Darwini, evolucioni, feja e të tjera…

Darwini, evolucioni, feja e të tjera…

Natyralisti britanik Charles Darwin nuk ishte i pari shkencëtar që sugjeroi dhe argumentoi se bimët, kafshët dhe të tjera organizma nuk janë të fiksuara, pra statike, të pandryshueshme. Pra Darwini sikundër të tjerë individë përpara tij propozoi se llojet e organizmave ndryshojnë apo evoluojnë në kohë… Por kontributi i tij i madh, dhe i veçantë është se ai tregoi dhe argumentoi se një nga mjetet apo mekanizmat kryesore nëpërmjet të cilave evolucioni ndodh është ai proces që mori emrin seleksion natyror. Këtë ide qëndrore ai e paraqiti në librin e tij “On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life” që u botua në 1859 në Londër. Vetë Darwini e përshkroi librin si “një argument i gjatë”.

Pas botimit, libri “On the Origin of Species” hasi opozicion akademik dhe popullor jo të pakët, pavarësisht faktit se libri nuk përmendte asnjë doktrinë fetare, të cilat këmbëngulnin se speciet/llojet e gjallesave janë të fiksuara, statike të pandryshueshme dhe të dizenjuara nga Zoti.

Sidosi, me kalimin e kohës idetë e librit ndikuan në perspektivën shkencore mbi botën natyrore, dhe kështu nocioni i seleksionit natyror qëndron sot në bazë të gjithë biologjisë moderne dhe shkencave apo fushave të dijes që rrotullohen dhe nëdërthuren me të. Kjo sepse nocioni i seleksionit natyror dhe evolucionit japin një shpjegim të thjeshtë dhe elegant por njëkohësisht të fuqishëm mbi format e jetës aktuale dhe të së shkuarës.

Duhet thënë se Darwini, edhe gjatë kohës që shkruajti librin, ishte mjaft i ndërgjegjshëm për potencialin blasfemik të punës së tij. Për shembull, 15 vite përpara botimit të librit, ai i shpjegonte botanistit Joseph Hooker se teoria e tij nuk kishte nevojë për një Zot apo për specie të pandryshueshme: “At last gleams of light have come, & I am almost convinced (quite contrary to opinion I started with) that species are not (it is like confessing a murder) immutable.”

Puna e Darwinit kërkoi një kohë të gjatë dhe të kujdesshme. Nga shënimet e tij është zbuluar se ai procedoi hap pas hapi duke mbledhur sasi të mëdha informacioni dhe provash…

Në 30 vite punë ai i integroi prova dhe informacione mbi fosilet, gjeologjinë, bimët, kafshët me të tjera njohuri nga fusha si demografia, ekonomia dhe shumë fusha të tjera. Sot, duke konsideruar të gjitha këto, teoria e evolucionit nëpërmjet seleksionit natyror mbahet si një nga gjetjet shkencore më të rëndësishme të njerëzimit.

 


seleksioni natyror karikature zotiRoli i Zotit

Në ambientet Viktoriane të shekullit të 19të fosilet njiheshin dhe diskutoheshin gjerësisht. Disa i konsideronin fosilet si forma shkëmbi të formuara vetvetisht, pra që nuk kishin fare të bënin me organizmat e gjallë. Të tjerë i shikonin fosilet si punë të Krijuesit të vendosura në Tokë për të testuar besimtarët. Të tjerë mendonin se fosilet ishin mbetje të organizmave ende të gjallë diku nëpër botë…

Në vitin 1796 natyralisti francez Georges Cuvier pranoi dhe argumentoi se disa fosile si për shembull ato të mamuthëve ishin mbetje të kafshëve tanimë të zhdukura. Ai e paqëtoi këtë nocion me besimin e vet fetar duke invokuar katastrofa si përmbytjet e pikturuara në Bibël. Thuhej se, çdo përmbytje shfarosi një sasi të madhe qeniesh të gjalla; më pas Zoti i dha Tokës qenie dhe organizma të tjerë… Mes çdo katastrofe çdo specie e krijuar prej zotit, thuhej se, qëndronte fikse, pra e patjetërsuar. Kjo teori, që në njëfarë mënyrë përpiqej të paqëtonte mbetjet fosile me besimin në Zot dhe kreacionizmin njihej si “katastrofizëm” dhe u përhap gjerësisht pas botimit nga Cuvier të “Preliminary Doscourses” në vitin1813.

