Hyrje mbi Sistemin Imunitar

Hyrje mbi Sistemin Imunitar

 Ekzistojnë dy lloje përgjigjesh imunitare

Përgjigjet imunitare janë mekanizmat mbrojtës që organizmi ka kundër  patogjenëve, toksinave dhe agjentëve të tjerë të dëmshëm. Në përgjigjet imunitare, trupi e organizmi njeh makromolekulat e huaja dhe të rrezikshme dhe reagon për t’i eliminuar, nëpërmjet mekanizmave të imunitetit të lindur, të imunitetit qelizor dhe atij humoral.

Përgjigjet imunitare jo-specifike, apo thënë ndryshe të lindura, sigurojnë mbrojtje të  menjëhershme dhe të përgjithshme ndaj patogjenëve, disa toksinave, drogërave dhe qelizave kanceroze.
Përgjigjet imunitare specifike shenjestrojnë , nëpërmjet qelizave të sistemit imunitar, makromolekula dhe antigjenë të rrezikshëm.

Kur sistemi imunitar dallon antigjenet, prodhon kundërtrupat, që janë proteina specifike të cilat njohin epitopet antigjenikë dhe lidhen kështu me antigjene specifikë.

Një tjetër veti e sistemit imunitar është memorja imunologjike, që ka të bëjë me « kujtesën » e vet sistemit imunitar për molekulat e huaja dhe dhënien e një përgjigjje më të fuqishme në takimet e përsëritura me të njëjtat molekula antigjenike.

Evolucioni i sistemit imunitar

Jovertebratët  varen nga përgjigjet imunitare jo specifike, si barrierat fizike (kutikula, lëkura),  fagocitoza dhe peptidet apo proteinat antimikrobike, që janë molekula të tretshme që shkatërrojnë agjentët patogjenë. Tek vertebratët nuk njihen përbërës specifikë të sistemit imunitar, ndaj edhe klasifikohen,  ndër të tjera, si qenie më të ulëta.

Vertebratët përdorin si përgjigjet imunirate jo-specifike edhe ato specifike, përshtatëse si imuniteti qelizor dhe ai humoral.

Përgjigjet imunitare të lindura (jo-specifike)

Përgjigjet imunitare jo-specifike përfshijnë barrierat fizike si lëkura dhe veshjet me mukozë të rrugëve të frymëmarrjes dhe të aparatit tretës. Peptide (proteina) antimikrobike prodhohen nga qelizat epiteliale dhe kanë aftësi të shkatërrojnë apo inhibojnë rritjen e shumë mikrooranizma të njohur nga organizmi si patogjenë.

Fagocitët (qelizat e sistemit imunitar që kryejnë fagocitozë), ku përfshihen neutrofilët dhe makrofagët shkatërrojnë bakteret; duke i gëlltitur e mëpastaj duke i tetur në vakuolat lizozomiale brendaqelizore. Qelizat NK (natural killer) shkatërrojnë qeliza të infektuara nga viruset dhe qelizat tumorale.

Bakter që ka ngecur në pseudopodin e një qelize fagoocituese.

Bakter që ka ngecur në pseudopodin e një qelize fagoocituese.

Citokinat janë proteina senjalizuese që rregullojnë ndërveprimin mes qelizave imunitar e jo vetëm. Ndër grupet më të rëndësishme të citokinave janë: interferonët, TNF (Tumor Necrosis Factor), interleukinat dhe kemokinat.

Kur agjentët patogjenë  sulmojnë trupin, shkaktojnë një përgjigjie infiamatore (skuqje), e cila përfshin tre procese kryesore: zgjerim të  enëve të gjakut ç’ka sjell më shumë gjak në vendin e infeksionit; rritje të përshueshmërisë kapilare, që lejon lëngjet dhe kundërtrupat të kalojnë nga qarkullimi i gjakut në lëngun jashtëqelizor dhe indet përreth; dhe rritje të procesit të fagocitozës të nga ana e fagocitëve.

Përgjigjet imunitare specifike

Në imunitetin qelizor, qeliza/linfocite T specifike aktivizohen, prodhojnë e lëshojnë proteina që shkatërrojne qeliza të infektuara me viruse ose me patogjenë të tjerë brendaqelizorë.

