Francisco Goya dhe doktor Arrieta

Francisco Goya dhe doktor Arrieta

Një pikturë mbi raportin mjek-pacient

Në vitin 1819, piktori i famshëm spanjoll Francisco Goya (1746-1828) pëson një episod pamjaftueshmërie ventrikulare të majtë (kardiopati) me shumë gjasa me origjinë luetike. Goya me këtë rast duket se provon mbi vete një ndjenjë vdekjeje iminente, përtej simptomave të tjera si vështirësi në frymëmarrje, dobësi fizike etj.

Francisco Goya: Autoportret me doktor Arrieta-n

Autoportret me doktor Arrieta-n

Siç edhe na tregon piktura e F. Goya-s, pikturuar në vitin 1820, mjeku kurues ishte njëfarë doktor Arrieta, kurat e të cilit duket se i japin pacientit tonë një gjendje mirëqenieje minimale, duke rifituar disi normalitetin fiziologjik.

Duket se Goya ndjihet në detyrim ndaj mjekut të vet, Arrietës, e kështu i dedikon këtë pikturë (Autoportret me doktor Arrieta-n), si një falenderim i ndjerë.

Në fund të kuadrit mund të lexohet një shënim i cili thotë: “Goya, mirënjohës mikut të vet Arrieta-s: për aftësinë dhe vëmendjen me të cilën i shpëtoi jetën gjatë sëmundjes së vetë akute dhe të rrezikshme të lindur në fund të 1819 në moshën shtatëdhjetëetre vjeç.”

Pra një pikturë, pjesërisht autoportret i një njeriu në një gjendje të sëmurë dhe të vuajtur, dhe pjesërisht portret i mjekut kurues, empatik dhe i kujdesur për pacientin e vet. Në total, piktura është një fragment i pavdekshëm, një paradigmë, e raportit mjek-pacient. Mes mjekut dhe pacientit të sëmurë krijohet, jo vetëm brenda pikturës, një lidhje e pazgjidhshme, e vetme, e papërsëritshme, e saksionuar nga uniciteti i sëmundjes. Pacienti së pari, e mjeku më vonë, luftojnë të dy krahë për krahë për të luftuar së bashku sëmundjen – ndër të tjera, kështu na thotë edhe mjeku Hipokrat.

Në pikturë tregohet pacienti i ulur në shtrat, i vuajtur dhe me perceptimin e një vështirësie të madhe në frymëmarrje, me lëkurën e fytyrës, të ballit e të qafës të zbehtë e të djerësitur, me një sfumaturë mavi…

Dora e tij e majtë shtrëngon një anë të çarçafit sikur të kapej pas jetës; nga goja gjysmë e hapur duket se dalin gërgërima fine… të shkaktuara nga lëngu traksudativ – pasojë e rritjes së persionit në enët e gjakut mushkërore – i cili ngjitet lartë e më lartë nëpër bronke.

Nga pas qëndron mjeku Arrieta, i cili e mbërthen pacientin e pafuqi prej jakës së këmishës, duke e mbështetur e njëkohësisht i afron një gotë me ilaç – opium mendohet! – për ta qetësuar, për t’i lehtësuar frymëmarrjen dhe për të reduktuar bllokimin e mushkërive e rrugëve të ajrit nga traksudati.

Nga gjysmë-hija e sfondit duket se zgjasin lehtësisht fytyrën, disa entitete; një prift e mbase disa gra të plakura, që ngjajnë me figura funebre që mezi presin të qajnë pacientin tonë, me lëkurë mavi nga oksigjenimi i paktë i indeve të trupit e lëkurës. Sipas disa komenteve këto plaka simbolizojnë Parkat në boshtin e të cilave varet, sikundër një fill, edhe jeta e pacientit të sëmurë. Goya duhet të ketë qenë duke pritur vdekjen në ato momente, por duket se kurat e Arrieta-s e kanë surprizuar e dhuruar shëndet, të paktën akoma për disa vite.

Natyrisht, i sëmuri Francisco Goya e kalon këtë vështirësi, këtë krizë shëndetësore. Piktura në fjalë ishte një dhuratë për doktor Arrieta-n, dhe u realizua për ta falenderuar mjekun për “dhurimin” e jetës.

Goya jeton deri në prill të vitit 1828, duke na dhënë përveç këtij këtu, të cilin unë rrekem ta popullarizoj pak nëpërmjet këtyre rreshtave, edhe vepra e kryevepra të tjera të pikturës, disa nga të cilat paralajmërojnë ardhjen e impresionistëve të parë të gjysmës së dytë të shekullit të XIX.