Pavarësisht kësaj, gjatë kohës kur Cuvier merrej me shkimin e teorisë së tij, ide të tjera po përhapeshin… ide që bazoheshin mbi koncepte evolucioni. Për shembull, vetë gjyshi i Darwinit, Erasmus Darwini, një “free-thinker” kishte një teori të vetën idiosinkratike.
Një tjetër ide që kishte më shumë ndikim ishte ajo e paraqitur nga Jean-Paptiste Lamarck, që në atë kohë ishte profesor zoologjie në National Museum of Natural History në Francë. Në librin e tij Philosophie Zoologique të botuar në vtin 1809 ai artikuloi të parën teori të evolucionit të gjallesave. Ai teorizoi se qeniet e gjalla evoluan nga qenie më të thjeshta duke kaluar në stade gjithnjë e më të sofistikuara për shkak të një “force ndërlikuese”.

Lamarcku argumentonte se orrganizmat përballeshin me sfida ambentale mbi trupin e vet dhe prej këtu doli ideja e përdorimit dhe mospërdorimit në një individ. Lamarcku thoshte se përdorimi më i shpeshtë dhe i vazhdueshëm i një organi e përforcon këtë të fundit në mënyrë graduale, e zhvillon dhe madje edhe e zmadhon… ndërsa mospërdorimi i përhershëm i çdonjë organi e dobëson në mënyrë të paperceptueshme, shkallë-shkallë, deri sa ai organ zhduket plotësisht. E gjithë kjo ndodhte tek një individ i vetëm. Kështu shkruante Lamarcku ky organ i fuqizuar nga përdorimi i vazhdueshëm që një indivd bënte më pas kalonte tek pasardhësit – fenomen i emërtuar si “trashëgimi e karakteristikave të fituara”. Në pamje të parë kjo teori duket se ngjan mjaft me atë të propozuar nga Darwini, por duhet specifikuar se ndryshon në pika të ndryshme themelore.

Reklama

Diferencat në emocione mes sekseve

Diferencat në emocione mes sekseve

 

Nga një perspektivë evolucionare/evolutive ka shumë gjasa që të ekzistojnë diferenca ndër-seksuale (pra mes dy sekseve) në emocione. Gjasat që meshkujt dhe femrat të kenë evoluar të njëjtën psikologji emocionale janë në themel zero.
Që meshkujt dhe femrat të kenë evoluar pikërisht të njëjtin dezajn emocional do të ishte një mrekulli Darwiniane – në kuptimin, e pamundur – sepse forcat evolutive që kanë vepruar mbi speciet e planetit tonë, përfshirë njeriun, pra meshkujt dhe femrat, do të të duhej të eliminonin të gjitha diferencat e mëparshme emocionale që derivojnë nga trashëgimia jonë si gjitarë dhe primatë; për më tepër do të duhej që organizmat të ishin selektuar në kundërshti me disa apo të gjitha përshtatjet emocionale seks-specifike të cilat janë zhvilluar gjatë qindra-mijëra viteve kur njeriu jetonte si gjuetar-mbledhës. Për më tepër do të duhej që gjatë gjithë historisë evolutive të njeriut, të ruhej një psikologji njerëzore unike, e njëjtë, për mashkullin dhe femrën, pra një psikologjie hermafrodite, pra e përzierë (gjë që nuk është aspak e vërtetë). (Buss & Schmitt, 2011). i

*

Një meta-analizë e diferencave ndër seksuale në ndjenjat emocionet“morale”, femrat prireshin të përjetonin më shumë emocione negative, si për shembull më shumë faj, turp, dhe në një shkallë më të vogël edhe siklet. (Else-Quest et al., 2012). ii

Rezultate të ngjashme u gjetën edhe në një meta-analizë të kohëve të fundit mbi emocionet e fëmijëve. (Chaplin & Aldao, 2013). iii

Në një studim ndër-kulturor të zhvilluar në 37 kombe, femrat kishin një prirje për një emocionalitet më negativ. (Fischer et al., 2004). iv

Gjithashtu, edhe diferencat në ankthin shoqëror, në terma ndër-kulturorë (në 18 kombe të ndryshme), tregojnë se femrat e përjetojnë një të tillë ndjenjë në nivele më të larta se meshkujt.  (Caballo et al., 2014). v

Studime të tjera tregojnë se si femrat reagojnë në një mënyrë më negative (krahasuar me meshkujt) ndaj përvojave jo të këndshme (gjatë eksperimenteve psikologjike).

