Reçesioni dhe shëndeti publik

Ekonomia, reçesioni  dhe shëndeti publik

Të gjithë do të kenë dëgjuar këto kohë mbi masat e ashtuquajtura të austeritetit (rreptësisë), të njohura gjerësisht si të imponuara nga Gjermania, në rolin e udhëheqëses ekonomike së Europës të bashkuar, ndaj vendeve të tjera si Greqia apo Spanja, të cilat nga ana e tyre nuk i kanë në rregull bilancet financiare.

Older. Wiser, Poorer (TheGuardian - Photograph: Peter Macdiarmid/Getty Images)

Older. Wiser, Poorer (TheGuardian – Photograph: Peter Macdiarmid/Getty Images)

Masat e rreptësisë në fjalë (të austeritetit), kërkojnë prerje të fondeve për shërbimet shoqërore, zvogëlim të fondeve për investimet për punët publike, reduktim të shpenzimeve për shëndetësinë duke nxitur, pse jo, edhe privatizimin e shërbimit shëndetësor, meqë shërbimi shëndetësor publik, atje ku ekziston, jo vetëm që është pre e abuzimeve dhe e rendimentit të pakët, por edhe zë një pjesë të mirë të tortës buxhetore. Të gjithë këta elementë të përmendur më sipër, siç mund të na tregojnë edhe ekonomistët, thonë se nevojiten për të siguruar të ardhura dhe për të rritur miqëqenien shoqërore; meqë nëse hidhen para në sferën publike, të paktën ata që janë të punësuar do të kenë më shumë në xhepat e vetë, e do të jenë më të prirur për të shpenzuar.
Kështu, masat e austeritetit të aplikuara rreth e rrotull, nëpër Europë, meqë presin si gërshërët mbi fondet publike, (pretendohet se) kanë efekte anësore edhe mbi shoqërinë.

Por kjo, marrë kështu, thatë, pak na intereson. Përkundrazi, na intereson më shumë efekti që këto masa kanë mbi shëndetin publik, pra mbi shëndetin e shoqërisë. I cili efekt, është shumë më i ndërlikuar nga sa mund të parashikojë ndonjë lexues i nxituar, që pa një pa dy e ka përgjigjen gati.

Faktet, që si gjithënjë janë kokëforta, tregojnë, ndryshe nga sa mund ta kishte parashikuar ndonjë, se në periudhat me rritje të lartë në ekonomitë e tregut janë të shoqëruara nga një rrezik më i lartë për të zhvlluar sëmundje të aparatit të frymëshkëmbimit, për rrezik më të lartë për të pësuar goditje në zemër e po ashtu për rrezik më të lartë për të pësuar incidente industriale.
Në të kundërt, gjatë periudhave me reçesion ekonomik rreziqet e përmendura më sipër zvogëlohen.

Kështu, ideja mjaftë e përhapur se ekonomia Keynesiane është si një shkop magjik i cili e gjallëron vetvetiu ekonominë dhe mëpastaj shëndetin, rezulton, le të themi, disi e gabuar. E gabuar ose më mirë të them, e rrejshme ngase nuk mbështetet nga të dhënat dhe faktet, që si gjithnjë janë kokëforta. 🙂

Ekziston një përshtypje e gjithëpërhapur se të bërit ekonomi Keynesiane ndihmon ekonominë; sepse duke rritur shpenzimet publike pretendohet se  kështu “shërohen” edhe sëmundjet e ekonomisë e mëpastaj ato shëndetësore të një shoqërie apo popullsie të caktuar.
Për shembull, shtete si Suedia, Islanda apo Anglia e kohës së laburistëve mendohej se ishin, apo mendohet se janë, modele për zhvillimin e shëndetit të mirë dhe ekonomisë, parë shëndeti i mirë si pasojë pozitive e një ekonomie “vibrante”, të gjallë, e mbështetur dhe trumpetuar nga udhëheqës e personalitete si Franklin Delano Roosevelt apo Barack Obama, të cilët i ruajnë shpenzimet publike, pa kryer prerje mbi fondet përkatëse. Masa këto që priren nga populizmi, në rastin specifik të gjendjes ekonomike botërore.

