Seleksioni seksual

Seleksioni seksual

Seleksioni seksual është një tip seleksioni natyror që vepron mbi suksesin për t’u riprodhuar. Aftësia e kafshëve për të konkurruar për partnerët është e ndryshueshme.

Individët e dhuntuar me ndonjë avantazh të trashëgueshëm, si për shembull meshkujt me përmasa më të mëdha, kanë më shumë mundësi për t’u çiftëzuar dhe për të transmetuar gjenet e veta në gjeneratat e mëpasshme; si pasojë, kjo karakteristikë avantazhuese me kalimin e kohës shndërrohet në një karakteristikë më të përhapur brenda popullatës.
Kështu selsksioni seksual rezulton në avantazhin riprodhues të disa individëve përkundrejt anëtarëve të tjerë të species/llojit të vetë dhe të seksit të vetë (në këtë rast mashkull).

një dyshe drerës të kuq duke konkurruar për zotërimin e një femre

Një dyshe (meshkujsh) drerësh të kuq duke konkurruar për zotërimin e një femre. (Credit: Encyclopedia Britannica)

Suksesi riprodhues i një mashkulli varet nga sa femra arrin të fekondojë.
Suksesi riprodhues i një femre varet nga sa vezë ajo mund të prodhojë gjatë jetës së vetë riprodhuese, nga cilësia e spermatozoidëve që e fekondojnë dhe nga mbijetesa e pasardhësve deri në moshën e tyre riprodhuese.

Duhet, si përfundim, të bëhet një dallim mes seleksionit intra-seksual (brenda-seksual) dhe seleksionit inter-seksual (ndër-seksual).

Çfarë duan femrat nga/tek meshkujt, në afatgjatë?

Çfarë duan femrat nga/tek meshkujt, në afatgjatë?

Një pjesë e mirë e njerëzve mburren dhe ndonjëherë duket se janë krenarë sepse mendojnë se ne jemi një specie shumë shumë e evoluar, aq sa magjikisht ndoshta jemi shkëputur prej motorit biologjik/evolutiv që na ka formësuar deri edhe në bërthamën më të thellë të psikologjisë tonë. Por kjo natyrisht nuk ka se si të jetë e vërtetë. Jeni jo në një apo disa, por në të gjitha aspektet më të rëndësishtme, akoma majmunë – sado që kemi disa tipare që na veçojnë – në të tjerat ngjasojmë fort me kafshët e tjera.

Për shembull femra e palloit preferon pallonjë meshkuj me bisht më të zhvilluar, apo femrat e shimpanzeve preferojnë meshkuj të cilët zotërojnë një dominancë shoqërore më të lartë. Në përgjithësi pra, meshkujt dhe femrat e pjesës së stërmadhe të specieve shfaqin përshtatje dhe preferenca të ndryshme në zgjedhjen e partnerëve – të influencuara këto përshtatje dhe preferenca nga presionet selektive natyrore dhe seksuale (ndër-seksuale dhe brenda-seksuale).

Psikologët evolutivë, pra ata që e shikojnë psikologjinë njerëzore nga një perspektivë evolucionare, kanë qenë ndër të parët që kanë propozuar, hetuar dhe konfirmuar se të tilla preferenca (që shpesh janë të ndryshme mes dy sekseve) ekzistojnë edhe tek njerëzit.

Psikologët evolucionistë kanë hipotizuar dhe mëpastaj konfirmuar se femrat e species tonë zotërojnë preferenca specifikisht të dizenjuara nga forcat evolutive për zgjedhjen e partnerëve në afatgjatë; preferenca që i bëjnë femrat të hetojnë për sinjale rreth aftësisë dhe dëshirës apo vullnetit të mashkullit për të kushtuar resurset e tija për femrën dhe pasardhësit e tyre. i ii iii

Kur kërkojnë për një partner afatgjatë femrat shikojnë për sinjale që përfshijnë statusin që ka mashkulli, prestigjin e tij në kulturën lokale, sikundër edhe ambicionin e tij, etikën e punës, inteligjencën, dominancën shoqërore, dhe një moshë më të madhe se të sajën.

