të sëmundjes së larvës së mëndafshit.
  • Izolon bacilin e antraksit.
  • Studion sistemet e parandalimit (imuniteti) të shumë sëmundjeve infektive.

Teoria e Biogjenezës

Në 1861, Pastëri demonstroi përfundimisht falsitetin e gjenerimit të vetvetijshëm (spontan): në ajër nuk ka asnjë “forcë jetësore”, por mikrooganizma.

Fermentimi dhe Pastorizimi

Pastëri demonstroi edhe se:

  • Bakteret dhe tharmet janë në gjendje të zhvillojnë fermentimin anaerobik (bakteret prodhojnë acid, majatë alkool), i nevojshëm për prodhimin e verës dhe të birrës.
  • Bakteret që përdorin alkool dhe prodhojnë acid acetik shkaktojnë transformimin e verës në uthull (acid acetik).
  • Rritja mikrobike është përgjegjëse për prishjen e ushqimeve.
  • Krijoi një trajtim për të shmangur prishjen e verës, me anë të ekspozimit të shpejtë të baktereve ndaj një sasie të madhe nxehtësie, baktericide por e pamjaftueshme për të avulluar alkoolin që gjendej në verë (pastorizim).

Pastëri: kontributi për Mikrobiologjinë klinike

  • Studioi sistemet e parandalimit të shumë sëmundjeve: kolera, difteria, tuberkuloza dhe tërbimi.
  • Për parandalimin e tërbimit arriti që të zhvillonte një formë “të dobësuar” të virusit përgjegjës, të përdorshëm si vaksinë që ka shpëtuar mijëra persona.
  • Në 1865, përballë një epidemie që në Paris kishte goditur larvat e mëndafshit, arriti që të tregonte natyrën infektive (ngjitëse) dhe trashëguese të sëmundjes dhe, po ashtu, tregoi edhe metodat e parandalimit.
  • Në 1887 u themelua në Paris Instituti Pastër, sot një nga qëndrat më të mëdha të botës për kërkimin mjeko-shkencor.
  • Microbial Revenge”: gjatë studimeve të veta mbi bakteret, i ati dhe dy bija vdiqçn për shkak të temperaturës tifoide.

 

Ignaz Semmelweiss (1818-1865)

Mjek hungarez, zbuloi shkakun e sepsit lehonor (puerperal; të lehonisë) dhe paraqiti pastrimin e detyruar të duarve në spitalet e Vjenës.

“Kam ngelur i ngrirë nga përqindja e pacientëve të vdekur në këtë klinikë. Në muajin e fundit kanë vdekur jo më pak se 36 nga 208 nëna, të gjitha për shkak të temperaturës lehonore. Të sjellësh në jetë një fëmijë është po aq e rrezikshme sa edhe një pezmatim mushkëror (“polmonit”) i shkallës së parë.” (Korrik 1846, nga ditari i I.Semmelweiss)

Semmelweiss vuri re se duart e mjekëve që tranzitonin nga sallat autoptike drejt repartit të obstetrikës kishin një erë të rëndë, paçka se ishin larë me ujë dhe sapun. Hipotizoi se temperatura lehonore shkaktohej nga “thërrrmija kadaverike (të kufomës)” të transmetuara, nëpërmjet duarve, nga salla autoptike tek ajo obstetrike. Në Maj të 1847, Semmelweiss-i urdhëroi që studentët dhe mjekët, duke kaluar nga një pacient në tjetrin, të dizinfektonin duart e tyre me anë të një tretësire me klor.

Joseph Lister (1827-1912)

Më 1860, mbi bazën e punës së Pastërit (infektimit ajror), Joseph Lister-i shfrytëzoi (përdori) dizinfektimin kimik për të parandaluar infeksionet nga plagët kirurgjike.

Koncepti i “antiseptikut”: parandalimi i infeksionit nëpërmjet çaktivizimit të mikroorganizmit.

Ferdinand Cohn (1828-1898)

  • Së bashku me Robert Koch-un, konsiderohet si një nga themeluesit e Bakteriologjisë moderne.
  • Docent pranë Institutit të Fiziologjisë Botanike në Universitetin e Breslavës.
  • Studioi ciklin biologjik të Bacillus-it duke përshkruar mekanizmin e formimit të endosporave bakterore.
  • Vepra kryesore shkencore e Cohn-it ishte impenjimi i tij në klasifikimin e baktereve.

Robert Koch (Robert Koh) (1842-1910)

Drejt fundit të shekullit të XIX, sëmundjet kryesore infektive shkaktare të vdekshmërisë së lartë ishin:

  • Tuberkuloza, “white death” (nga materiali i bardhemë që vinte nga shkatërrimi mushkëror)
  • Kolera, “king cholera” (ngaqë dukej e pakurueshme)

Njeriu që kontribuoi në mënyrë domethënëse në luftimin e këtyre sëmundjeve ishte Robert Kohu. Ai zbuloi raportin shkakor mes mikroorganizmit dhe sëmundjes. (Nobel për Mjekësinë në 1905)

Postulatet e Kohut

1876 – Robert kohu përshkruan kriteret eksperimentale (Postulatet e Kohut) të nevojshme për të treguar (demonstruar) raportin shkak-pasojë midis një mikroorganizmi specifik dhe një sëmundjeje specifike.

  1. Organizmi i dyshuar patogjen duhet të gjendet në të gjitha rastet e sëmundjes dhe të mos jetë i pranishëm në kafshët e shëndetshme.
  2. Organizmi i dyshuar duhet të mund të rritet në një kulturë të pastër (safi).
  3. Qeliza nga një kulturë safi e organizmit të dyshuar duhet të shaktojnë sëmundje në kafshë të shëndetshme.
  4. Organizmi duhet të mund të izolohet sërisht dhe duhet të tregohet njëshmëria (pra identik) me origjinalin.
Përjashtime nga postulatet e Kohut:
  • Treponema pallidum (sifilisi), nuk është izoluar në kulturë të pastër (safi) mbi terren artificial.
  • Në sëmundjet me qarkullim ekskluzivisht ndërnjerëzor, nuk është etike që të infektohet një kafshë me një mikroorganizëm vdekjeprurës.
  • HIV

Robert Kohu dhe etiologjia mikrobike e sëmundjeve

Zbuloi agjentin etiologjik të kolerës (Vibrio cholerae), të antraksit (Bacillus anthracis) dhe të tuberkulozit (Mycobacterium tuberculosis apo bacili i Kohut).

Sëmundja dhe Mikrobiologjia mjekësore; Paradigma e “kulturës së pastër (safi)”

  • Evoluim konceptual jashtëzakonisht i rëndësishëm në Mikrobiologji
    • Largimi i organizmave nga komunitete komplekse
    • Izolim procesesh “kyçe”
    • Përftim rezultatesh të përsëritshme

Kjo metodë përdoret edhe sot e kësaj dite.

—————————————————————————————————-