[Versioni PDF: Goya dhe Arrieta]

© mbi tekstin, Rinstinkt 2013

—————————————————————————–

Reklama

Elektrokardiogrami (EKG)

Elektrokardiogrami (EKG)

Elektrokardiogrami dokumenton efektet elektrike që ndodhin në zemër gjatë fazave të aktivitetit të saj.

Ndryshimet patologjike që godasin muskulin kardiak shkaktojnë ndryshime edhe në aktivitetin elektrik të zemrës, të cilat ndryshime janë specifike për sëmundjen që i ka shkaktuar.

Themelet e funksionimit të elektrokardiogramit

Gjurmë elektrokardiografke normale.

Siç dikush mund të jetë në dijeni, ekziston një deferencë potenciali midis pjesës së jashtme dhe asaj të brendshme të membranës qelizore kardiake, që i detyrohet akumulimit të ngarkesave negative në faqen e brendshme të membranës plazmatike dhe të ngarkesave pozitive në faqen e jashtme të saj (potenciali i qetësisë).

Për efekt të ndonjë stimuli elektrik krijohet një inversion i shpërndarjes  së këtyre ngarkesave (depolarizimi), i cili pasohet, në përfundim të stimulit, nga rivendosja e gjëndjes së qetësisë (ripolarizimi).

Shuma e aktivitetit elektrik të të gjitha qelizave kardiake përshkruhet nga një “vektor”, që fiziologjikisht është i orientuar nga lartë poshtë dhe nga e djathta në të majtë. Boshti elektrik që përputhet me boshtin imagjinar të zemrës.

Aktiviteti elektrik i zemrës regjistrohet në mënyra të ndryshme nga elektrodat e regjistrimit, në varësi të pozicionit të vendosjes së tyre në raport me vektorin elektrik.

Në mënyrë të thjeshtuar, aktiviteti elektrik do të regjistrohet mbi letrën e elektrokardiografit si në përthyerje pozitive në rast se elektroda pozicionohet përballë vektorit elektrik; ndërsa do të regjistrohet (vizatohet) si një përthyrje negative në rast se elektorda e elektrokardiografit pozicionohet në mënyrë të kundërt me drejtimin e vektorit elektrik. Pozicionet e ndërmjetme do të regjistrojnë përthyerje më pozitive ose më negative në varësi të pozicionit të tyre përkundrejt drejtimit të vektorit elektrik të zemrës.

Derivacionet periferike të elektrokardiogramit

Derivacionet periferike të gjymtyrëve emërtohen: I, II, III, AVR, AVL, AVF.

Këto derivacione përftohen duke i pozicionuar elektrodat mbi krahun e djathtë, krahun e majtë dhe këmbën e majtë. Këmba e djathtë konsiderohet elektrikisht neutrale.

Këto derivacione përshkruajnë gjashtë linja imagjinare që intersekohen mes tyre në qendër të gjysmëkraharorit të majtë.

Çdonjë nga derivacionet eksploron, në planin ballor, një krah të ndryshëm të zemrës.

Derivacionet periferike të elektrokardiogramit (EKG)

Derivacionet periferike të elektrokardiogramit (EKG)

Nga figura dhe nga sa u tha më sipër mbi vektorin kardiak, rezulton qartë se aktiviteti elektrik i regjistruar nga III, AVF, II, I dhe AVL do të “vizatohet” si një përthyerje pozitive apo të priret për nga pozitiviteti. Ndërsa në elektrodën AVR, duke qenë e kundërt me aksin elektrik, do të duket një përthyerje negative.

Derivacionet e kraharorit të elektrokardiogramit

Derivacionet e kraharorit janë gjashtë dhe emërtohen V1, V2, V3, V4, V5, V6. Ato e eksplorojnë zemrën në një plan horizontal, imagjinar, që e pret trupin në dy pjesë.

“Valët” elektrike të elektrokardiogramit

Siç u tha, aktiviteti elektrik i zemrës regjistrohet në EKG nën formën e valëve; çdo valë përket me një fazë të mirëpërcaktuar të aktivitetit mekanik të muskulit kardiak.

Aktiviteti elektrik i zemrës lind ritmikisht në (nga) një organel i pozicionuar në veshoren (atriumin) e djathtë (pace-maker-i fiziologjik).

Valët fiziologjike që regjistrohen nga EKG-ja emërtohen: P, Q, R, S, T.

Elektrokardiogrami - Gjurmë normale.

Elektrokardiogrami – Gjurmë normale.