Për shembull, në një studim të diferencave mes sekseve në reagimet ndaj slideve/diapozitivave të këndshme dhe të pa këndshme, kërkuesit shkencorë gjetën se femrat reagonin më negativisht ndaj slideve/diapozitivave të pakëndshme që përmbanin trupa të gjymtuar, dhunë fizike apo kafshë të ngordhura. Kjo diferencë mes sekseve vazhdonte të shfaqej në të njëjtën shkallë apo madhësi në femrat nga mosha 20 deri në 81 vjeç. (Gomez, Gunten, & Danuser, 2013). vi

Tjetër; studiues të tjerë kanë gjetur se femrat reagojnë me më shumë trishtim (krahasuar me meshkujt) ndaj filmave të trishtë; kanë gjetur gjithashtu se femrat reagojnë me më shumë frikë dhe përshtirosje (krahasuar me meshkujt) ndaj filmave të frikshëm/të pështirë. (Kring and Gordon,1998). vii

Në kontrast, meshkujt (krahasuar me femrat) reagojnë me më shumë lumturi ndaj filmave të lumtur.

Ndër të tjera, meshkujt dhe femrat dallojnë nga njëri-tjetri edhe në rajonet trunore të përdorura për të rregulluar/ndrequr/përshtatur reagimet ndaj stimujve – në këtë rast eksperimentalë – të pakëndshëm. (Domes et al., 2010; McRae et al., 2008). viii ix

*

Një tjetër fakt që derivon prej këtyre diferencave mes sekseve është ajo se femrat janë më të afta se meshkujt, për të njohur dhe përpunuar emocionet negative të të tjerëve. Për të shpjeguar këtë gjë ekzistojnë disa hipoteza të ndryshme evolutive, dhe njëra prej tyre në veçanti, ajo e formuluar nga Hampson et al., (2006) thotë se femrat mund të jenë më sensitive ndaj emocioneve të shprehura nga individë të tjerë për shkak të nevojës që ato kanë (më shumë se meshkujt) për t’u lidhur me fëmijët e vetë – një përshtatje evolutive kjo. x

*

Tjetër gjë e rëndësishme është se femrat priren të kenë rezultate më të larta në traktet e personalitetit fortësisht të lidhura me emocionalitetin negativ – neuroticizmin.  (Feingold, 1994; Schmitt et al., 2008). xi

Feingold (1994) gjeti se femrat kanë rezultate më të larta në anthshmëri, krahasuar me meshkujt (këto rezultate u përftuan nga një meta-analizë e 25 studimeve të ndryshme). Për më tepër këto rezultate – të diferencave ndërmjet sekseve – janë kofirmuar në disa studime të ndryshme ndër-kulturore (të zhvilluara në kultura dhe kombe të ndryshme). (Costa et al., 2001; Lippa, 2010; Schmitt et al., 2008). xii xiii xiv

De Bolle (2015) gjeti se diferencat mes seksit femër dhe atij mashkull në nivelet e neuroticizmit mes adoleshentëve fillojnë të shfaqen universalisht në të gjitha kulturat pak a shumë në të njëjtën moshë, rreth 14 vjeç, duke implikuar një ndikim të hormoneve të pubertetit si një shkak të afërt. xv

Në studime të tjera të zhvilluara në 26 kombe, në 53 kombe, dhe në 56 kombe të ndryshme janë gjetur të njëjtat rezultate, pra se femrat kanë nivele më të larta neuroticizmi.

 

Nivelet e neuroticizmit tek femrat janë më të larta (krahasuar me meshkujt) në kulturat/shoqëritë ku ka më shumë barazi gjinore, dhe më të vogla në shoqëritë/kulturat ku barazia mes dy gjinive është më e pakët. (Burimi: David Schmitt, riprodhuar këtu pa leje.)

 

Gjëja interesante është se në të gjitha këto studime, diferencat ndër seksualt në nivelet e neuroticizmit janë më të larta në kulturat apo shoqëritë njerëzore ku ka më shumë barazi sociopolitike mes sekseve. Pra në shoqëri më egalitare, diferencat ndër seksluale mashkull-femër janë më të mëdha, dhe jo më të vogla siç pritej nga ata që gjënjeheshin se këto diferenca vijnë vetëm nga rolet që dy gjinitë e species sonë marrin në shoqëri, apo për shkak të partiarlakizmit. (Schmitt, 2015). xvi

*

Rezultate të ngjashme janë gjetur edhe për depresionin. Meshkujt dhe femrat dallojnë mes tyre edhe në nivelet mesatare të depresionit (Hyde et al., 2008), një diferencë seksuale që është e dukshme në shumë kultura. (Hopcroft & McLaughlin, 2012; Van de Velde, Bracke, & Levecque, 2010) .

