Ayn Rand dhe Objektivizmi (shkurtimisht)

Ayn Rand dhe Objektivizmi (shkurtimisht)

Nuk ka asgjë që mund t’ia mohojë lirinë njeriut, veçse njerëz të tjerë. (Ayn Rand 1905-1982)

Gjatë shekullit të 20-të forcat binjake të fashizmit dhe komunizmit bënë që shumë intelektualë në Perëndim të vinin në dyshim etikën përfshirjes shtetërore në jetët e individëve.

ayn_rand_2Filozofja dhe novelistja russo-amerikane Ayn Rand besonte në një formë individualizmi etik, i cili e konsideronte ndjekjen e interesit personal (vet-interesit) si moralisht të drejtë.

Sipas Ayn Randi, çdo tentativë për të kontrolluar veprimet e të tjerëve nëpërmjet rregulloreve shtetërore korruptonte aftësinë e individëve për të punuar lirisht si anëtarë produktivë të shoqërisë. Me fjalë të tjera ishte e rëndësishme që të ruhej liria e njeriut prej ndërhyrjes së njerëzve të tjerë.

Më në veçanti Rand mendonte se monopoli që zotëron shteti në ushtrimin ligjor të dhunës është i pa moralshëm, sepse minonte përdorimin praktik të llogjikës dhe arsyes prej individëve. Për shkak të kësaj, Rand dënonte taksimin, sikundër edhe rregullimin shtetëror të bizneseve dhe shumë fusha të tjera të jetës publike.

Objektivizmi
Kontributi kryesor politik i Ayn Rand në mendimin politik është një doktrinë që ajo e quante Objektivizëm. Ajo e mendoi Objektivizmin si një “filozofi praktike për të jetuar në Tokë” që siguronte një set parimesh që qeverisnin të gjitha aspektet e jetës, përfshirë politikën, ekonominë, artin dhe marrëdhëniet ndërpersonale.

Objektivizmi është ndërtuar mbi idenë se arsyeja dhe racionaliteti janë të vetmet absolute në jetën e njeriut, dhe si rezultat, çdo formë e “thjeshtë e di” bazuar në fe apo instinkt, si për shembull besimi fetar/religjioni, nuk mund të siguronte një bazë adeguate për ekzistencën.

Puna e saj më me ndikim ishte Atlas Shrugged; në të artikulohen idetë e saj për sa i përket Objektivizmit. Ngjarjet e novelës zhvillohen në një versione të Shteteve e Bashkuara të Amerikës të sakatosura prej ndërhyrjes qeveritare dhe biznesmenëve të korruptuar; heronjtë e novelës janë industrialistët dhe sipërmarrësit prodhueshmëria e të cilëve mbështet shoqërinë dhe korporatat e të cilëve ushqejnë civilizimin.

Në ditët e sotme idetë e Ayn Rand rezonojnë ende fuqishëm në qarqet libertariane sikundër edhe në qarqe më të vogla liberale dhe konservatore amerikane.

Mendime racionale nga Ayn Rand (2)

Mendime racionale nga Ayn Rand (2)

Ayn Rand ka qenë një shkrimtare e filozofe ruso-amerikane. Në veprat e saj ka formuluar nje sistem filozofik dhe te jetes të bazuar në lirinë individuale, te drejtat natyrore, egoizmin racional dhe kapitalizmin “laissez-faire”. Ajo iu kundërvu fesë, luftës dhe çdo forme të ndërhyrjes së shtetit në ekonomi. Librat dhe mendimi i saj kanë qenë dhe jane ndër më të lexuarit më ndikuesit në kulturën amerikane.

