Çaktivizimi i kromozomit X

Natyra e çaktivizimit të kromozomit X

Çaktivizmi i kromozomit X është një proces që verifikohet në të gjithë gjitarët dhe që ka të bëjë me çaktivizimin selektiv të aleleve gjenikë në një nga dy kromozomet X, tek femra.
Çaktivizimi i kromozomit X është një mekanizëm që luan një rol kompensues, pra realizon një kompensim të dozës duke eliminuar diferencat që ekzistojnë mes dy sekseve, atij femër dhe atij mashkull. Meshkujt duke patur vetëm një kromozom X janë në konstitucionin e vet, në qenësinë e vet, hemizigotë për gjenet që ndodhen në kromozomin X; ndërsa femrat që kanë dy kromozome X, një me origjinë mëmësore dhe një me origjinë atësore, bëhen hemizigëote funksionale për çaktivizimin e aleleve gjenikë në një nga dy kromozomet X.

Ekzistojnë, gjithsesi, disa individë me një numër kromozomesh X jo-normal; për shembull:45,X; 47,XXX; 47,XXY etj. Edhe në këto raste, pas paktivizimit të kromozomit/eve X mbetet aktiv vetëm një prej tyre, pavarësisht numrit të atre fillestarë.
Kështu, nga këto fakte të paraqitura është hedhur, prej kohësh, hipoteza sipas së cilës duhet të ekzistojë një mekanizëm i cili mundëson që të mbetet aktiv vetëm një kromozom X.

Tek gjitarët, në stadet e hershme të zhvillimit, për shembull tek embrioni i seksit femër, janë aktivë të dy kromozomet X. Çaktivizimi i njërit prej kromozomeve X ndodh në fazat e para të zhviillimit. Në fakt, heshtja e një prej kromozomeve X, e si korolar edhe e të gjithë gjeneve që gjenden në të, fillon në fazën e vonë të blastulës.

Në çdonjë prej qelizave që do t’i japi origjinë fetusit të seksit femër një nga dy kromozomet X çaktivizohet në mënyrë rastësore. Pra nga këto qeliza fillestare, ku realizohet heshtja rastësore e një prej kromozomeve X, do të lindin qeliza të tjera, pasardhëse që do të trashëgojnë të njëjtin model heshtje të kromozomit X. Kështu heshtja e kromozomit X në këto grupe qelizash është e tipit klonal.
Kjo do të thotë se, individët e seksit femër janë mozaikë, për sa i përket heshtjes (çaktivizmit) të një prej kromozomeve X.

Mekanizmi i çaktivizimit të kromozomit X

Procesi i çaktivizimit të kromozomit X është një proces molekular mjaft i ndërlikuar që për t’u realizuar dhe ruajtur kërkon (nën)mekanizma të ndryshëm të njëkohshëm apo të njëpasnjësshëm molekularë.

Qëndra e çaktivizimit të kromozimit X, e quajtur “Xic”, tek njeriu lokalizohet në Xq13, që do të thotë në krahun e gjatë, zona 13, e kromozimit X. Xic kontrollon fillimin dhe përhapjen e procesit të çaktivizimit të kromozomit X. Në këtë qendër, gjeni XIST kodifikon për një ARN prej 15kb, që prodhohet vetëm nga kromozomi X jo-aktiv. Në qelizat e embrionit vendimi për heshtjen e një prej dy kromozomeve X (tek seksi femër) është krejt rastësor dhe i pavarur nga origjina prindërore.

XIST është thelpësor për funksionimin e qendrës Xic, për t’i dhënë shtysën e parë procesit të heshtjes (çaktivizimit) të njërit prej kromozomeve X, por gjthsesi jo i rëndësishëm për ruajtjen e çaktivizimit (heshtjes).

———————————————————————-

Diferencimi (përdallimi) qelizor

Diferencimi (përdallimi) qelizor

Një karakteristikë e rritjes dhe shumëfishimit të qelizave është diferencimi (apo specializimi). Diferencimi konsiston në modifikime të rëndësishme të vetive fizike dhe funksionale të qelizave, të cilat ndërsa rriten në embrion evoluojnë në mënyrë të diferenciuar (përdalluar) për të ndërtuar strukturat e ndryshme të organizmit.

Një eksperiment i rëndësishëm.