Në imunitetin humoral aktivizohen qelizat/linfocitet B specifikë që shumëfishohen dhe specializohen në plasma-qeliza (plasma cells), të cilat  nga ana e tyre kanë si rol kryesor  të prodhojnë kundërtrupa.

Dy janë llojet e qelizave që marrin pjesë në përgjigjet imunitare specifike: linfocitet dhe qelizat që prezantojnë antigjenet (APC-AntigenPresentingCell).

Linfocitet zhvillohen nga qelizat staminale të palces së kuqe të kockave.

Qelizat/linfocitet T janë përgjegjëse për imunitetin qelizor.
Timusi (gjëndra e Timusit) u jep imunokompetencë linfociteve T duke i bërë ata të aftë  të dallojnë qelizat e trupit nga të huajat (të rrezikshmet). Dallojmë tre lloje linfocitesh T: Tc (cyotoxic, citotoksik) ose killer; Th (hellper, ndihmës); T memory (memorie).

Linfocitet B janë përgjegjës për përgjigjet imunitare humorale (me kundërtrupa). Linfocitet B specializohen me plazma-qeliza të cilat prodhojnë kundërturpat apo thënë ndryshe imunoglobulinat. Disa linfocite B shndërrohen në linfocite B të memorjes, të cilat  vazhdojnë të prodhojnë sasi të vogla kundërtrupash edhe pasi  infeksioni ka kaluar.

Përgjigjet imunitare varen nga kompleksi  madhor i histokompatibilitetit (Major Histocompatibility Complex MHC), që janë një grup gjenesh që kodifikojnë për një grup proteinash MHC.

Gjenet MHC të klasës së parë (MHC I) kodifikojnë për antigjenet vetjak, që janë glikoperoteina që ndodhen në sipërfaqen e shumicës së qelizave me bërthamë të trupit. MHC I aktivozojnë linfocitet T citotoksikë (CD8+).
Gjenet MHC të klasës së dytë (MHC II) kodifikojnë për glikoperoteina që shprehen në sipërfaqen e APCs të sistemit imuniatar, si p.sh. tek makrofagët apo qëlizat me dentrite, dhe prezantojnë peptide për linfocitet T helper (CD4+). Gjenet MHC të klasës së tretë kodifikojnë për përbërës të sistemit të komplementit dhe TNFs.

Ngjarje të njëpasnjëshme e të ndërlidhura

Në imunitetin e ashtuajtur qelizor, linfocitet T specifikë akktivizohen nga kompleksi MHC-antigjen i huaj i cili shprehet në sipërfaqen e qelizave të infektuara. Për të aktiviuat linfocitet T specifikë lipset edhe një sinjal bashkstimulues dhe interleukinat, kjo për të dalluar një antigjen vetjak i cili mund të ngatërrohet si i huaj.

Linfocitet T citotoksikë pas aktivizimit, i nënshtrohen shumëfizimit nga ku do të lindin klone CTL. Këto qeliza, pra linfocitet T citotoksikë (CTL) migrojnë në vendin e infeksionit dhe shkatërrojnë qelizat e infektuara nga mikroorganizmat patogjenë. Ndërsa aktivizimi i linfociteve T-helper (ndihmës) shpie në formimin e kloneve të linfociteve T-helper të cilët kanë si rol kryesor sekretimin e citokinave që aktivizojnë linfocitet B (përgjegjësit kryesorë të imunitetit humoral) dhe makrofagët. Aktivizimi i linfociteve B nga ana e linfociteve T-ndihmës është një nga mënyrat e ndërveprimit mes imunitetit qelizor dhe atij humoral.

Në imunitetin humoral, linfocitet B – të quajtur kështu ngaqë maturohen në palcën e kockave (Bone, nga anglishtja) – aktivizohen kur kombinohen me antigjenin. Aktivizimi i linfociteve B kërkon praninë e  1) qelizave që prezantojnë antigjenet, si qelizat dendritike dhe makrofagët, të cilat kanë të shprehur në sipërfaqen e vet një kompleks MHC- antigjen dhe 2) të linfociteve T-ndihmës që sekretojnë interleukinat.