Mund të informoheni më gjerë për të dhe filozofinë e saj në këto nyje:
AynRand.org
Objectivism Reference Center
Ayn Rand Lexicon

 

«Përderisa religjioni është një formë filozofie primitive - një përpjekje për të ofruar një vizion të plotë të realitetit - shumë nga mitet e tij janë të shtrembëruar, alegori të dramatizuara të bazuara në disa elemente vërtetësie, aspekte të ekzistencës së njeriut, disa aktuale, edhe pse shpesh tepër të pakapshme»

«Përderisa religjioni është një formë filozofie primitive – një përpjekje për të ofruar një vizion të plotë të realitetit – shumë nga mitet e tij janë të shtrembëruar, alegori të dramatizuara të bazuara në disa elemente vërtetësie, aspekte të ekzistencës së njeriut, disa aktuale, edhe pse shpesh tepër të pakapshme»

«Fe dhe forcë... janë korolare: çdo periudhë e historisë e dominuar nga misticizmi, ishte një periudhë e statizmit, diktaturës, e tiranisë.»

«Fe dhe forcë… janë korolare: çdo periudhë e historisë e dominuar nga misticizmi, ishte një periudhë e statizmit, diktaturës, e tiranisë.»

«Cila është natyra e fajit që mësuesit tuaj quajnë Mëkati Origjinal [i njeriut]? Cilat janë të ligat që fitoi njeriu kur ra prej gjendjes që ata konsiderojnë perfeksion? Miti i tyre deklaron se ai hëngri frutin e pemës së njohurisë - ai fitoi një mendje dhe u bë një qenie racionale. Ishte njohuria e së mirës dhe së keqes - ai u bë një qenie morale. Ai u dënua që ta fitonte buken e vet me punën e vet - ai u bë një qenie prodhuese. Ai u dënua që të ndjente dëshirë - ai fitoi aftësinë e kënaqësisë sekseuale. Të kqijat për të cilat e mallkojnë atë janë arsyeja, moraliteti, krijueshmëria, gëzimi - të gjitha vlera kardinale për ekzistencën e tij. Miti i rënies së njeriut nuk është dizenjuar për të shpjeguar dhe dënuar veset e tij, nuk janë gasbimet e tij që merren si faj, por esenca e natyrës së tij si njeri. Çfarëdo të ishte - ai robot në Kopshtin e Edenit, që ekzistonte pa mendje, pa vlera, pa punë, pa dashuri - ai nuk ishte njeri. Rënia e njeriut, sipas mësuesve tuaj, ishte që ai fitoi virtytet e nevojshme për të jetuar. Këto virtyte, sipas standardit të tyre, janë Mëkati i tij. E keqja e tij, akuzojnë ata, është se ai është njeri. Faji i tij, akuzojnë ata, është se ai jeton. Ata e quajnë atë moralitet të mëshirës dhe doktrinë të dashurisë për njeriun. Jo, thonë ata, ata nuk predikojnë se njeriu është i keq, e keqja është vetëm ai objekti i huaj: trupi i tij. Jo , thonë ata, ata nuk dëshirojnë ta vrasin atë, ata dëshirojnë vetëm ta bëjnë atë të humbasi trupin e tij. Ata përpiqen ta ndihmojnë atë, thonë ata, kundër dhimbjes së tij - dhe tregojnë mbështetësen e torturës ku e kanë lidhur, mbështetësen me dy rrota që e shtyjnë atë në drejtime të kundërta, mbështetësen  e doktrinës që ndan shpiritn dhe trupin e tij.»

