Hemorragjia

Hemorragjia

Dëmtimi i një ene gjaku dhe dalja e gjakut... (hemorragjia).

Dëmtimi i një ene gjaku dhe dalja e gjakut… (hemorragjia).

Me hemorragji kihet parasysh dalja e gjakut nga enët  (e gjakut) në të cilat lëviz/qëndron zakonisht.

Dalja e gjakut nga sistemi enëzor mund të verifikohet për shkak të dëmtimit të një arterie, të një vene apo të një kapilari… i shkaktuar ky dëmtim nga plagë apo nga fenomente të tjera patologjike që në një mënyrë ose në një tjetër dëmtojnë murin enëzor.

Shkaqet e dëmtimit mund të jenë të llojllojshme; kryesisht kanë të bëjnë me plagë, procese infiamatore, me procese zvetënuese/degjenerative, metastaza tumorale, aneurizma (zgjerim i lokalizuar i murit enëzor), variçe (zgjerim i venave) etj.

Gjaku që del nga enët ku zakonisht qarkullon, del me njëfarë shpejtësie nga enët arterioze, ndryshe nga ato venoze, nga ku del më ngadalë.

Nëse gjaku nuk derdhet jashtë trupit ai infiltron (brendafutet) nëpër indet rrethues duke formuar një masë të ngurtë të qajtur hematomë/hematoma. Ndërsa kur gjaku mblidhet apo grumbullohet në një zgavër apo thënë ndryshe kavitet celomatik të organizmit formohet hemoperitoneumi apo hemoperikardi.

Një nga mekanizmat homeostatikë që marrin pjesë në rregullimin e procesit të hemorragjisë është ngushtimi, apo thënë më mirë, tkurrja e murit të enës arterioze. Për më tepër hemorragjia ndalet nga aktivizimi i sistemit homeostatik koagulativ/mpikës.

Rinstinkt, 2014

[Të pëlqeu postimi? Nëse po, atëhere mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

———————————————————————

Hipofiza, hormoni antidiuretik dhe oksitocina

Hipofiza, hormoni antidiuretik dhe oksitocina

Ilustrim i pozicionit të gjëndrës hipofizare. (Wikipedia)

Ilustrim i pozicionit të gjëndrës hipofizare. (Wikipedia)

Hipofiza quhet ndryshe edhe gjëndra pituitare. Hipofiza është një gjëndër e vogël e vendosur në bazë të kafkës. Peshon rreth 0.5 g dhe është e vendosur në gropën pituitaresella turcica. Gjëndra e hipofizës lidhet me hipotalamusin me anë të infundibulumit. Gjëndra përbëhet nga tre pjesë: adenohipofiza, lobi i ndërmjetëm dhe neurohipofiza.

Pjesa e përparme e gjëndrës së hipofizës përmban qeliza histologjikisht të diferenciuara (përdalluara). Pjesa e ndërmjetme (pars intermedia) tek njeriu është rudimentale. Ndërsa pjesa e pasme e gjëndrës së hipofizës përmban ind lidhor neural – qeliza gliale, fibra nervore të pamjelinizuara dhe enë gjaku.

Pjesa e pasme e gjëndrës së hipofizës nuk ka qeliza sekretuese. Neurohipofiza pret hormonet e lëshuar nga bërthamat paraventrikulare dhe supraoptike të hipotalamusit. Këta hormone janë, hormoni antidiuretik dhe oksitocina. Pjesa e pasme e hipofizës është e përbëra nga pituicitë, fibra nervore dhe trupa hialinë. Trupat hialinë (qelqëngjashëm) shërbejnë si rezervuar për hormonet. Hormonet antidiuretik dhe oksitocinë lirohen në kapilarë dhe mbërrijnë në qarkullimin e përgjithshëm të gjakut.

Këto hormone kryejnë (kanë) tre funksione kryesore:

  • efekt antidiuretik – reduktojnë nxjerrjen e urinës
  • efekt vazopresor – tkurrin muskujt e lëmuar të enëve të gjakut, duke rritur presionin e gjakut
  • efekt oksitocik – tkurrje e muskulit të lëmuar, të mitrës pas lindjes, dhe të gjëndrave të qumështit

Një stimul i rëndësishëm për sekretimin e hormonit antidiuretik (ADH) është rritja e përqëndrimit të kripës në gjak.