Këto shenja apo sinjale përfshijnë statusin që ka mashkulli, prestigjin e tij në kulturën lokale, sikundër edhe ambicionin e tij, etikën e punës, inteligjencën, dominancën shoqërore, maturitetin dhe një moshë më të madhe. iv v

David Buss dhe M. Barnes ishin të parët që bënë studime për të vlerësuar nëse femrat preferonin sinjalet mashkullore që tregojnë për aftësinë dhe vullnetin e tij për t’ia kushtuar resurset femrës dhe pasardhësve . Ata gjetën se femrat preferojnë më fort partnerë afatgjatë që kanë një aftësi të mirë për të fituar para, që kanë një diplomë universitare (kolegji), dhe që zotërojnë inteligjencë. vi

Në vitin 1992 studiuesi Feingold në një review meta-analitike të leteraturës së deriatëhershme, gjeti se femrat më shumë dëshirojnë tek partneri afatgjatë tipare si statusi shoqëror-ekonomik, ambicioni dhe inteligjenca. vii

Që prej asokohe, studime të tjera të shumta i kanë konfirmuar këto gjetje mbi prefernacat femërore për partnerët e tyre afatgjatë përsëri e përsëri. viii ix x xi xii xiii xiv xv

Një gjë interesante që duhet theksuar këtu, është se kjo dëshirë apo prirje e femrave për meshkuj me resurse, nuk duket se ka të bëjë thjeshtë e vetëm me të qenit e mashkullit “i pasur”. Jo; It’s not all about the Benjamins. Në një studim të realizuar me femrat që frekuentonin universitetin, doli se ato preferonin meshkuj që e kishin fituar paranë (krahasuar me burime të tjera), çka tregon se femrat vlerësojnë cilësitë përmendura më përpara (ambicionin, etikën e punës, dhe inteligjencën) dhe jo paranë në vetvete. xvi

Këto gjetje, sërisht, janë konfirmuar edhe në mostra përfaqësuese të gjithë popullatës amerikane, dhe rezultati ka qenë se femrat më shumë se meshkujt, i jepnin vlerë një partneri afatgjatë që ka një punë të qëndrueshme, që fitonte më shumë para se sa ato, që ishte fortësisht i edukuar, dhe që ishte pesë (5) vite më i vjetër se ato. xvii

Këto preferneca femërore vihen re si në femrat me moshë të re si në femrat në moshë më të avancuar. xviii xix xx

Në një tjetër studim nga Kenrick et al. femrat kërkonin që kapaciteti i meshkujve për të fituar para të ishte mbi 70 përqindëshin (pra në 30 përqindëshin e sipërm) për t’u martuar me ata; ndërsa meshkujt kërkonin që femrat të ishin në 40 përqindëshin (pra në 60% e sipërm).xxi Pra femrat kanë kërkesa më strikte se meshkujt për aftësinë që partneri ka për të fituar para.

Këtu mund të lindi një kundërshti e që i interpreton faktet e mësipërme në një mënyrë të tillë: femrat preferojnë meshkujt që kanë dhe që janë të aftë të sigurojnë resurse/para për shkak se ato nuk kanë vetë akses tek resurset. Pra – sipas kundërshtisë – femrat nëse do të kishin vetë një status të lartë, pra do të kishin një aftësi të mirë për të fituar para/resurse, atëherë ato nuk do të preferonin gjë medoemos meshkuj me status të lartë.

Ok, le ta përgënjeshtrojmë këtë kundërshti ndaj fakteve… me fakte të tjera (çka në fakt është testuar si hipotezë alternative që mund të shpjegojë këto faktet e paraqitura deri më tani.).

Townsend et al. në studimet e kryera prej tyre gjetën se femrat në shkollë mjekësie (doktore),xxii apo në shkollë ligji (juriste) xxiii janë më shumë selektive – dhe jo më pak – rreth statusit financiar të partnerit të tyre të ardhshëm.

Një tjetër studiues ka gjetur se vlera e femrave si partnere rritet, ashtu rritet edhe këmbëngulja e tyre për statusin më të lartë dhe resurset e mashkullit. xxiv Me fjalë të tjera, femrat më tërheqëse “want it all”. xxv Pra studimet tregojnë se të paturit e një statusi personal më të lartë duket se nuk e zbeh preferencën e femrave për të zgjedhur meshkuj që shfaqin shenjë aftësie dhe dëshire për të kushtuar resurse. Në të kundërt arritja e një statusi më të lartë personal tek femrat duket se i bën preferencat e tyre për meshkuj me status të lartë edhe më të forta.