«Cila është natyra e fajit që mësuesit tuaj quajnë Mëkati Origjinal [i njeriut]? Cilat janë të ligat që fitoi njeriu kur ra prej gjendjes që ata konsiderojnë perfeksion? Miti i tyre deklaron se ai hëngri frutin e pemës së njohurisë – ai fitoi një mendje dhe u bë një qenie racionale. Ishte njohuria e së mirës dhe së keqes – ai u bë një qenie morale. Ai u dënua që ta fitonte buken e vet me punën e vet – ai u bë një qenie prodhuese. Ai u dënua që të ndjente dëshirë – ai fitoi aftësinë e kënaqësisë sekseuale. Të kqijat për të cilat e mallkojnë atë janë arsyeja, moraliteti, krijueshmëria, gëzimi – të gjitha vlera kardinale për ekzistencën e tij. Miti i rënies së njeriut nuk është dizenjuar për të shpjeguar dhe dënuar veset e tij, nuk janë gasbimet e tij që merren si faj, por esenca e natyrës së tij si njeri. Çfarëdo të ishte – ai robot në Kopshtin e Edenit, që ekzistonte pa mendje, pa vlera, pa punë, pa dashuri – ai nuk ishte njeri.
Rënia e njeriut, sipas mësuesve tuaj, ishte që ai fitoi virtytet e nevojshme për të jetuar. Këto virtyte, sipas standardit të tyre, janë Mëkati i tij. E keqja e tij, akuzojnë ata, është se ai është njeri. Faji i tij, akuzojnë ata, është se ai jeton.
Ata e quajnë atë moralitet të mëshirës dhe doktrinë të dashurisë për njeriun.
Jo, thonë ata, ata nuk predikojnë se njeriu është i keq, e keqja është vetëm ai objekti i huaj: trupi i tij. Jo , thonë ata, ata nuk dëshirojnë ta vrasin atë, ata dëshirojnë vetëm ta bëjnë atë të humbasi trupin e tij. Ata përpiqen ta ndihmojnë atë, thonë ata, kundër dhimbjes së tij – dhe tregojnë mbështetësen e torturës ku e kanë lidhur, mbështetësen me dy rrota që e shtyjnë atë në drejtime të kundërta, mbështetësen e doktrinës që ndan shpiritn dhe trupin e tij.»

«Dinozaurët dhe krijesat e tyre mike u zhdukën nga kjo tokë shumë më përpara se të kishte ndonjë industrialist apo ndonjë njeri... Por kjo nuk i dha fund jetës në tokë. Në kundërshti me ekologjistët, natyra nuk qëndron e palëvizshme dhe nuk mban atë lloj "ekuilibri" që garanton mbijetesën e çdo lloj specieje - aq më pak mbijetesën e produktit të vet më të madh dhe më të brishtë: njeriu.»

«Dinozaurët dhe krijesat e tyre mike u zhdukën nga kjo tokë shumë më përpara se të kishte ndonjë industrialist apo ndonjë njeri… Por kjo nuk i dha fund jetës në tokë. Në kundërshti me ekologjistët, natyra nuk qëndron e palëvizshme dhe nuk mban atë lloj “ekuilibri” që garanton mbijetesën e çdo lloj specieje – aq më pak mbijetesën e produktit të vet më të madh dhe më të brishtë: njeriu.»

«Ekologjia si një princip shoqëror... dënon qytetet, kulturën, industrinë, teknologjinë, intelektin, dhe mbështet rikthimin e njeriut tek "natyra", në gjendjen e nënkafshëve hungëritëse që gërmojnë dheun me duar e tyre të zhveshura.»

«Ekologjia si një princip shoqëror… dënon qytetet, kulturën, industrinë, teknologjinë, intelektin, dhe mbështet rikthimin e njeriut tek “natyra”, në gjendjen e nënkafshëve hungëritëse që gërmojnë dheun me duar e tyre të zhveshura.»

[Nëse postimi të pëlqeu, dhe do të qëndrosh i/e azhornuar, mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

Mendime racionale nga Ayn Rand (1)

Mendime racionale nga filozofja ruso-amerikane Ayn Rand

Ayn Rand ka qenë një shkrimtare e filozofe ruso-amerikane. Në veprat e saj ka formuluar nje sistem filozofik dhe te jetes të bazuar në lirinë individuale, te drejtat natyrore, egoizmin racional dhe kapitalizmin “laissez-faire”. Ajo iu kundërvu fesë, luftës dhe çdo forme të ndërhyrjes së shtetit në ekonomi. Librat dhe mendimi i saj kanë qenë dhe jane ndër më të lexuarit më ndikuesit në kulturën amerikane.