Kjo mund të shkaktohet nga:

  • Mungesa e ujit (nga dieta)
  • Humbja e ujit të trupit
  • Tepria e kripës në dietë

Rritja e përqëndrimit të kripës në plasmën e gjakut, rezulton në rritjen e presionit ozmotik  të gjakut, që si pasojë stimulon ozmoreceptorët e bërthamës (grupit të neuroneve) supraoptike të hipotalamusit.

ADH-ja (hormoni antidiuretik – vazopresina) vepron drejtëpërsëdrejti edhe në nefron, në veshkë. Në saktësisht, vepron në qelizat që veshin tubujt e largët dhe tubat kolektorë (mbledhës) të nefronit. ADH-ja rrit përshkueshmërin e tyre nga uji. Rrit po ashtu edhe thithjen e ujit nga filtrati glomerular (lëmshëzor) në tubulin (tubthin) e përdredhur dytësor. ADH-ja redukton sasinë e urinës së nxjerrë duke rivendorus presionin e gjakut në parametra optimalë.

Sekrecioni i oksitocinës varet nga impulset nervore aferente nga mitra, vulva dhe thithat e sisëve. Impulset bëjnë që oksitocina të lëshohet në qarkullimin e gjakut.

Aksioni kryesor i oksitocinës është mbi mitrën. Oksitocina fuqizon tkurrjen e muskulaturës së mitrës gjatë dhe pas lindjes. Kështu, bën që mitra që rimarrë formën që kishte para shtatëzanisë. Oksitocina vepron edhe mbi gjëndrat e qumështit (të gjoksit) duke shkaktuar tkurrjen e qelizave mioepiteliale të dukteve. Kështu, gjatë thithjes, ekskretohet qumështi. Funksionet e oksitocinës tek mashkulli janë ende të panjohura, edhe pse mendohet se mund të veprojë mbi gjëndrën e prostatës.

© mbi tekstin, Rinstinkt

———————————————————————-

Hipotalamusi, hipofiza dhe kontrolli hormonal

Hipotalamusi

Hipotalamusi së bashku me gjëndrën e hipofizës janë njësia kontrolluese përgjegjëse për rregullimin hormonal.

diencefaliHipotalamusi gjendet në trurin e mesëm, nën talamus. Tek hipotalamusi mund të identifikohen një pjesë e përparme, një pjesë e pasme, një anësore dhe një e mesme.

Gjëndra e hipotalamusit përmban disa bërthama (grupe neuronale).

Hipotalamusi i pasëm është jashtëzakonisht i pasur me fibra nervore të mielinizuara. Në të kundërt pjesa e përparme dhe ajo e mesme e hipotalamusit kanë pak.

Bërthama supraoptike dhe bërthama paraventrikulare gjenden në hipotalamusin e përparëm. Këto bërthama përmbajnë neurone neurosekretorë. Peptidet transportohem nëpërmjet aksonëve direkt e në hipofizën e pasme.

Bërthama e harkuar dhe bërthama infundibulare gjenden mes rajonit të poshtëm dhe atij të mesëm të hipotalamusit. Këto bërthama (grupe neuronesh) rregullojnë sekrecionet e hipofizës së përparme. Gjithashtu, këto grupe neuronesh sekretojnë RH (releasing hormones-hormone nxitës) dhe IH (inhibiting hormones-hormone frenues). Hormonet mbërrijnë në hipofizë nëpërmjet sistemit portal që lidh këto dy gjëndra.

Hipotalamusi i pasëm përfshin trupat mamilarë.

Hipotalamusi prodhon hormone oligopeptidikë.  Hormonet e lëshuara nga hipotalamusi mbërrijnë në hipofizë duke kaluar nëpër sistemin venoz portal hipotalamo-hipofizar. Në hipofizën e përparme, hormonet stimulojnë ose inhibojnë lëshimin e hormoneve të tjerë (proteinikë, të hipofizës).

GRH (GH-RH) stimulon lëshimin e somatotropinës apo hormonit të rritjes. Ndërsa, GIH (GH-IH) inhibon prodhimin (lëshimin) e somatotropinës apo hormonit të rritjes, nga hipofiza e përparme.

