Pickimi i mushkonjës

Pickimi i mushkonjës

Evolucioni i pickimit të mushkonjës

Personalisht i urrej mushkonjat. Vetëm për faktin se edhe kur gjendem i shoqëruar me njerëz të tjerë, unë jam gjithnjë preja e parapëlqyer. Shpesh më ka ndodhur të mendoj se përse mushkonjat pickojnë pikërisht mua… por pa gjetur ndonjë përgjigje të kënaqshme. Megjithatë…

Mushkonja e llojit Aedes aegypti (Wikipedia)

Mushkonja e llojit Aedes aegypti (Wikipedia)

Sipas një studimi të ri shkencor mushkonjat e zgjedhin prenë e vet, nga ku thihin gjakun, sipas një skeme mjaft të ndërlikuar, të formësuar nga koha e gjatë evolutive.

Kjo skemë zgjedhjeje kërkon që mushkonjat të vlerësojnë një sërë elementësh si, dioksidi i karbonit (CO2), nxehtësia trupore apo edhe era e lëshuar nga trupi i njeriut. Të gjitha ndryshore që kontribuojnë në zgjedhjen e subjektit që do të pickohet.

Studimi rezultatet e të cilit po mundohem të bëj të njohur për lexuesin besnik të blogut tim, përfundon duke u shprehur se, për të shtyrë një mushkonjë që të pickojë një subjekt të caktuar, duhen të paktën dy nga tre ndryshoret e sipërcituara.

Studiuesit që kanë realizuar kërkimin shkencor i kanë përftuar këto të dhëna nëpërmjet inxhenjerisë gjenetike, duke ndërtuar një mutant të llojit  të mushkonjës Aedes aegypti, që është edhe vektori i etheve të verdha (një sëmundje infektive). Mutacioni që kanë induktuar tek kjo specie mushkonje kishte të bënte me mungesën e një gjeni specifik, që ishte përgjegjës për sintezën e receptorit që detekton dioksidin e karbonit në ambientin rrethues. Pra kur mungon gjeni, mungon edhe receptori për CO2, që nuk është gjë tjetër veçse një njëpasnjëshmëri aminoacidesh që formojnë mëpastaj një strukturë trepërmasore që në gjuhën popullore quhet proteinë.

Kështu, duke i lëshuar këto mushkonja të tjetërsuara në ambient, e duke krahasuar aktivitetin e tyre pickues me atë të mushkonjave të ashtuquajtura wild type, u vu re se këto mushkona të modifikuara – pa receptorë për dioksidin e karbonit – kishin 15% më pak mundësi për të kapur prenë e vet. Pra vetëm 15% më pak, mundësi/aftësi… meqë ekzistojnë, pra, edhe faktorë/ndryshore të tjera që kontribuonin, të cilët faktorë ishin të patjetërsuar (nxehtësia trupore dhe era e trupit).

Shpjegimi që japin shkencëtarët është ky: që kombimini i këtyre tre ndryshoreve kryesore e rrit jashtëzakonisht shumë aftësinë e mushkonjave për të kapur me efikasitet njerëzit dhe për t’i pickuar. Kjo ngase nëse mushkonjat do të ishin të tërhequra vetëm nga nexehtësia, kjo do të përbënta njëkohësisht edhe një humbje të madhe kohe, meqë nxehtësi lëshojnë një numër shumë i madh trupash. Për këtë arsye logjike gjatë kalimit të kohës, brez pas brezi, kanë mbijetuar (janë seleksionuar) ato mushkonja që kanë vlerësuar edhe ndryshore të tjera gjatë vendimmarrjes, si prania e dioksidit të karbonit dhe era e trupit.

Përse u intereson shkencëtarëve ky zbulim, apo edhe të tjera zbulime të ngjashme? Ndokush në pamje të parë mund të mendojë, gabimisht, se kjo është një humbje kohe. Në fakt nuk është kështu. Të njohurit e mekanizmave gjenetikë dhe më gjerë biologjikë, që udhëheqin jetën, dhe në rastin më specifik mushkonjat, na ndihmon që të gjejmë edhe pika të dobëta në fiziologjinë e tyre.
Kështu mund të krijojmë edhe ilaçe, “repelentë”, apo pesticide më të mirë, të cilët mund t’i përdorim kundër Aedes aegypti apo edhe kundër Anopheles gambiae (përhapësia e parazitëve të malaries). Shembuj analogë mund të jepen edhe për kërkimin shkencor në fusha të tjera.

Pra duhet kuptuar që kërkimi shkencor dhe financimi i tij, sidomos publik, është i një rëndësie të jashtë zakonshme, jo vetëm për mirëqenien e njeriut.