Mund të informoheni më gjerë për të dhe filozofinë e saj në këto nyje:
AynRand.org
Objectivism Reference Center
Ayn Rand Lexicon

Komunstët dhe nazistët janë thjeshtë dy variante të të njëjtit koncept të lig: kolektivizmit. Por të dyja duhet të jenë të lira të flasin - idetë e liga janë të rrezikshme vetëm me rënien e njerzve që mbrojnë ide më të mira.

Komunstët dhe nazistët janë thjeshtë dy variante të të njëjtit koncept të lig: kolektivizmit. Por të dyja duhet të jenë të lira të flasin – idetë e liga janë të rrezikshme vetëm me rënien e njerzve që mbrojnë ide më të mira.

Nëse një njeri beson se  e mira është e përbrendshme në veprime të caktuara, ai nuk do të ngurojë t'i detyrojë të tjerët t'i kryejnë ato. Nëse ai mendon se përfitimi njerëzor apo dëmtimi i shkaktuar nga të tilla veprime nuk ka domethënie, ai do ta konsiderojë  një det me gjak si pa domethënie. Nëse  ai mendon se përfituesit e të tilla veprimeve janë jo relevante (apo të ndërkëmbyeshme) ai do ta konsiderojë kasaphanën me shumicë si një detyrim të vetin moral  në shërbim të një të mire "të sipërme". Është teoria intrinseke e vlerave që prodhon një Robespier, një Lenin, një Stalin, apo një Hitler. Nuk është një aksident që Eichmanni ishte një Kantian.

Nëse një njeri beson se e mira është e përbrendshme në veprime të caktuara, ai nuk do të ngurojë t’i detyrojë të tjerët t’i kryejnë ato. Nëse ai mendon se përfitimi njerëzor apo dëmtimi i shkaktuar nga të tilla veprime nuk ka domethënie, ai do ta konsiderojë një det me gjak si pa domethënie. Nëse ai mendon se përfituesit e të tilla veprimeve janë jo relevante (apo të ndërkëmbyeshme) ai do ta konsiderojë kasaphanën me shumicë si një detyrim të vetin moral në shërbim të një të mire “të sipërme”. Është teoria intrinseke e vlerave që prodhon një Robespier, një Lenin, një Stalin, apo një Hitler. Nuk është një aksident që Eichmanni ishte një Kantian.

"Demokratik"  në kuptimin e vet origjinal [i referohet] sundimit të pakufizuar të shumicës... një sistem shoqëror në të cilin puna e njërit, prona e njërit, mendja e njërit dhe jeta e njërit janë nën mëshirën e çdo bande që mund të mbledhi votat e një shumice në çdo moment për çdo qëllim.

“Demokratik” në kuptimin e vet origjinal [i referohet] sundimit të pakufizuar të shumicës… një sistem shoqëror në të cilin puna e njërit, prona e njërit, mendja e njërit dhe jeta e njërit janë nën mëshirën e çdo bande që mund të mbledhi votat e një shumice në çdo moment për çdo qëllim.

Nëse përjashtojmë moralitetin dhe e zëvendësojmë atë me doktrinën Kolektiviste të sundimit të pakufizuar të shumicës, nëse pranojmë idenë se shumica mund të bëjë çfarëdo që të dojë, dhe se çdo gjë e kryer nga një shumicë është  e drejtë sepse është kryer nga një shumicë (duke qenë ky i vetmi standard për të drejtën dhe të gabuarën) - si duhet ta aplikojnë njerëzit këtë në praktikë në jetët e tyre reale? Kush është shumica? Në relatë me çdo njeri të veçantë, të gjithë njerëzit e tjerë janë anëtarë të mundshëm të asaj shumice e cila mund ta shkatërrojë atë sipas dëshirës së vet në çdo moment. Atëherë çdo njeri dhe të gjithë njerëzit shndërrohen në armiq; çdonjë duhet të ketë frikë dhe të dyshojë të gjithë; çdonjë duhet të grabisi dhe të vrasi i pari, përpara se ai të grabitet dhe të vritet.

