Kronika nga shkenca (1)

Kronika nga shkenca (1)

 In Vitro, 1966

ivf“Nëse vezët e lepurit dhe të derrit mund të pllenohen pas maturimit në kulturë [në kuptimin: të kultivuara në provëz], me gjasa mund të pllenohen edhe vezë njerëzore të rritura në kulturë, megjthëse nuk do të ishte e lejueshme që këto të impiantoheshin në një marrës njerëzor. Deri më tash ne ose kemi dështuar ose në më të mirin e rasteve kemi arritur një sukses shumë të kufizuar në pllenimin e vezëve njerëzore in vitro. Ne keni si qëllim t’i vazhdojmë këto eksperimente; aftësia për të vëzhguar ndarjen e vezëve njerëzore mund të jetë e një rëndësie të madhe shkencore dhe mjekësore. Për shembull, steriliteti i shkaktuar nga kalimi i gabuar i embironëve në tubat fallopianë mund me gjasa të përmirësohet duke hequr ovocite [vezë] nga vezorja, duke i rrutur dhe pllenuar ato in vitro dhe pastaj duke i transferuar ato prap tek nëna. — R. G. Edwards”

Robert G. Edwards për punën që ka bërë fitoi Çmimin Nobel në vitn 2010.

Kërkimi shkencor

Kërkimi shkencor

Kërkimi shkencor ndahet, ne vija te trasha, ne kërkimin shkencor bazë qe zhvillohet ne laborator dhe in vitro, dhe kërkimin shkencor klinik qe kryhet mbi njeriun, in vivo. Ekziston edhe  nje formë e kerkimit shkencor ex vivo, qe kryehet mbi te vdekurin (për shembull: kërkimi mbi AIDS-in dhe virusin HIV).

Shpesh ne kerkimin shkencor bazë, mund te perdoren kaviet e laboratorit.
Për shembull: për studimet mbi sistemin kardiovaskular perdoren lepujt – për te studjuar pllakat arteriosklerotike, duke qene se lepujt si barngrenes, jane te paster nga kolesteroli. Lepujt qe kur jane te vegjel rriten duke i ushqyer me kolesterol dhe vëzhgohen.
Ne studimet mbi sistemin nervor perdoren shimpanzete, duke qene se janë me afer njerezve (ne ngjashmeri).
Ne studimet fiziologjike, zakonisht perdoren minjte, qente dhe macet.

 

Kërkimi shkencor bazë – kërkim i kryer in vivo ose ex vivo, ne kavie ose ne provete. Kaviet duhet te mbahen ne disa struktura te vecanta te gritura posacerisht për to. Kaviet lindin dhe rriten posacerisht  për t’iu nenshtruar eksperimenteve ne laborator. Ne kerkimin shkencor bazë futen edhe kërkimi molekular, kimik, biokimik, mikrobiologjik etj.

Kërkimi shkencor klinik – kërkim shkencor i kryer in vivo (me rralle edhe ex vivo) me ane te prelevimit te “kampionëve” (perfaqesi e një grupi te caktuar) me metoda pak a shumë invazive. Studimet e këtij tipi te kërkimit shkencor mund te zhvillohen ne menyra te ndryshme:

  • Studim retrospektiv , ka si objekiv formulimin e hipotezave mbi bazen e te dhenave dhe ngjarjeve te ndodhura ne te shkuaren. Perparesite e këti llojë studimi janë: kosto e ulet dhe kohezgjatje e vogel. Dizavantazhe: te dhena statistikore jo te plota.
  • Studim  prospektiv , ka si qelllim te provoje (vertetoje) konkretisht disa hipoteza, nëpërmjet një protokolli eksperimental. Avantazhe: te dhena te plota dhe te pranueshme statistikisht. Dizavantazhe: kohezgjatje dhe kosto te larta.

Një kërkim shkencor mund te kryhet ne një grup te vetëm, por edhe ne një grup te dyfishte (dopio), dhe ne këtë te fundit, duke shfrytezuar te njejtat kritere për çdo grup, perftohen te dhena statistikore me te plota.

 

Protokolli eksperimental – është i nevojshem për zhvillimin e kerkimit shkencor; duhet për te ravijezuar menyren se si do te zhvillohet studimi; ka dy lloje protokollesh eksperimentale:

  • Parallel design (studim paralel), ku te gjithë subjektet i nenshtrohen për njëfarë kohe te njejtit trajtim.
  • Cross-over design (studim i kryqezuar), ku te gjithë subjektet i nenshtrohen trajtimeve te ndryshme ne kohe te ndryshme. Është një metode e perdorur për te dyfishuar te dhenat statistikore te perftueshme nga i njejti grup.

Komitetet etike në kërkimin shkencor

Ekzistojne komitete etike qe vendosin nëse një protokoll i caktuar kërkimi shkencor është etik ose jo. (Protokolli eksperimental duhet te miratohet nga një komitat etik, qe te mund te percaktoje eticitetin efektiv te eksperimenit dhe aksioneve eksperimentale mbi njerez dhe kafshe.)

Një kërkim shkencor mund te jetë i kontrolluar ose jo

Studimi shkencor është i kontrolluar kur kemi dy sete (dy grupe) te dhenash qe mund te krahasojme (zakonisht krahasim para-mbas). Një nga setet e te dhenave ka funksionin referues, tjetri eshte perftuar nga eksperimentimi i bërë. Studimet shkencore prospektive janë te kontrolluara, ndersa studimet retrospektive jo. Seti (grupi) i te dhenave te kontrollit mund te nxirret nga te dhena ekzistuese, pra te eksperimentimeve te meparshme, ose nga te dhena te perftuara ne fillim te eksperimentimit tone.

Ekzistojne disa lloje kontrollesh:

  • Patrajtim
  • Trajtim me placebo (substance fermakologjikisht joaktive)
  • Duke perdorur një trajtim te njohur, por duke ndryshuar metoden e dhenies (për shembull: pra buke/pas buke ose mengjez/dreke/darke etj).
  • Me te njejtin ilaç, por me dozazhe te ndryshme (për shembull: aspirina ne dozazhe te larta është një antipiretik, ndersa ne doza te vogla është njëantikoagulues).

Mund qe te aplikohen kontrolle te shumefishta ne te njejtin eksperimentim.

Grupi i subjekteve – duhet te këtë te njejtat karakteristika me ato te popullsise nga e cila subjektet janë zgjedhur në random (rastesisht). Brenda gurpit te subjekteve mund te këtë edhe subjekte qorr, te paditur (blind), ne kuptimin qe nuk janë ne dijeni te mekanizmave te eksperimentimit.

  • Single blind, studimi shkencor ku një ose me shumë subjekte te grupit nuk janë ne dijeni te mekanizmave te eksperimentimit ose te ilaçit qe u jepet.
  • Double blind, studimi ku subjektet dhe eksperimentuesi/t (kerkuesi/t shkencor) nuk janë ne dijeni te  mekanizmave te eksperimentimit ose te ilaçit qe testohet.
  • Open label, është studimi ku te gjithë, subjekte dhe eksperimentues, dine se ç’ndodh gjatë eksperimentimit.

 

© Rinstinkt 2012 

——————————————————————————