Këto diferenca ndër seksuale në preferencën për atribute që kanë të bëjnë me statusin e partnerit në afatgjatë prevalojnë në nivel ndër-kulturore, pra janë vëzhguar në shumë kultura të ndryshme. xxvi xxvii xxviii xxix

Tepër tepër interesante janë rezultatet e disa studimeve të tjera, të cilat demonstrojnë se femrat që martohen me meshkuj me status më të lartë priren të kenë më shumë fëmijë, dhe po ashtu që fëmijët të mbijetojnë deri në moshë të vonë. Në një studim në Finlandën para-industriale (që prej 1700s), femrat e martuara me meshkuj të pasur, me mirëqenie, kishin më shumë fëmijë dhe vdekje foshnjore të zvogëluar. xxx Një studim tjetër tregon se të martuarit me një mashkull katër (4) vite më të madh ishte e bashkëlidhur me nivele maksimale të pjellorisë mes femrave. xxxi Dy kërues të tjerë shkencorë zhvilluan një studim mbi 1.800 Hungarezë me mbi 34 vjeç dhe gjetën se femrat që martoheshin me meshkuj më të vjetër dhe më të edukuar kishin më shumë fëmijë. Këto gjetje demonstrojnë se preferencat femërore për partnerë afatgjatë me status të lartë shpjenë në një sukses riprodhues, dhe janë formësuar të tilla preferenca si një adaptim (apo adaptime) ndaj kushteve dhe presioneve të ndryshme selektive që specia jonë ka hasur gjatë historisë evolutive. xxxii xxxiii

Kjo rritje në potencialin e pjellorisë për femrat që martohen me meshkuj me status më të lartë nuk është e vërtetë për situatën e anasjelltë. Në fakt, femrat moderne që kanë të ardhura personale të larta priren të kenë më pak fëmijë. xxxiv

Është e rëndësishme të theksohet sërisht se prefernecat femërore në botën moderne duket se nuk janë të kaliburuara tek paratë në vetvete. Në të kundërt, femrat me gjasa i shikojnë paratë si një shenjë apo sinjal të afërt për disa cilësi mashkullore, cilësi për të cilat femrat kanë evoluar një ndjeshmëri apo sensiblitet. Këto cilësi janë statusi, prestigji, dominanca shoqërore, ambicioni, etika e punës, dhe jo me më pak rëndësi inteligjenca. xxxv

 

Nja dy fjalë për “Çfarë duan femrat në afatshkurtër?”, temë që shpresoj ta publikoj si postim më vete në të ardhmen… Disa studime tregojnë se femrat në strategjinë e tyre seksuale, riprodhuese afatshkurtër preferojnë meshkuj që shfaqin shenja të “gjeneve të mirë”, si për shembull simetri fizike, fytyrë mashkullore, zë mashkullor dhe po ashtu edhe indikatorë të tjerë që kanë të bëjnë me imunokompetencën dhe nivelet e testosteronit. xxxvi xxxvii xxxviii

Preferencat femërore për partnerët e tyre, afatgjatë apo afatshkurtër, ndryshojnë në ditë të ndryshme të ciklit menstual të femrës; femrat shprehin më shumë përshtatje për çiftëzim afatshkurtër kur i afrohen ditës së ovulimit/ovulacionit. xxxix xl

 

*  *  * 

 

 

i Buss, D.M., & Barnes, M.L. (1986). Preferences in human mate selection. Journal of Personality and Social Psychology, 50, 559–570.

ii Ellis, B.J. (1992). The evolution of sexual attraction: evaluative mechanisms in women. In The adapted mind, J. H. Barkow, L. Cosmides, and J. Tooby (eds). New York: Oxford University Press, pp. 267–288.

iii Cashdan, E. (1996). Women’s mating strategies. Evolutionary Anthropology: Issues News and Reviews, 5, 134-143.

iv Miller, G.F. (2000). The mating mind: How sexual choice shaped the evolution of human nature. New York: Doubleday.

v Sugiyama, L. S. (2005). Physical attractiveness in adaptationist perspective. In D. M. Buss (Ed.), The handbook of evolutionary psychology (pp. 292-343). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.

vi Buss, D. M., & Barnes, M. L. (1986). Preferences in human mate selection. Journal of Personality and Social Psychology, 50, 559–570.

vii Feingold, A. (1992). Gender differences in mate selection preferences: A test of the parental investment model. Psychological Bulletin, 112, 125–139.