Rinstinkt, 2014

Bibliografia:

  • Multimodal Integration of Carbon Dioxide and Other Sensory Cues Drives Mosquito Attraction to Humans  – Cell, Volume 156, Issue 5, 27 February 2014, Pages 1060-1071

[Nëse postimi të pëlqeu, atëhere mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

——————————————————————————-

Ngjyra e lëkurës dhe seleksioni natyror

Ngjyra e lëkurës dhe seleksioni natyror

A ishte kanceri i lëkurës një forcë selektive për pigmentimin e errët të lëkurës tek hominidët e hershëm?

Ky është titulli i një studimi të botuar më 26 Shkurt 2014 në revistën Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences. Studimi është i Mel Greaves, një kërkues shkencor pranë Institutit për Kërkimin mbi Kancerin në Londër.

Studimi në fjalë duket se i jep akoma më shumë peshë tezës sipas të cilës hominidët e parë kanë zhvilluar një ngjyrë të errët të lëkurës për t’u mbrojtur nga rrezet ultravjollcë UV, të cilat siç e dimë mirë, mund të shkaktojnë dimerë të bazave pirimidinike (T-T) duke rezultuar pra në mutacione gjenetike dhe mëpastaj në kancerin e lëkurës.

Një fëmijë i prekur nga albinizmi  (Credit: Wikipedia)

Një fëmijë i prekur nga albinizmi
(Credit: Wikipedia)

Studimi sugjeron se pjesa më e madhe e individëve me albinizëm të cilët kanë lindur në zonat e Afrikës ku duket se kanë evoluar qeniet e para njerëzore, dhe ku nivelet e rrezatimit UV janë tejet të larta, pra këta individë priren të vdesin nga tumori i lëkurës në moshë të re. Rrjedhimi është se nuk lënë pasardhës, dhe me kalimin e kohës, seleksionohen individët që janë më të priirur për të jetuar në ato zona.

Lëkura e errët i detyrohet pigmentit të eumelaninës, i cili është disi i ndryshëm nga feomelanina e cila është karakteristike e lëkurës së bardhë. Hominidët e parë, mendohet se për të favorizuar largimin e nxehtësisë nga trupi i vet, gradualisht po humbisnin qimet që mbulonin trupin. Pikërisht në këtë stad mendohet se ka filluar të veprojë edhe seleksionimi i ngjyrës së errët të lëkurës, e cila ofronte edhe mbrojtjen më të mirë ndaj rrezeve të rrezikshme ultravjollcë.

Studimi i cituar: Proc. R. Soc. B 22 April 2014 vol. 281 no. 1781 20132955

——————————————————————————

Përse bebet ndalojnë së qari kur merren në krah?

Përse bebet ndalojnë së qari kur merren në krah?

ne krahet e nenesPër herë të parë një kërkim shkencor ka dhënë prova eksperimentale të faktit se të porsalindurit ndalojnë së qari kur merren në krahë dhe sillen vërdallë mbajtur në krahët të nënës së vet.

Po i njëjti efekt (apo efekti analog) është dokumentuar, nga autorët e studimit, edhe tek të minjtë e porsalindur. Këta kur kapeshin nga nëna e vet për qafe nuk emetonin më ultratinguj thirrës. Duket se kapja prej qefe nga miu-nënë ka një efekt qetësues.
Pra lëvizja apo transportimi që nëna i bën të voglit ka tek ky i fundit një efekt pozitiv.

Këto rezultate sugjerojnë se ndalimi i të qarit vjen si përgjigje imediate ndaj lëvizjes së nënës. Është një sjellje që është konservuar gjatë rrugëtimit evolutiv dhe ka një domethënie të rëndësishme për mbijetesën e llojit.

  • Infant Calming Responses during Maternal Carrying in Humans and Mice – Gianluca Esposito, Sachine Yoshida, Ryuko Ohnishi, Yousuke Tsuneoka, Maria del Carmen Rostagno, Susumu Yokota, Shota Okabe, Kazusaku Kamiya, Mikio Hoshino, Masaki Shimizu, Paola Venuti, Takefumi Kikusui, Tadafumi Kato, Kumi O. Kuroda – Current Biology – 6 May 2013 (Vol. 23, Issue 9, pp. 739-745)

 

———————————————————————-

Anatomia krahasuese dhe evolucioni i llojeve

Anatomia krahasuese e specieve të afërta tregon ngjashmëri në strukturat e tyre.