Edhe linfocitet B apsi aktivizohen nga sinjalet  e lartëpërmendur, fllojnë e shumëfishohen duke dhënë klone qelizash. Nga klonet formohen edhe plazma-qelizat të cilat prodhojnë e sekretojnë kundërtrupa, pra, imunoglobulina (Ig). Kundërtrupat e prodhuar nga plazma-qelizat kombinohen me antigjenët përkatës, në mënyrë specifike, duke dhënë komplekset antigjen-kundërtrup, të cilat komplekse mund të çaktivizojnë patogjenin, të stimulojnë fagocitozën apo të aktivizojnë sistemin e komplementit.

Struktura e kundërtrupave

Struktura e kundërtrupave

Struktura e kundërtrupave

Kundërtrupat janë proteina (imunoglobulina) me një formë Y, ku dy krahët e sipërm lidhen në mënyrë specifike ne antigjenet përkatës. Molekula e kundërtrupit është e përbërë nga katër vargje polipeptidike: dy vargje të rëndë, identikë dh edy vargje të lehtë. Çdo varg polipeptidik ka një rajon konstant (C) dhe një rajon variabël (V), të ndryshueshëm.

Memoria imunologjike

Sistemi imunitar orfron përgjigjje më të zgjeruara dhe të efektshme kundrejt patogjenëve (antigjeneve), nëse këta ekspeozohen përsëri pas njëfarë kohe. Përgjigjja e parë ndaj një antigjeni ndërmjetësohet nga linfocitët naivë, që e takojnë antigjenin për herë të parë. Thuhet naiv sepse këto qeliza nuk janë eksperte në terma imunologjikë.

Takimet e mëpasshme me të njëjtin antigjen, të quajtura përgjigje dytësore, janë në përgjithësi më të shpejta, më të dendura dhe si pasojë më të efektshme se ato parësore. Përgjigjet imunitare dytësore ndërmjetësohen apo realizohen nga linfocitet e memories, që janë qeliza me jetë të gjatë të prodhuara gjatë përgjigjes imunitare parësore.

Memoria imunologjike optimizon aftësitë e sistemit imunitar për të luftuar infeksionet “këmbëngulëse”, apo ato që rikthehen.

Memoria imunologjike është, ndër të tjera, edhe një nga arsyet se përse mbrojtja që ofrojnë vaksinat zgjat për një kohë të gjatë.

© mbi tekstin, Rinstinkt

Reklama

Kundërtrupat

Kundërtrupat

Kundërtrupat si kontrollorë molekularë

Kundërtrupat (antitrupat) janë mbikëqyrësit tanë molekular, që rrinë e presin për viruset, baktere dhe të tjerë vizitorë të padëshiruar. Kundërtrupat qarkullojnë në gjak, duke shqyrtuar me imtësi çdo objekt që hasin.

Kur takojnë ndonjë objekt jofamiljar, një objekt të huaj, ata lidhen fortë në sipërfaqen e tij. Në rastin e viruseve, si për shembull të rhinoviruseve apo polioviruseve, një mbulesë kundërtrupash mund të jetë e mjaftueshme për të ndalur apo bllokuar infeksionin.

Gjithsesi kundërtrupat të vetëm, nuk mjaftojnë për bakteret. Kur kundërtrupat lidhen në sipërfaqen bakterore, ata veprojnë si shënjues që alarmojnë mekanizma të tjerë të fuqishëm të mbrojtjes në sistemin imunitar.

Mbërthyerja e kundërtrupave

Kundërtrupat, dhe shumë nga molekulat e tjera që përdoren në sistemin imunitar, hanë forma të dallueshme. Zakonisht janë të përbërë nga një sërë krahësh të përthyeshme, me vende për të lidhur molekula të tjera në fundin e tyre (binding site). Që do të thotë se: ka plotësisht kuptim, përderisa kundërtrupat nuk e dinë që më parë se cilët sulmues do të luftojnë, duke i lënë vetvetes mundësi të shumta veprimi. Këto krahë të përthyeshme lejojnë që vendet e lidhjes (binding sites) të punojnë së bashku, duke u kapur me të dy krahët tek shënjestrat me forma të përgjithshme të ndryshme.

kundërtrup 1 - rinstinkt blogKundërtrupi i treguar në figurë ka dy vende lidhjeje, në majat e dy krahëve që shtrihen majtas e djathtas lartë. Të shënuara me të verdhë. Vini re zinxhirët e hollë që lidhin këto krahë me domeinin qëndror. Disa kundërtrupa kanë zinxhirë lidhës më të gjatë dhe më të përthyeshëm që bëjnë të mundur një hapje krahësh më të madh, me më shumë probabilitet për t’u kapur në sipërfaqe të ndryshme agjentësh të huaj.