viii Buss, D.M. & Schmitt, D.P. (1993). Sexual strategies theory: an evolutionary perspective on human mating. Psychological Review, 100, 204–232.

ix Buunk, B.P., Dijkstra, P., Fetchenhauer, D., & Kenrick, D.T. (2002). Age and gender differences in mate selection criteria for various involvement levels. Personal Relationships, 9,271-278.

x Eastwick, P.W., Luchies, L.B., Finkel, E.J., & Hunt, L.L. (2013, April 15). The predictive validity of ideal partner preferences: A review and meta-analysis. Psychological Bulletin. Advance online publication. doi: 10.1037/a0032432.

xi Gangestad, S. W., & Simpson, J. A. (2000). The evolution of human mating: Trade-offs and strategic pluralism. Behavioral and Brain Sciences, 23, 573–644.

xii Kenrick, D.T., Sadalla, E.K., Groth, G., & Trost, M.R. (1990). Evolution, traits, and the stages of human courtship: Qualifying the parental investment model. Journal of Personality, 58, 97–116.

xiii Kenrick, D.T., Neuberg, S.L., Zierk, K.L., & Krones, J.M. (1994). Evolution and social cognition: Contrast effects as a function of sex, dominance, and physical attractiveness. Personality and Social Psychology Bulletin, 20, 210-217.

xiv Regan, P. C. (1998). What if you can’t get what you want? Willingness to compromise ideal mate selection standards as a function of sex, mate value, and relationship context. Personality and Social Psychology Bulletin, 24, 1294–1303.

xv Regan, P. C., & Berscheid, E. (1997). Gender differences in characteristics desired in a potential sexual and marriage partner. Journal of Psychology and Human Sexuality, 9, 25–37.

xvi Jonason, P. K., Li, N. P., & Madson, L. (2012). It is not all about the Benjamins: Understanding preferences for mates with resources. Personality and Individual Differences, 52, 306-310.

xvii Sprecher, S., Sullivan, Q., & Hatfield, E. (1994). Mate selection preferences: Gender differences examined in a national sample. Journal of Personality and Social Psychology, 66, 1074–1080.

xviii Alterovitz, S. S. R., & Mendelsohn, G. A. (2009). Partner preferences across the life span: Online dating by older adults. Psychology and Aging, 24, 513-517.

xix McIntosh, W. D., Locker, L., Briley, K., Ryan, R., & Scott, A. J. (2011). What do older adults seek in their potential romantic partners? Evidence from online personal ads. The International Journal of Aging and Human Development, 72, 67-82.

xx Schwarz, S., & Hassebrauck, M. (2012). Sex and age differences in mate-selection preferences. Human Nature, 23, 447-466.

xxi Kenrick, D.T., Sadalla, E.K., Groth, G., & Trost, M.R. (1990). Evolution, traits, and the stages of human courtship: Qualifying the parental investment model. Journal of Personality, 58, 97–116.

xxii Townsend, J. M. (1989). Mate selection criteria: A pilot study. Ethology & Sociobiology, 10, 241-253.

xxiii Townsend, J. M., & Roberts, L. W. (1993). Gender differences in mate preference among law students: Divergence and convergence of criteria. The Journal of Psychology, 127, 507-528.

xxiv Regan, P. C. (1998). What if you can’t get what you want? Willingness to compromise ideal mate selection standards as a function of sex, mate value, and relationship context. Personality and Social Psychology Bulletin, 24, 1294–1303.

xxv Buss, D.M., & Shackelford. T.K. (2008). Attractive women want it all: Good genes, economic investment, parenting proclivities, and emotional commitment. Evolutionary Psychology, 6, 134-146.

xxvi Buss, D.M. (1989). Sex differences in human mate preferences: evolutionary hypotheses tested in 37 cultures. Behavioral and Brain Sciences, 12, 1–49

xxvii Buss, D.M., Abbott, M., Angleitner, A., Asherian, A. et al. (1990). International preferences in selecting mates: A study of 37 cultures. Journal of Cross-Cultural Psychology, 21, 5-47.

xxviii Hatfield, E., & Sprecher, S. (1995). Men’s and women’s preferences in marital partners in the United States, Russia, and Japan. Journal of Cross-Cultural Psychology, 26, 728-750.

xxix Lippa, R.A. (2007). The preferred traits of mates in a cross-national study of heterosexual and homosexual men and women: An examination of biological and cultural influences.Archives of Sexual Behavior, 36, 193-208.

