Tabula rasa

Tabula rasa

Për shkak të disa impenjimeve të jetës personale nuk kam mundur të trajtoj siç duhet disa tema pikante, të cilat përndryshe janë mjaft të rëndësishme, sipas pikëvështrimit tim.

Sibyl with Tabula Rasa - Diego Velázquez (Credit: Wikipedia)

Sibyl with Tabula Rasa – Diego Velázquez (Credit: Wikipedia)

Një nga këto ka të bëjë me mënyrën e konceptimit të mendjes, nga shoqëria njerëzore në përgjithësi, e nga shoqëria shqiptare në veçanti meqë në vijim do të jap nja dy shembuj emblematikë që ilustrojnë këtë tentakulë obskurantiste që tenton gjithnjë e më shumë të zgjerojë fushën e vet të influencës.

Ekziston një nocion humanist i mendjes së njeriut, sikur kjo të ishte njëfarë faqe e bardhë ku mund të shkruhet, fshihet e rishkruhet ex novo gjithë përmbajtja e individit, pra sjellja e individit dhe entiteti individ në terma të kulturës dhe të mësimit (tabula rasa – latinisht).

Por çfarë thotë kjo tezë mbi mendjen njerëzore?

Sipas tezës së tabula rasa-s (parafrazim): qeniet njerëzore janë të ndryshme nga kafshët e tjera, në disa aspekte. Para së gjithash sepse kafshët e transmetojnë të gjithë informacionin mes tyre, apo një pjesë të mirë të informacionit, në mënyrë gjenetike, pra pa praninë e komunikimit simbolik; kështu komunikimi mes kafshëve është në pjesën më të madhe i lindur, gjenetik, ndryshe nga ai njerëzor i cili realizohet nëpërmjet çdo lloj komunikimi simbolik. Për më tepër që, njerëzit – thotë teza tabula rasa – janë të lirë nga çdo llojë ngërçi apo kufizimi natyror.

Kështu, më tej, njerëzit nuk janë asfare të ndikuar nga substrati fizik trunor, i cili trashëgohet në mënyrë gjenetike. Sipas tabula rasas dhe një pjese të mirë të të ashtuquajturve humanistë, përbmajtja e medjes së njeriut rezulton të jetë vetëm e vetëm (!) një produkt i proceseve kulturore apo historike, duke e anashkaluar tërësisht përbërësen fizike të mendjes, pra substratin fizik mbi të cilin kjo zhvillohet (sikundër hardware-i i një kompjuteri), tanimë të gjithënjohur.

Por përse lindi dhe u përhap një tezë e tillë?

Modeli i trumpetuar nga tabula rasa lindi gjatë ‘900-s, kryesisht, si një teori që i kundërvihej njëfarë mënyre të perceptimit të evolucionit; si një tentativë për të kundërshtuar evolucionizmin i cili perceptohej (gabimisht) si i drejtuar për tek H. sapiensi, me njëfarë determinizmi gjenetik kushtetues.

Për më tepër edhe në kundërshtim me konceptimin e shtrembëruar letraresk-filozofik të evolucionit në vitet ‘900, një evolucion jo-darvinian, jo kritik, jo shkencor. Evolucioni ishte i shrembëruar nga fryma letrare-filozifike, e vetëquajtur humaniste, por që në të vërtetë po tjetërsonte një dije të rëndësishme të njerëzimit, duke i dhënë këtij të fundit një tezë të errët, me pasoja obskurantiste, si tabula rasa, mbi të cilën gjatë historisë janë ngritur dhe vazhdojnë të qëndrojnë influente në disa vende, disa pseudoshkenca (të një pseudo-intelektualizmi të pashoq).

Kështu, evolucioni ishte ortogjenetik, apo thënë ndryshe bergsonian, e që përkiste në fund të fundit me mbijetesën e më të përshtatshmit, e kuptuar kjo mbietesë si një përmirësim i vazhdueshëm, i orientuar drejtë një shkalle gjithnjë e më të madhe ndërlikimi. (Në të vërtetë nuk është kështu. “Mbi të qenit Njeri”)

Natyrisht, asokohe kishte edhe nga ata që e njihnin mirë evolucionin dhe implikimet që ky kishte mbi perceptimin e fenomeneve të jetës, por duhet thënë se ishin të paktë, të pa-zë, përballë turmës së të vetquajturve intelektualë letrarë.

Tabula rasa përqafohet menjëherë nga shkencat sociale, nga antropologët shoqërorë dhe kulturorë; bëhet kështu një tezë që shërben si model standard për zhvillimin e këtyre.

Fatkeqësisht, përhapja e këtij modeli të rrejshëm të mendjes njerëzore, implikon ndër të tjera edhe një rezufim foshnjërak – pa mundësi dialogimi – të substratit fiziologjik, funksional, evolutiv të trurit e mëpastaj mendjes si rezultante e aktivitetit elektriko-kimik.

Tabula rasa është sot e diskredituar; përballë avancimeve të biologjisë evolutive, e ngritur mbi një lloj kërkimi shkencor darvinian. Biologjia evolutive zbulonte dhe evidentonte njëra pas tjetrës modele të evolucionit mbi Tokë; zbulonte dhe demarkonte kufijë gjithnjë e më të imtë mes asaj çka është kulturë e çka jo.

Tabula rasa, e lindur nga spekulimet letrare-filozofike të një lloj të caktuar mbi procesin evolutiv, u mbyll në vetvete, e papenetrueshme nga kritikat biologjike e shkencore… duke përfunduar në shterpësi.