PRH stimulon prodhimin e prolaktinës. Ndërsa PIH inhibon prodhimin e prolaktinës.

TRH stimulon prodhimin e tirotropinës.

CRH stimulon prodhimin e kortikotropinës.

GRH stimulon prodhimin e gonadotropinave.

MIH (MSH-IH) inhibon prodhimin e melanotropinës.

Neuronet e bërthamave supraoptike dhe paraventrikulare të hipotalamusit, sekretojnë hormonin antidiuretik apo vazopresinë (ADH) dhe hormonin oksitocinë.

© Rinstinkt blog

—————————————————————-

Sistemi endokrin, gjëndrat endokrine, hormonet

Sistemi endokrin

Sistemi endokrin rregullon ambientin e brendshëm (milieu interieur). Është një sistem komunikimi ku përbërësit sintetizohen dhe sekretohen (tahiten) nga gjëndrat endokrine. Këta përbërës quhen hormone dhe çojnë informacione tek indet apo organet shenjestër. Organet shenjestër dekodifikojnë informacionin kimik dhe mund të përgjigjen në mënyrë specifike.

Hormonet sekretohen nga gjëndrat dhe lëshohen në qarkullimin e gjakut. Kështu, aksionet e hormoneve ndodhin edhe shumë larg vendit të sekretimit të tyre. Hormonet janë të përfshirë në rregullimin e përgjigjeve të shpejta e të ngadalta. Por ata veprojnë edhe në koordinimin e përgjigjeve qelizore në një numër të madh indesh të trupit.

Funksioni rregullator i hormoneve, pra ai i të ruajturit të “ambientit” të brendshëm, kërkon ndreqje të vazhdueshme. Kjo sepse trupi duhet t’i përgjigjet një sërë kushtesh që ndryshojnë embientin e brendshëm të orgnizmit. Në fjalë të tjera, sintetizimi, sekretimi, dhe shkalla e çaktivizimit të hormoneve duhet të  jetë nën rregullim (kontroll) të vazhdueshëm.

Sinteza e hormoneve mund të ndodh në  gjëndra, në grupe qelizash speciale apo edhe në një qelizë të vetme.

Organet apo indet që sintetizojnë hormone janë:

  • Hipotalamusi
  • Gjëndra pituitare (hipofiza)
  • Gjëndra tiroide
  • Gjëndrat paratiroide
  • Gjëndrat mbiveshkore
  • Timusi
  • Ishujt e Langerhansit në pankreas
  • Qelizat intersticiale të Leydigut në testikuj
  • Folikuli dhe trupi i verdhë (corpus luteum) në vezore
  • Placenta

Gjithashtu, është demonstruar se, edhe veshkat dhe atriumi (veshorja) i zemrës  prodhojnë hormone.

Bazuar në strukturën e tyre kimike, hormonet mund të klasifikohen në:

  • hormone peptid-ikë apo protein-ikë
  • hormone steroid-ikë
  • hormone derivate të aminoacidit Tirozinë

Sintetizimi i hormoneve peptidikë dhe proteinikë kryhet nëpërmjet transkriptimit dhe translatimit. Zakonisht, në fillim, sintetizohet një molekulë prekursore – prehormoni. Pastaj prehormoni i nënshtrohet hidrolizës për të formuar hormonin. Në vendin e sintetizimit hormonet ruhen në disa fshikëza dhe sekretohen nëpërmjet ekzocitozës.

Disa hormone sekretohen në mënyrë konstante, si për shembull hormonet e gjëndrës tiroide. Të tjerë sekretohen vetëm nën kërkesë, si për shembull insulina (nga pankreasi). Një tjetër grup hormonesh lëshohet në qarkullim ne një ritëm 24-orësh. Së fundmi, disa hormone sekretohen në cikle mujorë, si hormonet seksuale femërore.

Në gjak, hormonet udhëtojnë të lidhur me proteina transporti specifike.