Ndërsa Milton Friedman, Angela Merkel, bankierët e madje edhe Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN), të cilët kërkojnë (të aplikojnë) nga (në) shtete si Greqia, Spanja apo Britania e Madhe nën Konservatorët njëfarë kursimi, janë parë si “çuna të kqinj”, të cilët sjellin veçse rrënim dhe sëmundje…

Natyrisht, siç na mëson edhe jeta, çdo gjë ka më shumë nuanca, e gjërat nuk janë siç propaganduesit e mediave duan që të mendohet. Gjërat pra janë më të ndërlikuara nga sa mund të na duken duke u bazuar mbi bashkëlidhje të shpejta, pse jo emotive. Në këto raste ajo që mund të ndihmojë për të parë një kuadër të qartë është njëfarë sensi kritik, dhe të bazuarit e argumenteve mbi faktet dhe minimizmi në maksimum i spekulimeve.

Argumentet e para të mirëbazaura, të cilat e rrëzojnë këtë mënyrë disi të shtrembëruar të të parit të qasjeve të mësipërme, e më tej rezultateve që këto japin mbi shëndetin publik na e kanë dhënë Dorothy Thomas dhe William Ogburn. Këta ishin të habitur kur zbuluan se në Britani vdekjet rriteshin gjatë periudhave të prosperitetit ndërsa zvogëloheshin gjatë periudhave të reçesiont ekonomik.

Kjo gjë është raportuar edhe më vonë, për shembull në ekonomitë e tregut, dhe rezultatet kanë qenë të njëjta. Një model paradoksal, sepse meqë reçesioni në ekonomitë e tregut është i lidhur me papunësinë dhe të ardhura më të ulëta, njerëzit presinë që vdekshmëria të rritet; por në të kundërt vëzhgohet një zvogëlim i vdekshmërisë. Këtë fenomen, e kanë quajtur edhe “paradoksi i reçesionit të shëndetshëm” (healthy recession paradox).

Disa fakte: Pritshmëria e Jetës në Lindje (LEB – Life Expectancy at Birth ) në Greqi nga 79.6 që ishte në vitin 2007 u rrit në 80.3 vite në vitin 2009, ndërsa për të njëjtën periudhë në Irlandë LEB u rrit nga 81.6 në 81.9 vite. Kjo tregon se në dy vitet që ndoqën fillimin e Recesionit të Madh shëndeti i popullatave është rritur si në Greqi ashtu edhe në Irlandë, por përmirësimi në Greqi është mbi dy herë më i lartë se ai në Irlandë, ku aplikohen politika të ndryshme ekonomike. [1] [2]

Pra, matja e Pritshmërisë së Jetës në Lindje (LEB) apo masa të tjera si vdekjet e ujdisura (statistikisht) sipas shtresave të ndryshme moshore tregojnë se shëndeti i popullatës gjatë recesioneve, në të vërtetë, përmirësohet. Apo të paktën mund të thuhet me siguri se recesioni nuk ka atë efekt katastrofik që pretendohet e trumbetohet barbarisht nëpër media.
Nëse ky përmirësim i lehtë i Pritshmërisë së Jetës në Lindje vjen ngase njerëzit  me më pak punë kanë më shumë kohë për të kaluar në shtëpi me familjen e vetë duke u kujdesur për njëri-tjetrin (pse jo!), apo nëse i detyrohet kujdesit më të madh ndaj shëndetit (vetvetes) kur jemi nën tension, këtë nuk dimë ta themi akoma…

Shënime:
[1]  Të dhënat nga OBSH/Europë: European Health for All database (HFA-DB): http://www.euro.who.int/en/data-and-evidence/databases/european-health-for-all-database-hfa-db
[2] European health for all database (HFA-DB)/OnlineVersion:  http://data.euro.who.int/hfadb/

– – –

Të pëlqeu postimi?
Vendos një “Like” tek Faqja e Blogut në Facebook

Reklama

Mendime racionale nga Ayn Rand (1)

Mendime racionale nga filozofja ruso-amerikane Ayn Rand

Ayn Rand ka qenë një shkrimtare e filozofe ruso-amerikane. Në veprat e saj ka formuluar nje sistem filozofik dhe te jetes të bazuar në lirinë individuale, te drejtat natyrore, egoizmin racional dhe kapitalizmin “laissez-faire”. Ajo iu kundërvu fesë, luftës dhe çdo forme të ndërhyrjes së shtetit në ekonomi. Librat dhe mendimi i saj kanë qenë dhe jane ndër më të lexuarit më ndikuesit në kulturën amerikane.

