Sinteza moderne kombinon teorinë e Darvinit me gjenetikën

Sinteza moderne kombinon teorinë e Darvinit me gjenetikën.

Një nga premisat mbi të cilën Darvini bazoi teorinë e tij të evolucionit sipas seleksionim natyror ishte ajo që individët i transmetojnë traktet, tiparet, karakteret tek brezi i ardhshëm. Gjithsesi, Darvini nuk arriti të shpjegonte se si kjo mund të ndodhte ose pse individët ndryshojnë (janë te ndryshëm) brenda një popullate. Edhe pse Darvini ishte një bashkëkohës i Gregor Mendelit, i cili zbuloi modelet(skemat) bazë të trashëgimisë, ai nuk e kishte përvetësuar punën e Mendelit, e cila nuk u njoh nga komuniteti shkencor deri ne pjesën e parë të shekullit të 20-të.

Me fillimin e viteve ’30 dhe ’40 te shek. 20-të, biologët hasën në një kapërcim intelektual kur kombinuan principet Mendeliane të trashëgimisë me teorinë e Darvinit mbi seleksionin natyror. Rezultati ishte një shpjegim i unifikuar i evolucionit, i njohur si sinteza moderne, ose si teoria sintetike e evolucionit. Në këtë kontekst, “sinteza” i referohet kombinimit të pjesëve të ndryshme të teorive për të formuar një të unifikuar. Disa nga themeluesit e “sintezës moderne” ishin gjenetistët amerikanë Theodosius Dobzhansky, gjenetisti dhe statisticieni Ronald Fisher, gjenetisti britanik J.B.S. Haldane, biologu britanik Julian Huxley, bilogu amerikan Ernst Mayr, paleontologu amerikan George Gaylord Simpson, botanisti amerikan G.Leyard Stebins dhe gjenetisti amerikan Sewell Wright.

Sot, “sinteza moderne” trupëzon njohuritë tona ne rritje mbi gjenetikën, sistematikën, paleontologjinë, biologjinë zhvillimore, sjelljen dhe ekologjinë. Ajo shpjegon vëzhgimet e Darvinit mbi variacionin e pasardhësve në terma mutacionesh ose ndryshimesh në ADN, si zëvendësimet e nukleotideve. Mutacionet sigurojnë ndryshueshmërinë gjenetike mbi të cilën vepron seleksioni natyror, gjatë evolucionit. “Sinteza moderne”, e cila vë në dukje gjenetikën e popullatave si thelbin e evolucionit, i ka duruar mirë kritikat që kur u zhvillua. Ka dominuar të menduarit dhe kërkimin e biologëve që punojnë në shumë fusha, dhe ka rezultuar në akumulimin e shumë zbulimeve që konfirmojnë evolucionin sipas seleksionit natyror.

Pjesa më e madhe e biologëve jo vetëm që i pranon principet bazë të “sintezës moderne” por përpiqet edhe të kuptojë më mirë proceset rastësore të evolucionit. Për shembull, cili është roli i shansit në evolucion? Sa shpejt evoluojnë speciet? Këto dhe të tjera pyetje lindën pjesërisht nga një rivlerësim i të dhënave fosile dhe pjesërisht nga zbulimet e aspekteve molekulare të trashëgimisë. Këto analiza kritike janë një pjesë integrale e procesit shkencor sepse stimulojnë vëzhgimin dhe eksperimentimin shtesë pa përjashtuar riekzaminimin e  provave të mëparshme. Shkenca është një proces i vazhdueshëm, dhe informacioni që do të përftohet në të ardhmen mund të kërkojë modifikimin e disa pjesëve të caktuara të “sintezës moderne”.

Histori mbi punimet e Mendelit

Punimet e Mendelit u njohen gjatë fillimit te shekullit te 20-te

Mendeli i raportoi gjetjet e tij ne një takim te “Brünn Society for the Study of Natural Science” ne vitin 1866. Ne ate kohe biologjia ishte një shkence pershkruese, dhe biologet nuk ishin shumë te interesuar qe te aplikonin metoda eksperimentale dhe sasiore sikundër kishte bere Mendeli. Biologet e tjere nuk i vlerësuar rezultatet e punimeve te tij dhe as interpretimet për ato rezultate. Për 34 vite, gjetjet e tija u neglizhuan.

Ne 1900-en, Hugo De Vries ne Hollande, Carl Correns ne Gjermani dhe Erich von Tschermak ne Austri njohen principet e Mendelit ne vet punimet (eksperimentet) e tyre; me vone ata zbuluan dokumentat, shkrimet e Mendelit dhe zbuluan se ai kishte shpjeguar (kohë me parë) vezhgimet e tyre. Ne kete kohe biologet u jepnin me shumë vlere metodave eksperimentale sasiore, keshtu qe punimet e Mendelit nuk mund te kalonin e serisht pa u vleresuar.