Vala P përfaqëson aktivitetin elektrik që lidhet me tkurrjen e të dy atriumeve; valët Q, R dhe S përshkruajnë një kompleks që përket me sistolën ventrikulare; vala T përket me ripolarizimin e ventrikujve (barkusheve).

Vala Q zakonisht është shumë e vogël, pothuajse pikë; prania e një vale Q të dukshme (thellimi i valës) është shenjë e një episodi të mëparshëm nekroze.

Letra e milimetruar e elektrokardiografit

Përgjithësisht, elektrokardiografi regjistron aktivitetin elektrik kardiak mbi letër të milimetruar. Letra e milimetruar e elektrokardiografit përbëhet nga një seri kuadratësh çdonjë brinjë e të cilëve është 5 mm.

Çdo krah i nja kuadrati, nga ana e vetë, është i ndarë nga linja të njëpasnjëshme, me një interval prej 1mm.

Një ndarje e tillë milimetrike mundëson matjen e dy aspekteve themelore të gjurmës elektrokardiografike: kohëzgjatjen (kohën) e valëve, sipas boshtit horizontal, dhe voltazhin e tyre sipas boshtit vertikal.

Koha varet nga shpejtësia me të cilën letra rrëshket normalisht mbi elektrokardiograf. Me shpejtësi standard, çdo krah i kuadratëve më të mëdhenj përket me një interval kohor prej 0.2 sek. Ndërsa çdo ndarje milimetrike e letrës së EKG-së përket me një kohë prej 0.04 sek.

Çdo kompleks elektrik ka një kohëzgjatje të vetën, fiziologjike. Normalisht intervali P-R nuk duhet të jetë më i madh se 5mm, pra 0.20 sek., ndërsa kompleksi QRS nuk duhet të kaloj të 3 mm, pra 0.12 sek.

Koncepte për të vlerësuar gjurmën elektrokardiografike

Parametrat themelorë që duhen vlerësuar në një EKG janë: Frekuenca, Ritmi dhe Aksi (boshti).

Frekuenca – vlerësohet si cikle/minutë. Në kushte fiziologjike frekuenca kardiake, siç u tha më lartë, përcaktohet nga nyja seno-atriale, me një frekuencë pre 75 rahjesh/min. Rritja e frekuencës quhet takikardi, ndërsa zvogëlimi i frekuencës së rahjeve të zemrës bradikardi.

Ritmi – shpreh vijimin e rregullt (rregullshmërinë) e impulsit elektrik , i cili transmetohet nëpër muskulin kardiak. Impulsi i gjeneruar nga nyja seno-atriale përhapet në të dy atriumet si valë depolarizimi (vala P). Stimuli përçohet mëpastaj tek nyja atrio-ventrikulare ku ndalet për 1/10 e sekondit (intervali P-Q). Më pas impulsi kalon në dy degëzimet e tufës së Hisit, të majtën dhe të djathën duke shkaktuar depolarizimin e barkusheve (ventrikujve) – kompleksi QRS. Pason vala e ripolarizimit ventrikular T.

Aksi (boshti) – boshti përket me drejtimin e valës depolarizuese. Boshti elektrik është shuma e të gjithë vektorëve të pjesshëm të depolarizimit të muskulit kardiak (vektor mesatar), dhe është i orientuar poshtë dhe në të majtë të pacientit.

Ndryshime të orientimit të boshtit elektrik të zemrës, japin informacione të rëndësishme mbi gjendjen e muskulit kardiak. Për shembull, në rast hipertrofie boshti do të spostohet drejt krahut të hipertrofizuar. Në rast nekroze boshti elektrik do të jetë spostuar në krah të kundërt me zonën nekrotike.

Duke patur parasysh sa u tha më lartë mbi drejtimin e vektorit të depolarizimit dhe pozicionimin e derivacioneve prekordiale, kuptohet se në kushte normale, pra me bosht të orientuar normalisht, vala e depolarizimit ventrikular (QRS) do të rezultojë pozitive në derivacionin I. Përndryshe nëse rezulton negative, do të thotë se aksi kardiak ka devijuar në të djathtë.

I njëjti arsyetim vlen edhe për derivacion AVF. Në prani të kompleksit QRS pozitiv vektori është orientuar normalisht. Në prani të një kompleksi QRS negativ vektori kardiak është i devijuar djathtas lartë ose majtas lartë.

Pra, entiteti i saktë i devijimit të boshtit kardiak përftohet nga vështrimi i njëkohësishëm i kompleksit QRS në derivacionin I dhe AVF.