Fuqia tek numrat

Gjaku i njeriut përmban mbi 100,000,000 tipa të ndryshëm kundërtrupash. Çdo tip lidhet me një molekulë shenjestrë të ndryshme. Të gjithë këta kundërtrupa krijohen para se trupi të takohet me një virus apo bakter. Pra, nuk është se trupi (juaj) ndërton një kundërtrup special kur një agjent i huaj mësyn organizmin. Në të kundërt, të gjithë kundërtrupat tuaj janë të para-fabrikuar, duke qëndruar në pritje deri sa një virus një bakter apo çfarëdo agjenti tjetër i huaj të sulmojë. Ka kaq shumë kundërtrupa të para-fabrikuar saqë me probabilitet një ose dy prej tyre janë (ose dalin se janë) të duhurit për të luftuar infeksionin.

Kjo “rezervë” e madhe me kundërtrupa krijohet falë rikombinimit të gjeneve në limfocite, qelizat e gjakut që janë përgjegjëse për prodhimin e kundërtrupave. Çdo limfocit krijon një tip të ndryshëm kundërtrupi, bazuar në mënyrën se si rikombinohen gjenet (e tij) që kodifikojnë mbi prodhimin e kundërtrupave.

Kur një kundërtrup takohet me një virus apo bakter, limfociti përkatës do të shumëfishohet, duke e “mbushur” qarkullimin e gjakut me kundërtrupa të veçantë të nevojshëm për të luftuar sulmuesin. Këto limfocite mund edhe të bëjnë ndryshime të vogla të kundërtrupave që prodhojnë, duke i modeluar (“dizenjuar”) kundërtrupat që të lidhen më saktësisht dhe më specifikisht.

Struktura e kundërtrupit

Kundërtrupat janë të përbërë nga katër zinxhirë apo vargje; dy zinxhirë të gjatë, të rëndë dhe dy zinxhirë më të shkurtër, të lehtë. Vendi specifik i lidhjes gjendet në majën e dy krahëve, në një xhep të formuar mes zinxhirit të rëndë dhe të lehtë.

Vendi i lidhjes është i përbërë nga  kthesa (leqe) të ndryshme të vargut proteinik, që kanë gjatësi  dhe përbërja amino acidesh të ndryshme. Diferencat në këto leqe me ndryshueshmëri të madhe, formojnë tipat e ndryshëm të xhepave në kundërtrupa të ndryshëm, çdonjëri nga të cilët lidhet specifikisht me një shënjestër të ndryshme.

Pjesa tjetër e kundërtrupit – pjesa tjetër e krahëve dhe domeini konstant që lidh dy krahët bashkë – është relativisht me strukturë të  njëtrajtshme, duke dhënë kështu një bisht (dorezë) të nevojshëm me anë të të cilit kundërtrupat ndërveprojnë me pjesë n tjetër të sistemit imunitar.

Sulm nga krahë të ndryshme

Kur një molekulë e huaj gjendet në organizëm, tek ajo lidhen disa kundërtrupa të ndryshëm, duke e sulmuar nga anë të ndryshme.

kundërtrupa, proteina lizozimë - rinstinkt blogNë pamje tregohen tre kundërtrupa të ndryshme që lidhen me proteinën lizozimë (me jeshile në qëndër). Vini re se kundërtrupat zënë vende të ndryshme lidhjesh në sipërfaqen e molekulës së lizozimës.

Kundërtrupa katalitikë

Kërkuesit shkencorë e kanë përdorur diversitetin e larmishëm funksional të sistemit imunitar në një mënyrë të zgjuar: për të dizenjuar enzima të reja.

Enzimat punojnë duke lehtësuar kalimin e molekulave në një stad kimik të vështirë. Enzimat punojnë (edhe) duke stabilizuar ndërmjetësin e reaksionit, duke lëmuar rrugëtimin nga starti në finish.