Mund të informoheni më gjerë për të dhe filozofinë e saj në këto nyje:
AynRand.org
Objectivism Reference Center
Ayn Rand Lexicon

Komunstët dhe nazistët janë thjeshtë dy variante të të njëjtit koncept të lig: kolektivizmit. Por të dyja duhet të jenë të lira të flasin - idetë e liga janë të rrezikshme vetëm me rënien e njerzve që mbrojnë ide më të mira.

Komunstët dhe nazistët janë thjeshtë dy variante të të njëjtit koncept të lig: kolektivizmit. Por të dyja duhet të jenë të lira të flasin – idetë e liga janë të rrezikshme vetëm me rënien e njerzve që mbrojnë ide më të mira.

Nëse një njeri beson se  e mira është e përbrendshme në veprime të caktuara, ai nuk do të ngurojë t'i detyrojë të tjerët t'i kryejnë ato. Nëse ai mendon se përfitimi njerëzor apo dëmtimi i shkaktuar nga të tilla veprime nuk ka domethënie, ai do ta konsiderojë  një det me gjak si pa domethënie. Nëse  ai mendon se përfituesit e të tilla veprimeve janë jo relevante (apo të ndërkëmbyeshme) ai do ta konsiderojë kasaphanën me shumicë si një detyrim të vetin moral  në shërbim të një të mire "të sipërme". Është teoria intrinseke e vlerave që prodhon një Robespier, një Lenin, një Stalin, apo një Hitler. Nuk është një aksident që Eichmanni ishte një Kantian.

Nëse një njeri beson se e mira është e përbrendshme në veprime të caktuara, ai nuk do të ngurojë t’i detyrojë të tjerët t’i kryejnë ato. Nëse ai mendon se përfitimi njerëzor apo dëmtimi i shkaktuar nga të tilla veprime nuk ka domethënie, ai do ta konsiderojë një det me gjak si pa domethënie. Nëse ai mendon se përfituesit e të tilla veprimeve janë jo relevante (apo të ndërkëmbyeshme) ai do ta konsiderojë kasaphanën me shumicë si një detyrim të vetin moral në shërbim të një të mire “të sipërme”. Është teoria intrinseke e vlerave që prodhon një Robespier, një Lenin, një Stalin, apo një Hitler. Nuk është një aksident që Eichmanni ishte një Kantian.

"Demokratik"  në kuptimin e vet origjinal [i referohet] sundimit të pakufizuar të shumicës... një sistem shoqëror në të cilin puna e njërit, prona e njërit, mendja e njërit dhe jeta e njërit janë nën mëshirën e çdo bande që mund të mbledhi votat e një shumice në çdo moment për çdo qëllim.

“Demokratik” në kuptimin e vet origjinal [i referohet] sundimit të pakufizuar të shumicës… një sistem shoqëror në të cilin puna e njërit, prona e njërit, mendja e njërit dhe jeta e njërit janë nën mëshirën e çdo bande që mund të mbledhi votat e një shumice në çdo moment për çdo qëllim.

Nëse përjashtojmë moralitetin dhe e zëvendësojmë atë me doktrinën Kolektiviste të sundimit të pakufizuar të shumicës, nëse pranojmë idenë se shumica mund të bëjë çfarëdo që të dojë, dhe se çdo gjë e kryer nga një shumicë është  e drejtë sepse është kryer nga një shumicë (duke qenë ky i vetmi standard për të drejtën dhe të gabuarën) - si duhet ta aplikojnë njerëzit këtë në praktikë në jetët e tyre reale? Kush është shumica? Në relatë me çdo njeri të veçantë, të gjithë njerëzit e tjerë janë anëtarë të mundshëm të asaj shumice e cila mund ta shkatërrojë atë sipas dëshirës së vet në çdo moment. Atëherë çdo njeri dhe të gjithë njerëzit shndërrohen në armiq; çdonjë duhet të ketë frikë dhe të dyshojë të gjithë; çdonjë duhet të grabisi dhe të vrasi i pari, përpara se ai të grabitet dhe të vritet.