Hipotalamusi është, zakonisht, organi qëndror që rregullon aktivitetin hormonal. Ai sekreton RH-të (releasing hormones) që stimulojnë një hormon të dytë në gjëndrën hipofizare. Hormonet e sekretuara nga gjëndra e hipofizës quhen edhe hormone tropikë, duke qenë se ata stimulojnë gjëndrat endokrine periferike. Gjëndrat shenjestër, të stimuluara, sekretojnë hormonet në qarkullimin e gjakut. Kështu, hormonet mund të arrijnë në organet apo indet shenjestër dhe të prodhojnë efektin e tyre.

Kemoreceptorët, në hipotalamus, monitorojnë  përqëndrimin hematik (në gjak) të hormoneve. Si pasojë, sekretimi i hormoneve është nën rregullim të vazhdueshëm. Në fakt, kur përqëndrimi hormonal në gjak është i lartë, hipotalamusi redukton lëshimin e RH-ve (releasin hormones). Ndërsa, kur përqëndrimi hormonal në gjak është ii ulët, hipotalamusi rrit lëshimin e RH-ve. Ky mekanizëm quhet mekanizëm me feedback (mekanizëm me prapaveprim).

Gjithsesi, disa hormone nuk e përdorin mekanizmin me feedback hipotalamo-hipofizar.

© Rinstinkt blog

[Të pëlqeu postimi? Nëse po, atëhere mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

———————————————————

Kundërtrupat

Kundërtrupat

Kundërtrupat si kontrollorë molekularë

Kundërtrupat (antitrupat) janë mbikëqyrësit tanë molekular, që rrinë e presin për viruset, baktere dhe të tjerë vizitorë të padëshiruar. Kundërtrupat qarkullojnë në gjak, duke shqyrtuar me imtësi çdo objekt që hasin.

Kur takojnë ndonjë objekt jofamiljar, një objekt të huaj, ata lidhen fortë në sipërfaqen e tij. Në rastin e viruseve, si për shembull të rhinoviruseve apo polioviruseve, një mbulesë kundërtrupash mund të jetë e mjaftueshme për të ndalur apo bllokuar infeksionin.

Gjithsesi kundërtrupat të vetëm, nuk mjaftojnë për bakteret. Kur kundërtrupat lidhen në sipërfaqen bakterore, ata veprojnë si shënjues që alarmojnë mekanizma të tjerë të fuqishëm të mbrojtjes në sistemin imunitar.

Mbërthyerja e kundërtrupave

Kundërtrupat, dhe shumë nga molekulat e tjera që përdoren në sistemin imunitar, hanë forma të dallueshme. Zakonisht janë të përbërë nga një sërë krahësh të përthyeshme, me vende për të lidhur molekula të tjera në fundin e tyre (binding site). Që do të thotë se: ka plotësisht kuptim, përderisa kundërtrupat nuk e dinë që më parë se cilët sulmues do të luftojnë, duke i lënë vetvetes mundësi të shumta veprimi. Këto krahë të përthyeshme lejojnë që vendet e lidhjes (binding sites) të punojnë së bashku, duke u kapur me të dy krahët tek shënjestrat me forma të përgjithshme të ndryshme.

kundërtrup 1 - rinstinkt blogKundërtrupi i treguar në figurë ka dy vende lidhjeje, në majat e dy krahëve që shtrihen majtas e djathtas lartë. Të shënuara me të verdhë. Vini re zinxhirët e hollë që lidhin këto krahë me domeinin qëndror. Disa kundërtrupa kanë zinxhirë lidhës më të gjatë dhe më të përthyeshëm që bëjnë të mundur një hapje krahësh më të madh, me më shumë probabilitet për t’u kapur në sipërfaqe të ndryshme agjentësh të huaj.

Fuqia tek numrat

Gjaku i njeriut përmban mbi 100,000,000 tipa të ndryshëm kundërtrupash. Çdo tip lidhet me një molekulë shenjestrë të ndryshme. Të gjithë këta kundërtrupa krijohen para se trupi të takohet me një virus apo bakter. Pra, nuk është se trupi (juaj) ndërton një kundërtrup special kur një agjent i huaj mësyn organizmin. Në të kundërt, të gjithë kundërtrupat tuaj janë të para-fabrikuar, duke qëndruar në pritje deri sa një virus një bakter apo çfarëdo agjenti tjetër i huaj të sulmojë. Ka kaq shumë kundërtrupa të para-fabrikuar saqë me probabilitet një ose dy prej tyre janë (ose dalin se janë) të duhurit për të luftuar infeksionin.