Sot, në fund, modeli antropologjik i tabula rasas është thyer, së pari nga gjenetika e popullatave e cila arrin t’i mbajë larg leximet dhe deformimet reciste të të dhënave; mëpastaj nga zbulimet shencore, të psikologjisë zhvillimore, etologjisë konjitive etj.

Tabula rasa është analizuar mirë nga Steven Pinker, i cili ndër të tjera identifikon edhe anët e errëta të këtij deformimi me origjinë letraro-humaniste të natyrës së mendjes, mbi kushtetutën e të cilës, fatmirësisht për të gjithë ne, sot flet vetëm shkenca. (Perifrazim nga Pinker: tabula rasa, me pretendimin e një boshllëku të lënë nga natyra, e mbushi zbrazëtinë me interpretime që i vinin përshtat regjimeve totalitare [pasojat dihen]).

[Përshkrimi i mësipërm e citon Pinkerin vetëm për sa i përket çështjes në fjalë; jo për të tjera koncepte, për të cilat nuk po shprehem aspak.]

© mbi tekstin Rinstinkt

———————————————————————————-

Reklama

Reflektime etike mbi “të drejtat e kafshëve”

Reflektime Etike mbi “të drejtat e kafshëve”

Njerëzit vuajnë, në trajtimin e diskursit etik, nga trashëgimia e rëndë e krishtërimit. Që do të thotë se, çdo gjest, që të mund të konsiderohet etik duhet t’i përkasi një ligji të sipërm, duhet të jetë konform idesë etike.

Njeriu, dhe në sensin më të gjerë, njerëzimi (humaniteti), duhet të respektojë idenë etike, sot, sikundër njëherë e një kohë duhej të respektonte idenë e Zotit.

Demonstrimi i ekzistencës të një ideje (të tillë) të sipërme të etikës ka qenë objek i punës së filozofëve që donin të mbushnin (apo zëvendësonin) boshllëkun e lënë nga rënia e etikës fetare; sepse nuk ishim të mësuar të qëndronim pa një pronar (padron) që të na thoshte se si duhet të sillemi.

Zoti kishte vdekur, tani duhej ta zëvendësonim me një tjetër, sikundër nga mëson Niçja.

Për pasojë njeriu nuk mund të bëjë asgjë pa qenë i autorizuar nga një ent jomaterial dhe shpirtëror, nga Etika. Dostojevskij thoshte se, pa Zot gjithça është e lejuar…, tani të gjithë tremben nga ideja se pa Etikë gjithçka bëhet e mundur. Por kjo nuk është aspak e vërtetë.

Etika ka patur një origjinë historiko-biologjike. Për një periudhë  të gjatë kohe, përpara shfaqjes së  njeriut në Tokë, etika nuk ekzistonte. Nëse etika ekziston është sepse është krijuar, ose ka lindur në mënyrë të vetvetishme (spontane) nga mendimi i njeriut; është një produkt i njeriut.

Etika duhet pra të jetë konform njeriut, që e ka krijuar, jo e kundërta; njeriu nuk ka nevojë për autorizime për të “shfrytëzuar” gjithë universin si t’i vijë përshtat. Limitet e tij nuk janë në ide por në realitetin e gjërave… Njeriu ka disa limite natyrore, për më tepër, si qenie shoqërore, ka disa limite shoqërore. Që do të thotë se, unë duhet të jap llogari për atë që bëj ndaj njerëzve të tjerë, sepse duhet të rregulloj raportet e mia me ta (përjashtuar rastin e eremitëve 😉 ).

Por njerëzimi në vetvete, pra gjithësia e njerëzve, nuk duhet t’i jap llogari askujt. (Vetëm Zotit, nëse besohet në fe… por edhe këtu ka vend për diskutim.)

Ajo e etikës është një ide komode, e nevojshme për të dhënë (apo patur) disa norma bashkëjetese në shoqëri, por në momentin që pretendon të anashkalojë normat dhe të imponohet, atëherë bëhet fantazi, bestytëni e pastër.

Në realitet mbrojtësit e “të drejtave” të kafshëve (kafshistët) nuk mund të mbështeten në asnjë ide sipërore të etikës, sepse tradita nuk ka mjaftueshëm (të tilla) për të mbështetur një kauzë të tillë, dhe etika si ent shiprtëtor ekziston vetëm në traditë.

Por çfarë mund të bëjnë ata që pretendojnë se mbrojnë “të drejtat” e kafshëve? Mund natyrisht t’i kryejnë betejat  e tyre në terma shoqërorë, dhe jo etikë; pra , në vend që të kërkojnë respektim të të drejtave të kafshëve, që janë me të gjitha efektet një krijim i tyre (ekzaktësisht sikundër janë “të drejtat e njeriut”, që janë receta të rëndësishme praktikash shoqërore, por që në të vërtetë nuk kanë asnjë origjinë “natyrore” apo transhendentale nga humaniteti), mund të kërkojnë respektim të vetes së vet si njerëz “të dashur” me kafshët.

Një përqasje e tillë mund të ketë shumë më shumë sukses nga ajo aktualja, që është mjaft e ngjashme me atë të integralistëve fetarë: “përqafoni etikën tonë përndryshe do të shkoni në ferr!”.

Pretendimi i superioritetit moral të aktivistëve për të drejtat e kafshëve është kryekëput (krejt) i pa justifikuar.

In difesa della sperimentazione animale [OI]

© Rinstinkt, tetor 2012, për përkthimin shqip