Nëse përjashtojmë moralitetin dhe e zëvendësojmë atë me doktrinën Kolektiviste të sundimit të pakufizuar të shumicës, nëse pranojmë idenë se shumica mund të bëjë çfarëdo që të dojë, dhe se çdo gjë e kryer nga një shumicë është e drejtë sepse është kryer nga një shumicë (duke qenë ky i vetmi standard për të drejtën dhe të gabuarën) – si duhet ta aplikojnë njerëzit këtë në praktikë në jetët e tyre reale? Kush është shumica? Në relatë me çdo njeri të veçantë, të gjithë njerëzit e tjerë janë anëtarë të mundshëm të asaj shumice e cila mund ta shkatërrojë atë sipas dëshirës së vet në çdo moment. Atëherë çdo njeri dhe të gjithë njerëzit shndërrohen në armiq; çdonjë duhet të ketë frikë dhe të dyshojë të gjithë; çdonjë duhet të grabisi dhe të vrasi i pari, përpara se ai të grabitet dhe të vritet.

Liri e fjalës do të thotë liri nga ndërhyrja, shtypja apo veprimi ndëshkues i qeverisë - dhe asgjë tjetër. Nuk do të thotë [të kesh] të drejtën të kërkosh mbështetjen financiare apo të mjeteve materiale për të shprehur pikëpamjet e tua me shpenzimet e njerzve të tjerë të cilët mund të mos duan të të mbeshtesin ty. Liria e fjalës përfshinë lirinë për të mos rënë dakord, për të mos dëgjuar dhe për të mos mbështetur kundërshtarët e vet. Një "e drejtë" nuk e përfshin zbatimin material të së drejtës nga njerëz të tjerë; përfshin vetëm lirinë për ta fituar këtë zbatim me anë të mundimit vetjak. Qytetarët nuk mund të përdorin forcë fizike apo shtrëngim; ata nuk mund të censurojnë apo shtypin pikëpamjet apo botimet e askujt. Vetëm qeveria mund ta bëjë këtë. Dhe censura është një koncept që i përket vetëm veprimit qeveritar.

Liri e fjalës do të thotë liri nga ndërhyrja, shtypja apo veprimi ndëshkues i qeverisë – dhe asgjë tjetër. Nuk do të thotë [të kesh] të drejtën të kërkosh mbështetjen financiare apo të mjeteve materiale për të shprehur pikëpamjet e tua me shpenzimet e njerzve të tjerë të cilët mund të mos duan të të mbeshtesin ty. Liria e fjalës përfshinë lirinë për të mos rënë dakord, për të mos dëgjuar dhe për të mos mbështetur kundërshtarët e vet. Një “e drejtë” nuk e përfshin zbatimin material të së drejtës nga njerëz të tjerë; përfshin vetëm lirinë për ta fituar këtë zbatim me anë të mundimit vetjak. Qytetarët nuk mund të përdorin forcë fizike apo shtrëngim; ata nuk mund të censurojnë apo shtypin pikëpamjet apo botimet e askujt. Vetëm qeveria mund ta bëjë këtë. Dhe censura është një koncept që i përket vetëm veprimit qeveritar.

Dallimi mes një shkëmbimi idesh dhe një shkëmbimi goditjesh është vet-evident. Linja e demarkacionit mes lirisë së shprehjes dhe lirisë së veprimit përcaktohet nga pengesa e  nisjes së forcës fizike.

Dallimi mes një shkëmbimi idesh dhe një shkëmbimi goditjesh është vet-evident. Linja e demarkacionit mes lirisë së shprehjes dhe lirisë së veprimit përcaktohet nga pengesa e nisjes së forcës fizike.