Diferenca ndër seksuale në depresion është më e gjerë në shoqëritë që priren të kenë nivele më të larta barazie gjinore, krahasuar me shoqëri që kanë një barazi gjinore më të ulët.

*

Ajo që është e qartë është se, supozimi dhe teoria feministe se diferencat mes sekseve vijnë prej roleve të ndryshme që dy gjinitë marrin në shoqëri, bie totalisht në kundërshti me faktin se diferencat më të mëdha midis sekseve gjenden në kulturat Skandinave, dhe diferencat më të vogla mes sekseve gjenden në kulturat më patriarkale. (Schmitt, 2015) .

 

 

***

 

Studimet shkencore të cituara

i Buss, D.M. & Schmitt, D.P. (2011). Evolutionary psychology and feminism. Sex Roles, 64,768-787.

ii Else-Quest, N. M., Higgins, A., Allison, C., & Morton, L. C. (2012). Gender differences in self-conscious emotional experience: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 138, 947-982.

iii Chaplin, T. M., & Aldao, A. (2013). Gender differences in emotion expression in children: A meta-analytic review. Psychological Bulletin, 139, 735-765.

iv Fischer, A. H., Rodriguez Mosquera, P. M., Van Vianen, A. E., & Manstead, A. S. (2004). Gender and culture differences in emotion. Emotion, 4, 87-94.

v Caballo, V. E., Salazar, I. C., Irurtia, M. J., Arias, B., Hofmann, S. G., & CISO-A ResearchTeam. (2014). Differences in social anxiety between men and women across 18 countries. Personality and Individual Differences, 64, 35-40.

vi Gomez, P., Gunten, A., & Danuser, B. (2013). Content‐specific gender differences in emotion ratings from early to late adulthood. Scandinavian Journal of Psychology, 54, 451-458.

vii Kring, A. M., & Gordon, A. H. (1998). Sex differences in emotion: expression, experience, and physiology. Journal of Personality and Social Psychology, 74, 686-703.

viii Domes, G., Schulze, L., Böttger, M., Grossmann, A., Hauenstein, K., Wirtz, P. H., … & Herpertz, S. C. (2010). The neural correlates of sex differences in emotional reactivity and emotion regulation. Human Brain Mapping, 31, 758-769.

ix McRae, K., Ochsner, K. N., Mauss, I. B., Gabrieli, J. J., & Gross, J. J. (2008). Gender differences in emotion regulation: An fMRI study of cognitive reappraisal. Group Processes & Intergroup Relations, 11, 143-162.

x Hampson, E., van Anders, S. M., & Mullin, L. I. (2006). A female advantage in the recognition of emotional facial expressions: Test of an evolutionary hypothesis. Evolution and Human Behavior, 27, 401-416.

xi Schmitt, D. P., Realo, A., Voracek, M., & Allik, J. (2008). Why can’t a man be more like a woman? Sex differences in Big Five personality traits across 55 cultures. Journal of Personality and Social Psychology, 94, 168–182

xii Costa, P. T., Terracciano, A., & McCrae, R. R. (2001). Gender differences in personality across cultures: Robust and surprising results. Journal of Personality and Social Psychology, 81, 322–331.

xiii Lippa, R. A. (2010). Sex differences in personality traits and gender-related occupational preferences across 53 nations: Testing evolutionary and social-environmental theories.Archives of Sexual Behavior, 39, 619–636.

xiv Schmitt, D. P., Realo, A., Voracek, M., & Allik, J. (2008). Why can’t a man be more like a woman? Sex differences in Big Five personality traits across 55 cultures. Journal of Personality and Social Psychology, 94, 168–182.

xv De Bolle, M., De Fruyt, F., McCrae, R. R., Löckenhoff, C. E., Costa Jr, P. T., Aguilar-Vafaie, M. E., … & Avdeyeva, T. V. (2015). The emergence of sex differences in personality traits in early adolescence: A cross-sectional, cross-cultural study. Journal of Personality and Social Psychology, 108, 171-185.

xvi Schmitt, D.P. (2015). The evolution of culturally-variable sex differences: Men and women are not always different, but when they are…it appears not to result from patriarchy or sex role socialization. In Weekes-Shackelford, V.A., & Shackelford, T.K. (Eds.), The evolution of sexuality (pp. 221-256). New York: Springer.