Krahasimi i detajeve strukturore që gjenden në organizma të ndryshëm pr të afërt (me njeri-tjetrin) tregon ngjashmëri themelore. Këto ngjashmëri, këto karakteristika, kanë dalë nga e njëjta strukturë e një paraardhësi të përbashkët. Tiparet, vetitë, cilësitë e përbashkëta emërtohen: tipare homologe, dhe gjendja njihet si homologi (strukturore). Për shembull, merrni parasysh kockat e gjymtyrëve të gjitarëve. Krahu i njeriut, parakrahu i maces, penda e përparme e balenës dhe krahu i një lakuriqësi, edhe pse në pamje të parë mjaft të ndryshëm nga njëri-tjetri, kanë ngjashmëri në renditjen (vendosjen) e kockave, muskujve dhe nervave.

Homologji strukturore e gjymtyrëve të disa gjitarëve.

Figura tregon krahasimin e strukturave skeletike. Çdonjëra ka në pjesën e gjymtyrës që është më afrët trupit një kockë të vetme, humerus-in, ky ndiqet nga dy kockat e parakrahut (radiusi dhe ulna), më pas nga një grup kockash (të karpit) të kyçit dhe më tej akoma nga kockat e metakarpit dhe falangjet. Këto ngjashmëri të lënë përshtypje sepse krahët, parakrahët, pendët dhe krahët (për fluturim) përdoren për tipa të ndryshëm lokomocioni, dhe nuk ka asnjë arsye mekanike që ato të jenë kaq të ngjashme në stkukturën e vet skeletike. Renditje të ngjashme të pjesëve të gjymtyrëve të përparme  vihen re edhe tek zogjtë e lashtë, tek zvarranikët, tek amfibët, por edhe tek peshqit e parë që dolën nga uji dhe u përshtatën për jetesën në tokë miliona vite më parë.

Gjethet janë një shembull homologjie tek bimët. Në shumë specie bimësh, gjethet kanë modifikuar funksionet e tyre për të kryer funksione të tjera, përvec fotosintezës. Një gjemb i kaktusit edhe pse mjaft i ndryshëm nga një gjethe e zakonshme, është gjithsesi një “gjethe”, por e modifikuar. Gjëmbi mbron indin që gjendet më në brendësi të kaktusit. Modifikime të këtilla në organe të ndryshme të përdorura po në mënyra të ndryshme janë pasoja të një origjine evolutive të përbashkët. Struktura bazë e një paraardhësi të përbashkët mofikohet në mënyra të ndryshme për të kryer funksione të ndryshme.

Por jo të gjitha speciet (llojet) me tipare “të ngjashme” e kanë prejardhjen nga në paraardhës i përbashkët. Ndonjëherë kushtet e ngjashme e ambientit rezultojnë në përshtatje të ngjashme, në organizma me paraardhës mjaft të lartët ndërmjet tyre. Evolucioni i pavarur i strukturave të ngjashme në organizma “të largët” njihet si evolucion konvergjent.

Orycteropus afer (sipër) dhe Manis crassicaudata (poshtë) – milingonëngrënës

Orycteropus afer, milingonngrënës i rendit të Tubulidentata-ve dhe milingonngrënësi me luspa i Gjinisë Manis (psh. Manis culionensis, Manis crassicaudata), janë një shembull i shkëlqyer i evolucionit konvergjent. Ata i ngjajnë njëri-tjetrit në mënyrën e jetesës dhe në tipare strukturore. Të dy kanë thonj apo (kthetra) të fortë dhe të mprehtë për të gërmuar dhe hapur foletë e  e milingonave; gjithashtu kanë një turi të gjatë dhe një gjuhë të gjatë të ngjithshme për të kapur insektet. Por këto kafshë kanë evoluar nga paraardhës mjaft të largët të rendeve të gjitarëve.

Tiparet e përafërta strukturore që nuk janë homologe por kanë funksione të ngjashme që aknë evoluar pavarësisht në organizma mjaft të largët, quhen tipare homoplastike. Ngjashmëri të tilla, në specie të ndryshme, quhen homoplazi (një term më i vjetër, më pak i saktë, i përdorur nga disa biologë është: analogji).

Për shembull, krahët e disa organizmave të ndryshëm si insektet dhe zogjtë, i ngjajnë njëri-tjetrit, në pamje të parë; por ato nuk janë tipare homologe, janë tipare homoplastike që kanë evoluar në kohë për të kryer funksionin e përbashët të ffluturimit.

Krahët e zogjve janë parakrahë të modifikuar, të mbështetur nga kocka, ndërsa krahët e insekteve mund të kenë evoluar nga struktura velëza-ngjashme të pranishme në paraardhës ujor të insekteve.