Ayn Rand mbi të qenit amerikan

Ayn Rand mbi paranë

Ayn Rand mbi kapitalizmin

Ayn Rand mbi të drejtat indivuduale

Ayn Rand

[Nëse postimi të pëlqeu, dhe do të qëndrosh i/e azhornuar, mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

Mençuri nga Thomas Sowell

Mençuri nga Thomas Sowell

“Socializmi është një ide e mrekullueshme. Është vetëm si realitet që ka qenë shkatërrimtar. Mes njerzve të çdo race, ngjyre, dhe besimi, kudo përreth botës, socializmi ka shpënë në uri në vende që kanë patur teprica ushqimi për eksport… Megjithkëtë, për shumë nga ata që merren kryesisht me ide, socializmi mbete një ide tërheqese – në fakt, joshëse. Çdo dështim i tij shpjegohet (tutje) si për shkak të mangësive të liderve të veçantë.” – Thomas Sowell

Çdo brez i ri i lindur është në fakt një mësymje e civilizimit nga barbarë të vegjël, të cilët duhet të civilizohen përpara se të jetë tepër vonë. -Thomas Sowell.

Çdo brez i ri i lindur është në fakt një mësymje e civilizimit nga barbarë të vegjël, të cilët duhet të civilizohen përpara se të jetë tepër vonë. -Thomas Sowell.

"Pyetja më themelore nuk është se çfarë është më e mira, por se kush duhet të vendos se çfarë është më e mira." - Thomas Sowell

“Pyetja më themelore nuk është se çfarë është më e mira, por se kush duhet të vendos se çfarë është më e mira.” – Thomas Sowell

Kur do të ndihmosh njerëzit, u thua të vërtetën. Kur do të ndihmosh veten, u thua atyre atë që ata duan të dëgjojnë.

Kur do të ndihmosh njerëzit, u thua të vërtetën. Kur do të ndihmosh veten, u thua atyre atë që ata duan të dëgjojnë.

"Socializmi është një ide e mrekullueshme. Është vetëm si realitet që ka qenë shkatërrimtar. Mes njerzve të çdo race, ngjyre, dhe besimi, kudo përreth botës, socializmi ka shpënë në uri në vende që kanë patur teprica ushqimi për eksport... Megjithkëtë, për shumë nga ata që merren kryesisht me ide, socializmi mbete një ide tërheqese - në fakt, joshëse. Çdo dështim i tij shpjegohet (tutje) si për shkak të mangësive të liderve të veçantë." - Thomas Sowell

“Socializmi është një ide e mrekullueshme. Është vetëm si realitet që ka qenë shkatërrimtar. Mes njerzve të çdo race, ngjyre, dhe besimi, kudo përreth botës, socializmi ka shpënë në uri në vende që kanë patur teprica ushqimi për eksport… Megjithkëtë, për shumë nga ata që merren kryesisht me ide, socializmi mbete një ide tërheqese – në fakt, joshëse. Çdo dështim i tij shpjegohet (tutje) si për shkak të mangësive të liderve të veçantë.” – Thomas Sowell

"Konkurrenca bën një punë shumë më të efektshme sesa qeveria në mbrojtjen e konsumatorëve." - Thomas Sowell

“Konkurrenca bën një punë shumë më të efektshme sesa qeveria në mbrojtjen e konsumatorëve.” – Thomas Sowell

"Çfarë është historia veçse rrëfimi se si politikanët kanë shpenzuar gjakun dhe pasurinë e racës njerëzore?" - Thomas Sowell

“Çfarë është historia veçse rrëfimi se si politikanët kanë shpenzuar gjakun dhe pasurinë e racës njerëzore?” – Thomas Sowell

Çfarë kuptimi do të kishte të klasifikuarit e një njeriu si handikapat sepse ai sot është në një karrocë me rrota, nëse pritet që ai të eci sërisht në një muaj dhe të konkurrojë në pistë përpara fundit të vitit? E megjithatë amerikanëve u jepen etiketa 'klase' mbi bazën e gjendjes së tyre tranzitore në rrymën e të ardhurave. Nëse shumica e amerikanëve nuk qëndrojnë në të njëjtin grupim të gjerë të ardhurash as për një dekadë, ndryshimi i vazhdimshëm i 'klasës' e bën klasën në vetvete një koncept të mjegullt.