Alteracione të elektrokardiogramit në rast infarkti të miokardit

Infarkti miokardiak ndodh kur një arterie koronare fillon të bbllokohet duke privuar ng afurnizimi me gjakk një pjesë të indit kardiak.

Pjesa e infarktuar, e privuar nga gjaku, është elektrikisht neutrale dhe nuk mund të përcjellë impulse elektrike. Ndryshimet elektrokardiografike që verifikohen gjatë një infarkti, janë pra të ndërlidhura pazgjidhshmërisht me ndryshimet e përcjelljes dhe progresionit të vektorit elektrik.

Triada klasike në rast infarkti është e përbërë nga: Iskemia, Dëmtimi, Nekroza. Çdonjërës prej tre ngjarjeve të mësipërme i përket një ndryshim specifik i gjurmës së EKG-së.

Iskemia, pra zvogëlimi i fluksit të gjakut, karakterizohet nga inversioni i valës T me krahë simetrikë.  Ky fenomen patologjik prek pothuajse gjithnjë ventrikujt, kështu që këto ndryshime janë veçanërisht të dukshme tek derivacionet e kraharorit, të cilat “shikojnë” ventrikujt (barkushet).

Elektrokarddiogrami (EKG) - Valë iskemike, inversion i valës T

Elektrokarddiogrami (EKG) – Valë iskemike, inversion i valës T

Nëse ngjarja iskemike nuk zgjidhet, vetvetisht apo farmakologjikisht, mbërrihet në një Dëmtim të muskulit kardiak. Ndryshimi elektrokardiografik në rast dëmtimi të miokardit karakterizohet nga mbiçnivelimi mbikonveks i traktit ST.

Elektrokardiogrami (EKG) Vala në rast dëmtimi.

Elektrokardiogrami (EKG) Vala në rast dëmtimi.

Nekroza, pra vdekja e indit të interesuar nga ngjarja infarktuale, karakterizoheet nga shfaqja e valëve Q. Të cilat valë janë zakonisht të padukshme, shumë të vogla, pothuajse pikë-ngjashme. Valla Q, që të jetë patologjike duhet të prezantoj një gjerësi prej 1mm ose të jetë sa 1/3 e kompleksit QRS.

Elektrokardiogrami - Valë në rast nekroze të muskulit kardiak

Elektrokardiogrami – Valë në rast nekroze të muskulit kardiak

© Rinstinkt, mbi tekstin.

———————————————————————————————————-

Hyrje, mbi sëmundjet kardiovaskulare

Hyrje mbi sëmundjet kardiovaskulare 

Zemra është një nga pompat me eficiente dhe jetegjata qe njeh njeriu. Dihet se, ka pasur zemra qe kanë punuar për me shumë se 100 vite, pa pushuar më shumë se 1 sekonde ne çdo rahje qe ato kanë bërë; një sfide e evolucionit qe njeriu dhe pajisjet e krijuara prej tij mundohen te fitojne.
Siçdo pajisje tjeter elektromekanike edhe zemra mund te ul rendimentin esaj  ose “te prishet”.
Por çfare mund ti ndodhi zemres:
 
Semundjet arteriosklerotike – qe ndodhin kur lyrat (lipidet) fillojne e depozitohen brenda arterieve koronare. Arteriet koronare janë enet e gjakut qe furnizojnemuskulin e zemres me gjak, te pasur me oksigjen.
 
Angina ose ataku i zemres mund te ndodh kur zvogelohet ose nderpritet fluksi i gjakut ne një nga arteriet koronare. Presioni i larte takohet ne rastet kur zemra pompon gjakun dhe ky i fundit has ne enet e gjakut jashtë zemres ne një rezistence me te larte se normalja.
 
Aritmia (“jo ritëm”) ndodh kur sistemi elektrik i prodhimit te impulseve (qe kontrollojne te rahurat e zemres, dmth tkurrjen e muskulatures se saj) nuk punon sic duhet.
Si aritmi mund te konsiderohen: një rrahje e tepert e pademshme e veshoreve (ne dhomat e siperme, grumbullese te gjakut); apo edhe një parregullsi e rrezikshme ne barkushe (ne dhomat e poshtme, qe pompojne gjakun).
 
Sëmundjet e valvulave të zemrës ndodhin kur një ose me shumë valvula te zemrës keqfunksionojne sepse janë ngushtuar, demtuar apo deshtojne qe te mbyllen siç duhet.
 