Për të kthyer një kundërtrup në një enzimë duhet që të gjendet një kundërtrup i tillë që të stabilizojë gjendjen e ndërmjetme të tranzicionit. Kërkuesit shkencorë kanë gjetur kundërtrupa që lidhen me një molekulë që mimon (imiton) gjendjen e tranzicionit. Këta enzima-kundërtrupa quhen kundërtrupa katalitikë.

Eksplorimi i strukturave të kundërtrupave

kundërtrupa 3 - rinstinkt blogKundërtrupat janë mjaft të përthyeshëm, duke krijuar vështirësi në studimin e një kundërtrupi të paprekur, të plotë. Shumica e qindra strukturave të kundërtrupave të studiuar janë fragmente kundërtrupash, zakonisht krahë Fab (antigen-binding fragment) me xhepin specifik të lidhjes.

Vini re në pamjen në krah aftësinë e kundërtrupave për t’u rrotulluar e përdredhur në forma të ndryshme.

Rinstinkt, përkthyer nga PDB

Çfarë janë dhe si bëhen vaksinat?

Çfarë janë dhe si bëhen vaksinat?

Çfarë janë vaksinat?

Vaksina nuk dhemb

Vaksina është një produkt i përbërë nga një sasi shumë e vogël mikoorganizmash, që mund të jenë viruse apo baktere, të vrarë apo të dobësuar, sikundër mund të jetë e përbërë nga pjesë virusesh apo bakteresh. Vaksina është e projektuar që të stimulojë sistemin tonë imunitar në prodhimin e kundërtrupave, pra në krijimin e reaksionit të parë imunitar (mbrojtës).

Vaksinat përdorin mekanizmin mbrojtës natyror të trupit tonë, sistemin imunitar, të formësuar nga rrugëtimi i gjatë evolutiv.

Mbrojtja imunitare përfundimatere, që stimulohet nga vaksina, është e ngjashme me atë që realizohet në fund të sëmundjes. Kjo na mbron nga sulmi i mikroorganizmave të pranishëm në ambientin e jashtëm dhe në personat e komunitetit tonë, pa u zhvilluar simptomat dhe ndërlikimet që do të lindnin nga sëmundja eventuale.

Si bëhen vaksinat?

Vaksinat prodhohen në mënyra të ndryshme, por në të gjitha janë të pranishëm përbërësit që gjenden tek viruset dhe bakteret dhe që janë në gjendje të stimulojnë mekanizma natyrorë në mbrojtje të trupit tonë. Pra, vaksina nuk është diçka artificiale në vetevete. Vaksinat përmbajnë edhe sasi të vogla konservantësh dhe antibiotikësh; disa përmbajnë edhe kripëra alumini për të ndihmuar në prodhimin e përgjigjes imunitare.

Sisteme të ndryshme të prodhimit të vaksinave

Dobësimi i virusit

Me anë të kësaj strategjie viruset dobësohen në mënyrë të tillë që zhvillohen me shumë vështirësi në brendësi të organizmit. Vaksinat kundër Fruthit, Shytave, Rubeolës dhe Varicelës janë të ndërtuar në këtë mënyrë, pra me virus të dobësuar.

Virusët zakonisht e shkaktojnë sëmundjen përkatëse duke u shumuar shumë herë brenda organizmit. Ndërsa virusët natyrorë replikohen (shumohen) mijëra herë, virusët e dobësuar të vaksinave nuk replikohen më shumë se 20 herë, kjo sipas normave. Kështu, duke qenë se nuk mund të replikohen pafundësisht nuk e shkaktojnë dot sëmundjen që do të shkaktonin normalisht, dhe organizmi i mban në kontroll duke krijuar si pasojë imunitetin nga kontakti ti parë.

Avantazh i vaksinave me viruse “të dobësuar” është se me një ose dy doza të vaksinës vendoset një imunitet që zgjat gjithë jetën. Limiti është se këto lloj vaksinash nuk mund t’u jepen personave me defekte të sistemi imunitare (si për shembull personat të prekur nga kanceri apo AIDS).

Çaktivizimi i virusit

Me anët të kësaj strategjie viruset inaktivizohen plotësisht, ose vriten, me anë të sistemeve kimike. Për pasojë virusi nuk mund të shumëfishohet apo të shkaktojë sëmundje. Me anë të kësaj metode krijohen vaksinat e poliomielitit të llojit të Salkut, pra me virus të inaktivizuar, vaksina kundër hepatitit-A, një lloj vaksine kundër gripit dhe vaksina kundër tërbimit (vaksina rabike?).