Çfarë kuptimi do të kishte të klasifikuarit e një njeriu si handikapat sepse ai sot është në një karrocë me rrota, nëse pritet që ai të eci sërisht në një muaj dhe të konkurrojë në pistë përpara fundit të vitit? E megjithatë amerikanëve u jepen etiketa ‘klase’ mbi bazën e gjendjes së tyre tranzitore në rrymën e të ardhurave. Nëse shumica e amerikanëve nuk qëndrojnë në të njëjtin grupim të gjerë të ardhurash as për një dekadë, ndryshimi i vazhdimshëm i ‘klasës’ e bën klasën në vetvete një koncept të mjegullt.

"Kurrë nuk e kam kuptuar përse është "lakmi" të duash të mbash paratë që ke fituar por nuk është lakmi të duash të marrësh paratë e dikujt tjetër." - Thomas Sowell, Barbarians inside the Gates and Other Controversial Essays

“Kurrë nuk e kam kuptuar përse është “lakmi” të duash të mbash paratë që ke fituar por nuk është lakmi të duash të marrësh paratë e dikujt tjetër.” – Thomas Sowell, Barbarians inside the Gates and Other Controversial Essays

[Nëse postimi të pëlqeu, dhe do të qëndrosh i/e azhornuar, mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

 

 

Kush do t’i mbrojë pyjet?

Kush do t’i mbrojë pyjet?

Amerika e Jugut (Pyjet e Amazonës)

Amerika e Jugut (Pyjet e Amazonës)

Të gjithë dëgjojmë herë pas here gërthitje ambientaliste për shaktërrimin e pyjeve në Amazonë apo në vende të tjera jo të zhvilluara, si për shembull në Afrikë apo edhe tjetrëkund. Ajo që na jepet si shpjegim është se këto pyje shfrytëzohen nga kapitalistët e egër, të cilët nxjrrin fitime të majme nga prerja dhe shitja e drurit të pemëve… Kështu faji është i kapitalistëve; dhe kaq mjafton.

Le të themi menjëherë se, pavarësisht se konstatimi dhe shqetësimi mbi gjendjen e pyjeve të Amazonës është jo i gabuar, pjesa tjetër e arsyetimit është i gabuar.

Për të treguar gabimin, dhe mendimin e rrejshëm, për të mos thënë edhe propagandën latente që e ka frymëzuar, le të marrim një shembull ndër vendet ku kapitalizmi dhe kapitalistët gjenden me bollëk (edhe pse jo në gjenden më të mirë të kapitalizmit, megjithse kjo është temë tjetër). Shtete e Bashkuara të Amerikës.

Pyjet në Amerikën e Veriut vështtirë se mund të thuhet se janë në vuajtje. Madje ka më shumë pemë nga sa ka patur në 100 vitet e fundit. Kush zotëron pyjet në Amerikën e Veriut jo vetëm që ka incentiva për të stimuluar rritjen e pemëve të reja, por ka edhe incentiva për t’i prerë ato në një ritëm të caktuar, sipas interesit të vet.

Ku është dallimi mes Amerikës së Veriut dhe Pyjeve të Amazonës, në Amerikën e Jugut? E thjeshtë. Në SHBA (A. Veriut) pyjet menaxhohen në mënyrë private, nga individët që zotërojnë tokat përkatëse. Ndërsa në Amerikën e Jugut pyjet janë të menaxhuara nga qeveria apo konsiderohen pronë publike, një e mirë publike – pra një tokë që ka zotërohet në mëynrë kolektive. Në këtë rast individët nuk kanë asnjë incentivë për të menaxhuar dhe për t’u kujdesur për pronën publike.

Në rastin e Amerikës së Veriut, në të kundërt, ndodh që individi ka një interes personal në menaxhimin e drejtë të tokës dhe të pyllit meqë nga menaxhimi i drejtë derivon edhe fitimi i tij.

Konkluzioni? E mira publike është një koncept që favorizon vetëm parazitët dhe sjell shterpësi dhe regres.

[Nëse postimi të pëlqeu, dhe do të qëndrosh i/e azhornuar, mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

——————————————————————————-