Kjo “rezervë” e madhe me kundërtrupa krijohet falë rikombinimit të gjeneve në limfocite, qelizat e gjakut që janë përgjegjëse për prodhimin e kundërtrupave. Çdo limfocit krijon një tip të ndryshëm kundërtrupi, bazuar në mënyrën se si rikombinohen gjenet (e tij) që kodifikojnë mbi prodhimin e kundërtrupave.

Kur një kundërtrup takohet me një virus apo bakter, limfociti përkatës do të shumëfishohet, duke e “mbushur” qarkullimin e gjakut me kundërtrupa të veçantë të nevojshëm për të luftuar sulmuesin. Këto limfocite mund edhe të bëjnë ndryshime të vogla të kundërtrupave që prodhojnë, duke i modeluar (“dizenjuar”) kundërtrupat që të lidhen më saktësisht dhe më specifikisht.

Struktura e kundërtrupit

Kundërtrupat janë të përbërë nga katër zinxhirë apo vargje; dy zinxhirë të gjatë, të rëndë dhe dy zinxhirë më të shkurtër, të lehtë. Vendi specifik i lidhjes gjendet në majën e dy krahëve, në një xhep të formuar mes zinxhirit të rëndë dhe të lehtë.

Vendi i lidhjes është i përbërë nga  kthesa (leqe) të ndryshme të vargut proteinik, që kanë gjatësi  dhe përbërja amino acidesh të ndryshme. Diferencat në këto leqe me ndryshueshmëri të madhe, formojnë tipat e ndryshëm të xhepave në kundërtrupa të ndryshëm, çdonjëri nga të cilët lidhet specifikisht me një shënjestër të ndryshme.

Pjesa tjetër e kundërtrupit – pjesa tjetër e krahëve dhe domeini konstant që lidh dy krahët bashkë – është relativisht me strukturë të  njëtrajtshme, duke dhënë kështu një bisht (dorezë) të nevojshëm me anë të të cilit kundërtrupat ndërveprojnë me pjesë n tjetër të sistemit imunitar.

Sulm nga krahë të ndryshme

Kur një molekulë e huaj gjendet në organizëm, tek ajo lidhen disa kundërtrupa të ndryshëm, duke e sulmuar nga anë të ndryshme.

kundërtrupa, proteina lizozimë - rinstinkt blogNë pamje tregohen tre kundërtrupa të ndryshme që lidhen me proteinën lizozimë (me jeshile në qëndër). Vini re se kundërtrupat zënë vende të ndryshme lidhjesh në sipërfaqen e molekulës së lizozimës.

Kundërtrupa katalitikë

Kërkuesit shkencorë e kanë përdorur diversitetin e larmishëm funksional të sistemit imunitar në një mënyrë të zgjuar: për të dizenjuar enzima të reja.

Enzimat punojnë duke lehtësuar kalimin e molekulave në një stad kimik të vështirë. Enzimat punojnë (edhe) duke stabilizuar ndërmjetësin e reaksionit, duke lëmuar rrugëtimin nga starti në finish.

Për të kthyer një kundërtrup në një enzimë duhet që të gjendet një kundërtrup i tillë që të stabilizojë gjendjen e ndërmjetme të tranzicionit. Kërkuesit shkencorë kanë gjetur kundërtrupa që lidhen me një molekulë që mimon (imiton) gjendjen e tranzicionit. Këta enzima-kundërtrupa quhen kundërtrupa katalitikë.

Eksplorimi i strukturave të kundërtrupave

kundërtrupa 3 - rinstinkt blogKundërtrupat janë mjaft të përthyeshëm, duke krijuar vështirësi në studimin e një kundërtrupi të paprekur, të plotë. Shumica e qindra strukturave të kundërtrupave të studiuar janë fragmente kundërtrupash, zakonisht krahë Fab (antigen-binding fragment) me xhepin specifik të lidhjes.

Vini re në pamjen në krah aftësinë e kundërtrupave për t’u rrotulluar e përdredhur në forma të ndryshme.

Rinstinkt, përkthyer nga PDB