Pjesë virusesh

Me anë të këtij sistemi, një përbërës specifik i virusit hiqet prej tij apo sintetizohet dhe përdoret si vaksinë. Vaksina kundër hepatitit-A krijohet me anë të këtij sistemi. Vaksina kundë hepatitit B përbëhet nga një proteinë që gjendet në sipërfaqen e virusit dhe sintetizohet me anë të teknikës së ADN-së rekombinante. Kjo vaksinë mund të merret edhe nga personat që kanë probleme nga sistemi imunitar, dhe duket se jep imunitet për gjithë jetën pas tre dozash.

Përdorimi i baktereve

Disa baktere shkaktojnë sëmundje nëpërmjet prodhimi të një proteine të dëmshme, që quajtur toksinë. Disa vaksina realizohen duke marrë toksinën e bakterit dhe duke e inaktivizuar kimikisht. Toksina  e inaktivizuar quhet anatoksinë. Pas inaktivizimit toksina ruan ende aftësinë për të stimuluar sistemin imunitar por jo atë për të shkaktuar dëme. Në këtë mënyrë janë të realizuar vaksinat kundër difterisë, tetanosit.

Një tjetër mënyrë për të ndërtuar vaksina bakterore është ajo e të përdorurit të veshjes glicidike të bakterit, pra të polisakaridit. Gjithsesi duke qenë se fëmijët e vegjël nuk kanë një përjgigje të mirë imunitare kundër veshjes glicidike, kjo veshje lidhet me një proteinë të padëshme (kjo lloj vaksine me polisakarid të konjuguar).

Sikundër vaksinat me viruse të inaktivizuar, edhe vaksinat bakterore mund t’u jepen subjekteve me sistem imunitar të kompromentuar, por shpesh janë të nevojshme disa doza për të induktuar një mbrojtje të përshtatshme imunitare.

Ndihmës të vaksinave

Në vaksina janë të pranishme edhe sasi të vogla substancash të nevojshme për të parandaluar ndotjen nga bakteret, për të shmangur humbjen e efikasitetit në kohë apo për të fuqizuar përjgigjen imunitare. Audjuvantët janë, antibiotikët (për të parandaluar rritjen bakterore, për shembull neomicina); alumini, nën formën e kripërave të aluminit ( për të rritur stimulimin imunitar); formaldeidi (për të vrarë viruset dhe bakteret që mund të gjenden në kulturat për prodhimin e vaksinave); monoksid glutamati (që përdoret në disa vaksina si stabilizues ndaj ndryshimeve të temperaturës, lagështisë, pH etj.); sulfati (edhe ky me funksion stabilizues); thiomerosali (një konservant).

 [Të pëlqeu postimi? Nëse po, atëhere mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

————————————————————————————–

Sistemi Limfatik

SISTEMI LIMFATIK

  1. Limfa
  2. Enët limfatike
  3. Nyjet limfatike
  4. Gjëndra e Timusit
  5. Shpretka
Funksioni

  • Drenon (nxjerr jashtë – nga periferia drejt qëndrës) lëngun jashtëqelizor të tepërt me anë të enëve limfatike të cilat derdhen në qarkullimin e gjakut (në vena).
  • Mbrojtje imunitare e organizmit; LEUKOCITE – limfocite B, limfocite T(që kalojnë nga Timusi)

Përbërja e sistemit limfatik:

LIMFA

  • përqindje e madhe uji
  • proteina
  • lëndë minerale
  • vitamina
  • sheqerna
  • kolesterol
  • hormone
  • lyra
  • leukocite
  • (nuk përmban rruaza të kuqe (eritrocite) dhe proteina specifike!!)

ENËT LIMFATIKE

  • kapilarët limfatikë
  • enët limfatike më të gjera
  • dukte limfatike
  • venat e kraharorit
NYJET LIMFATIKE
SHPRETKA
GJËNDRA E TIMUSIT (TIMUSI)

Limfa shtyhet përpara si pasojë e tkurrjes së muskujve skeletikë dhe si pasojë e diferencës së trysnisë që krijohet në hapsirën e kraharorit gjatë frymëshkëmbimit.

—–
Rinstinkt 2012