Nëse përjashtojmë moralitetin dhe e zëvendësojmë atë me doktrinën Kolektiviste të sundimit të pakufizuar të shumicës, nëse pranojmë idenë se shumica mund të bëjë çfarëdo që të dojë, dhe se çdo gjë e kryer nga një shumicë është e drejtë sepse është kryer nga një shumicë (duke qenë ky i vetmi standard për të drejtën dhe të gabuarën) – si duhet ta aplikojnë njerëzit këtë në praktikë në jetët e tyre reale? Kush është shumica? Në relatë me çdo njeri të veçantë, të gjithë njerëzit e tjerë janë anëtarë të mundshëm të asaj shumice e cila mund ta shkatërrojë atë sipas dëshirës së vet në çdo moment. Atëherë çdo njeri dhe të gjithë njerëzit shndërrohen në armiq; çdonjë duhet të ketë frikë dhe të dyshojë të gjithë; çdonjë duhet të grabisi dhe të vrasi i pari, përpara se ai të grabitet dhe të vritet.

Liri e fjalës do të thotë liri nga ndërhyrja, shtypja apo veprimi ndëshkues i qeverisë - dhe asgjë tjetër. Nuk do të thotë [të kesh] të drejtën të kërkosh mbështetjen financiare apo të mjeteve materiale për të shprehur pikëpamjet e tua me shpenzimet e njerzve të tjerë të cilët mund të mos duan të të mbeshtesin ty. Liria e fjalës përfshinë lirinë për të mos rënë dakord, për të mos dëgjuar dhe për të mos mbështetur kundërshtarët e vet. Një "e drejtë" nuk e përfshin zbatimin material të së drejtës nga njerëz të tjerë; përfshin vetëm lirinë për ta fituar këtë zbatim me anë të mundimit vetjak. Qytetarët nuk mund të përdorin forcë fizike apo shtrëngim; ata nuk mund të censurojnë apo shtypin pikëpamjet apo botimet e askujt. Vetëm qeveria mund ta bëjë këtë. Dhe censura është një koncept që i përket vetëm veprimit qeveritar.

Liri e fjalës do të thotë liri nga ndërhyrja, shtypja apo veprimi ndëshkues i qeverisë – dhe asgjë tjetër. Nuk do të thotë [të kesh] të drejtën të kërkosh mbështetjen financiare apo të mjeteve materiale për të shprehur pikëpamjet e tua me shpenzimet e njerzve të tjerë të cilët mund të mos duan të të mbeshtesin ty. Liria e fjalës përfshinë lirinë për të mos rënë dakord, për të mos dëgjuar dhe për të mos mbështetur kundërshtarët e vet. Një “e drejtë” nuk e përfshin zbatimin material të së drejtës nga njerëz të tjerë; përfshin vetëm lirinë për ta fituar këtë zbatim me anë të mundimit vetjak. Qytetarët nuk mund të përdorin forcë fizike apo shtrëngim; ata nuk mund të censurojnë apo shtypin pikëpamjet apo botimet e askujt. Vetëm qeveria mund ta bëjë këtë. Dhe censura është një koncept që i përket vetëm veprimit qeveritar.

Dallimi mes një shkëmbimi idesh dhe një shkëmbimi goditjesh është vet-evident. Linja e demarkacionit mes lirisë së shprehjes dhe lirisë së veprimit përcaktohet nga pengesa e  nisjes së forcës fizike.

Dallimi mes një shkëmbimi idesh dhe një shkëmbimi goditjesh është vet-evident. Linja e demarkacionit mes lirisë së shprehjes dhe lirisë së veprimit përcaktohet nga pengesa e nisjes së forcës fizike.

Ayn Rand mbi të qenit amerikan

Ayn Rand mbi paranë

Ayn Rand mbi kapitalizmin

Ayn Rand mbi të drejtat indivuduale

Ayn Rand

[Nëse postimi të pëlqeu, dhe do të qëndrosh i/e azhornuar, mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]