Sikundër homologjia, homoplazia ofron prova të rëndësishme për evolucionin. Tiparet homoplastike janë me interes për evolucionin sepse demonstrojnë se organizmat me paraardhës jo të përbashkët mund të përshtaten në rrugë të ngjashme në kushte ambientale të ngjashme.

Anatomia krahasuese tregon praninë e strukturave “të mbetura”, pa asnjë funksion por që një funksion e kanë patur. Shumë organizma kanë organe ose pjesë organesh që në pamje të parë janë jofunksionalë ose të degjeneruar, të prishur, dhe që shpesh janë me përmasa të zvogëluara ose me mungesë pjesësh thelbësore. Strukturat atavike, “e mbetura” janë mbetje të strukturave më të zhvilluara që kanë qenë të pranishme dhe funksionale në organizma të së shkuarës.

Për shembull, në trupin e njeriut mël shumë se 100 struktura konsiderohen si atavike, apo mbetje të evoluconit, përfshirë kërbishtjen (kockat e shkrira të bishtit), dhëmballën e tretë (molarin e tretë, apo dhëmbin e pjekurisë) dhe muskujt që lëvizin veshët tanë. Balenat dhe pitonët kanë kocka atavike të gjymtyrëve të pasëm. Derrat kanë gishta atavikë, të mbetur, të cilët nuk e prekin tokën. Zogjtë jo-fluturakë si kiwi kanë kocka atavike të krahëve. Po ashtu, shumë kafshë që jetojnë nën tokë, në tunele të ndërtuar nga ato vetë kanë sy jofunksionalë.

Prania e strukturave atavike, apo të mbetura, që nuk kryejnë më asnjë funksion në trupin e një organizmi, është normaliteti për specie që përshtaten ndaj kushteve të ndryshuara të jetës. Disa struktura bëhen më pak të rëndësishme për mbijetesën dhe disa të tjera kthehen në mbetje të evolucionit, pa asnjë funksion, struktura atavike. Kur një strukturë nuk jep më asnjë avantazh selektiv, ajo mund të zvogëlohet dhe të humbas mjaf nga funksioni i vet me kalimin e kohës. Meqënëse prania e strukturave atavike zakonisht nuk është e dëmshme për organizmin, presioni për eleminimin e plotë të tyre është i dobët, dhe strukturat atavike gjenden në mjaft braza pasardhës.

—————————————————————————————————-

Veshi dhe dëgjimi

Veshi dhe dëgjimi

Tingulli udhëton me anë të valëve të padukshme nëpër ajër. Madhësia e një vale tingulli (zëri, zhurme) matet me decibel (dB). Tingulli më i qetë (më i ulët) që mund të dëgjojë (perceptojë) veshi i njeriut është rreth 10 dB, i fortë sa frymëmarrja e një personi. Tingujt (zhurmat) me nivel mbi 100dB, siç janë goditjet e çekiçit pneumatik apo muzika e fortë, mund të dëmtojnë strukturat e brishta që gjenden në veshët tanë.

Si është i mundur dëgjimi?

Valët e tingullit hyjnë në vesh nëpërmjet vrimës së veshit. Tingulli kalon nëpër kanalin e veshit të jashtëm. Valët e tingullit arrijnë tek daullja dhe bëjnë që ajo të dridhet (të vibrojë). Daullja e veshit i kalon dridhjet (vibraciionet) tek tre kocka të vogla, çekiçi kudhra dhe yzengjia. Tingulli (në formë dridhjeje, vibracioni) hyn në kërmillin sipral të mbushur me lëng. Qime të vogla, mikroskopike, që lëvizin brenda kërmillit të veshit si pasojë e lëvizjes së lëngut, e dërgojnë sinjalin (tanimë elektrik) në tru, nëpërmjet nervit dëgjimor.

Fakte të balancës (ekuilibrit)

Kanale gjysmëqarkore

Brenda veshit tuaj gjenden tre kanale gjysmëqarkore që kontrollojnë ndjenjën e balancës.këto qarqe lëng-mbushura janë të vendosura ndaj njëra-tjetrës sipas një këndi të caktuar. Ndërsa koka juaj lëviz, lëngu brenda kaneleve gjysmërethore lëviz duke ngacmuar disa qime të holla, të vogla, mikroskopike. Sinjale të lindura nga ngacmimi i këtyre qimeve, shkojnë në tru nëpërmjet nervit të ekuilibrit, dhe i tregojnë atij se në çilën mënyrë e keni të pozicionuar kokën, apo se në cilin drejtim po lëvizni.