Sëmundjet e muskulatures se zemrës, janë te llojeve te ndryshme dhe shkaktojnë dobesimin e tij.
 
Defektet e trasheguara te zemrës janë gabime ne anatomine e zemrës dhe janë te pranishme qe nga lindja e individit. 
 
Disa sëmundje te sistemit kardiovaskular janë te parandalueshme, disa kanë simptoma qe tregojne pranine e tyre, dhe te tjera i pergjigjen mire trajtimit mjekesor.



—– 

© Rinstinkt 2012

Sistemi përçues i zemrës

Ne figuren e pare: nyja SA, qe i jep fillimin çdo rrahje te zemrës. Potenciali i aksionit perhapet nëpërmjet fibrave muskulore te atriumit (veshores), duke prodhuar tkurrjen atriale. Transmisioni vonohet lehte nga nyja atrioventrikulare (AV) përpara se potenciali i aksionit te perhapet nëpërmjet fibrash muskulore te specializuara ne barkushet e zemrës.

Ne pamjen e dyte (fotografia ne mes): mikroskopi optike e muskuli kardiak.

Ne pamjen e tretë: mikroskopi elektronike me transmision e muskulit kardiak.

Ne figuren e pare: nyja SA, qe i jep fillimin çdo rrahje te zemrës. Potenciali i aksionit perhapet nëpërmjet fibrave muskulore te atriumit (veshores), duke prodhuar tkurrjen atriale. Transmisioni vonohet lehte nga nyja atrioventrikulare (AV) përpara se potenciali i aksionit te perhapet nëpërmjet fibrash muskulore te specializuara ne barkushet e zemrës.
Ne pamjen e dyte (fotografia ne mes): mikroskopi optike e muskuli kardiak.
Ne pamjen e tretë: mikroskopi elektronike me transmision e muskulit kardiak.

Arteriet koronare dhe venat kardiake

Arteriet dhe venat koronare

Duke qene se zemra nuk pushon kurrë se pompuari gjak për pjeset e tjera te trupit, ajo punon me shumë se dhe me fort se çdo muskul tjeter i trupit, keshtu qe ka nevoje për me shumë gjak se çdo pjese tjeter e trupit (se çdo muskul tjeter i trupit).

Zemra (si pompe) e furnizon veten e saj (si muskul) me ane te dy arterieve kornare, te djathtes dhe te majtes, te cilat lindin nga aorta, pothuajse menjehere mbi valvulen gjysmehenore te (vet) aortes. Pasi lindin nga aorta ato pershkojne thellimin atrio-ventrikular duke u drejtuar ne faqen diafragmatike (te poshtme, te mbeshtetur mbi diafragme) te zemres.

Faqja e përparme e zemres ku paraqiten skematikish arteriet koronare në lindjen e tyre nga baza e Aortës.

Te dyja arteriet koronare shtrihen ne thellime jashtë muskulit kardiak dhe ndahen ne një sistem enesh me te vogla dhe kapilaresh te cilet furnizojne fibrat e muskulit te zemres me gjak. Pasi e kanë lene oksigjenin qe transportonin ne kapilarë, gjaku udheton me ane te venave koronare dhe drenohet drejteperdrejte ne atriumin (veshoren) e djathtë, ku bashkohet (perzihet) me gjakun venoz te pjeses tjeter te trupit.

Kur zemra (muskuli i zemres) është duke punuar (për nevojat e trupit) me shumë se zakonisht, arteriet koronare zgjerohen për te ritur prurjen e gjakut (oksigjenit) për muskulin e zemres. Gjatë aktivitetit fizik te rende (ekstrem!) rrjedha e gjakut ne keto enë rritet deri ne 5-6 herë. Sa me e mire te jetë gjendja fizike e një individi, aq me i larte është “rendimenti” (efikasiteti) me te cilin zemra e tij perdor gjakun qe ka ne dispozicion.

Kur prurja me gjak nuk është e mjaftueshme për te ngopur kerkesat e muskulit te zemres për oksigjen, lende ushqyese dhe për te larguar mbetjet metabolike, zemra “vuan”, sikundër muskujt e tjere mund te ndjejne dhumbje nga mbingarkesa me pune.

Mungesa e oksigjenit stimulon qelizat nervore duke rezultuar ne dhimbje te kraharorit (angina pectoris). Gjithsesi, ne ndryshim nga muskujt e tjere te organizmit, zemra nuk mund te ndaloje për te pushuar, te pakten jo pa patur pasoja shkaterruese.

 

[Të pëlqeu postimi? Nëse po, atëhere mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

—————————————————————————————————————