Bërthama e një qelize të mukozës intestinale të bretkosës izolohet dhe pastaj futet kirurgjikisht në një vezë bretkose, nga e cila më parë ishte hequr bërthama. Nga fekondimi i një veze të tillë, zakonisht zhvillohet një bretkosë normale. Kjo tregon se edhe një qelizë e mukozës intestinale, edhe pse mjaft e diferenciuar, përmban ende të gjithë informacionin gjenetik të nevojshëm për zhvillimin e të gjitha strukturave trupore të bretkosës.

Sot është e qartë se diferencimi është rezultati, jo i humbjes së gjeneve, por i represionit selektiv të operonëve të ndryshëm. Vëzhgime me mikroskopi elektronike sugjerojnë se disa segmente të helikës së ADN-së të përdredhura përreth histoneve kondensohen deri në pikën sa të mos jenë më në gjendje për t’u shpërdredhur dhe për të formuar molekula ARN-je. Një hipotezë për shkakun e kësaj dukurie është kjo: supozohet se në gjenom, një gjen rregullator në njëfarë stadi të diferencimit qelizor fillon dhe prodhon një proteinë rregullatore, e cila që nga ai moment e më pas kufizon aftësinë e shprehjes së një grupi të caktuar gjenesh. Këta gjene të ndrydhur (të frenuar) nuk do të mund, për këtë arsye, të aktivizohen më.

Nga kërkime mbi embrionë është parë se disa qeliza embrionale, kontrollojnë po në embrionin në zhvillim, diferencimin e qelizave fqinje. Për shembull, kordomezoderma e kryehershme emërtohet si organizatori kryesor i embrionit, sepse përbën një qendër, përreth të cilit zhvillohet gjithë embrioni.

Një tjetër shembull i induksionit verifikohet kur fshikëza optike, në formim e sipër, hyn në kontakt me ektodermën e rajonit të kreut dhe bën që të trashet në një lente të sheshtë, që duke u përthyerë së brendshmi formon thjerrëzën e syrit. Kështu, pjesa më e madhe e embrionit zhvillohet si pasojë e induksioneve të tilla të një pjese mbi një tjetër dhe të kësaj të fundit mbi një tjetër akoma.

Edhe pse njohuritë tona mbi diferencimin qelizor janë ende mjaft të cekëta, njihen deri më sot shumë mekanizma kontrolli me anë të të cilëve mund të realizohet diferencimi qelizor.

© Rinstinkt, 2012

Si bëhen bebet?

Si bëhen bebet?

Një bebe bëhet, krijohet, nga dy qeliza të sistemit riprodhues. Njëra nga qelizat është qeliza vezë që vjen nga femra, ndërsa qeliza tjetër është spermatozoidi që vjen nga mashkulli. Spermatozoidi bashkohet me vezën në procesin e quajtur pllenim. Në nëntë muajtë që pasojnë pllenimin, veza e pllenuar zhvillohet në një qenie të re njerëzore.

Vetëm një qelizë spermatike është e nevojshme për pllenimin e qelizës vezë.

Fakte mbi gjenet.

Çdo qelizë e trupit të njeriut përmban një set prej 46 komozomesh, të përbërë nga material kimik i quajtur ADN.

Kromozomet përmbajnë gjenet, që janë udhëzime që i tregojnë trupit si të rritet dhe si të funksionojë.

Veza dhe spermatozoidi kanë çdonjëri vetëm 23 kromozome. Kur ata bashkohen formojnë embrionin, që ka 46 kromozome.

Ju i trazhëgoni gjenet tuaj nga nëna dhe babai, gjysmën nga secili.

Karakteristikat fizike, si ngjyra e syve dhe ngjyra e flokëve, priren të jenë të ngjashme brenda familjes, duke qenë se kontrollohen nga gjenet.

Cikli jetësor njerëzor.

Sikundër kafshët, qeniet njerëzore rriten, maturohen dhe natyrisht vdesin. Gjatë jetës tuaj, trupi rritet dhe përson ndryshime; po ashtu edhe mendja juaj. Ju merrni aftësi fizike, si të ecurit, luajtja e sporteve; po ashtu përftoni aftësi intelektuale si të lexuarit, të shkruarit, dhe të arsyetuarit.

Trupi i njeriut ndalon së rrituri rreth moshën 20 vjeçare, por ai vazhdon të ndryshojë.