Carl Correns-i besoi tek Mendeli duke emertuar ligjet baze te trashegimise pas tij. Edhe pse teorite mbi gametet dhe pllenimin ishin te njohura ne kohen qe Mendeli kujdesej (merrej me) per kerkimet e tij, mitoza dhe mejoza nuk ishin zbuluar akoma. Eshte me te vertete e jashtezakonshme qe Mendeli formuloi idete e tij mbi bazen e abstraksioneve matematikore. Sot teorite e tij jane me te thjeshta per t’u kuptuar, sepse ne lidhim tejcimin e gjeneve me ekzistencen (pranine) e kromozomeve. Detajet e mitozes dhe mejozes ishin pershkruar gjate shek 19, dhe ne vitin 1902 biologu amerikan Walter Sutton dhe biologu gjerman Theodor Boveri ne menyre te pavarur vune ne dukje lidhjen midis vecimit te aleleve dhe ndrajes se kromozomeve homologe gjate mejozes. Kjo lidhje, u zhvillua ne teorine kromozomike te trashegimise, shpesh e njohur si “teoria Sutton-Boveri”, e cila thoshte se, trashegimia mund te shpjegohet duke supozuar se gjenet jane te vendosura ne pozicione te (para)percaktuara pergjate kromozomit. Teoria kromozomike e trashegimise ishte fillimisht ne diskutim, sepse ne ate kohe nuk kishte perfundime direkte qe tregonin se gjenet ndodhen ne kromozome. Sidoqofte, kerkesa te reja mundesuan gjetje te nevojshme per pranime me te gjera dhe zgjerim te ketyre ideve dhe implikimeve te tyre. Per shembull, puna e gjenetistit amerikan Thomas Hunt Morgan ne 1910 mundesoi perfundime per vendndodhjen e nje gjeni te vecante (qe ishte është pergjegjesper ngjyren e bardhe te syve) ne nje kromozom specifik (kromozomi X) ne insektet e frutave. Morgan dhe studentet e tij te diplomuar, me mprehtesine e tyre, gjeten menyren se si gjenet jane te organizuara ne kromozome.Rinstinkt, mars 2012

———————————————————-

Pak trashëgimi

 
Keni shtatlartesine e babait dhe ngjyren e syve te nenes tuaj? Ju keni trasheguar keto dhe shume karakteristika te tjera, te kaluara nga nje brez ne tjetrin.
Trashegimia, transmetimi i informacionit gjenetik nga prinderit tek femijet, pergjithesisht, ndjek modele te parashikueshme si tek njerezit ashtu edhe ne organizma te tjere (pinguini, luledielli, mace, gomari etj). Gjenetika, shkenca e trashegimise,studion ngjashmerite gjenetike por edhe variacionet gjentike, pra ndryshimet,diferencat, midis prinderve dhe femijeve ashtu edhe variacionet (dhe ngjashmerite) ne shkalle popullate.
Studimi i trashegimise si nje dege moderne e shkences fillon ne mesin e shekullit te 19 -të me punen e Gregor Mendel-it(1822-1884), qe ishte nje murg qe kultivonte bime bizeleje. Mendeli ishte i pari shkencetar qe aplikoi metodat sasiore ne studimin e trashegimise.Ai nuk pershkroi thjesht vezhgimet e tij; ai i planifikoi eksperimentet e tijme kujdes, regjistroi te dhenat dhe analizoi rezultatet matematikisht. Edhe pse e pa vleresuar gjate jetes se tij, puna e tij u rizbulua ne 1900-ën.
Gjate dekadave qe ndoqen rizbulimin e punimeve te Mendelit, gjenetistet i zgjeruan konceptet e Mendelit duke bashke-lidhur transmetimin e informacionit gjenetik nga gjenerata ne gjenerate me sjelljen e kromozomeve gjate mejozës. Duke studjuar nje varietet te gjere organizmash, gjenetistet vertetuan gjetjet e Mendelit dhe shtuan nje sere “perjashtimesh” ne principet e tij. Gjenetistet nuk studjojne vetem transmetimin e gjeneve por edhe shprehjen e informacionit qe ata permbajne.
Te kuptuarit e marredhenies midis gjeneve te nje organizmi dhe karakteristikave te tij kerkon prej studjuesve nje pune jashtezakonisht te sofistikuar dhe te gjate.
© rinstinkt