xxx Pettay, J.E., Helle S., Jokela, J. & Lummaa, V. (2007). Wealth class-specific natural selection on female life-history traits in historical human populations. PLOS ONE. 2, e606.

xxxi Fieder, M., & Huber, S. (2007). The effects of sex and childlessness on the association between status and reproductive output in modern society. Evolution and Human Behavior, 28, 392-398.

xxxii Pawlowski, B., Dunbar, R.I.M., & Lipowicz, A. (2000). Tall men have more reproductive success. Nature, 403, 156.

xxxiii Schmitt, D.P. (2014). Evaluating evidence of mate preference adaptations: How do we really know what Homo sapiens sapiens really want? In Weekes-Shackelford, V.A., & Shackelford, T.K. (Eds.), Evolutionary perspectives on human sexual psychology and behavior (pp. 3-39). New York: Springer.

xxxiv Hopcroft, R.L. (2015). Sex differences in the relationship between status and number of offspring in the contemporary US. Evolution and Human Behavior, 36, 146–151.

xxxv Jonason, P. K., Li, N. P., & Madson, L. (2012). It is not all about the Benjamins: Understanding preferences for mates with resources. Personality and Individual Differences, 52, 306-310.

xxxvi Puts, D. A. (2006). Cyclic variation in women’s preferences for masculine traits: Potential hormonal causes. Human Nature, 17, 114–127.

xxxvii Thornhill, R., & Gangestad, S.W. (2008). The evolutionary biology of human female sexuality. New York: Oxford University Press.

xxxviii Roney, J. R., Hanson, K. N., Durante, K. M., & Maestripieri, D. (2006). Reading men’s faces: women’s mate attractiveness judgments track men’s testosterone and interest in infants.Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 273(1598), 2169-2175.

xxxix Gildersleeve, K., Haselton, M. G., & Fales, M. R. (2014a). Do women’s mate preferences change across the ovulatory cycle? A meta-analytic review. Psychological Bulletin, 140, 1205-1259.

xl Gildersleeve, K., Haselton, M. G., & Fales, M. R. (2014b). Meta-analysis and p-curves support robust cycle shifts in women’s mate preferences: Reply to Wood and Carden (2014) and Harris, Pashler, and Mickes (2014). Psychological Bulletin, 140, 1272–1280.

Hyrje tek Psikologjia Evolutive

Debati se sa përqind e sjelljes njerëzore është e bashkëlindur dhe se sa mund t’i atribuohet ambientit ku njeriu jeton ekziston prej mijëra vjetësh. Aktualisht disa psikologë konjitivë argumentojë se ne, njerëzit, jo vetëm që trashëgojmë disa karakteristika dhe trakte psikologjike, por edhe se këto karakteristika psikologjike janë subjekt i seleksionit natyror dhe seksual sikundër janë karakteristikat tona fizike (çka është një fakt i gjithëpranuar). Këta shkencëtarë argumentojë se mendja është një produkt i trurit, dhe se truri është si çdo organ tjetër i formësuar prej gjenetikës (trashëgimisë).

Këta shkencëtarë dhe këto argumenta janë pjesë e një fushe relativisht të re kërkimi shkencor: fusha e psikologjisë evolutive.

Psikologjia evolutive është përqasje teorike dhe esperimentale që përpiqet të ekzaminojë strukturën psikologjike nga një perspektivë evolutive/evolucionare. Thënë me fjalë të tjera, psikologjia evolutive nuk është gjë tjetër veçse aplikimi i principeve evolucionare mbi çështje dhe pyetje të sjelljes dhe natyrës njerëzore.

Qëllimi final i psikologjisë evolutive, i nëndegëve të saj dhe i degëve të ndërlidhura me të, është që të paraqesi një kuadro të proceseve psikologjike, emocioneve dhe konstrukteve shoqërore ku baza të jetë apo të informohet prej seleksionit natyror, në të njëjtën mënyrë sikundër seleksioni natyror dhe teoria evolutive e formuluar së pari prej Darvinit qëndron sot si bazë që informon gjithë njohuritë në fushën e biologjisë, morfologjisë, antropologjisë etj. Pra, qëllimi është që teoria evolutive të funksionojë si një bazë ëdhe si kornizë metateorike që e integron të gjithë fushën e psikologjisë dhe të neuroshkencës në të njëjtën mënyrë sikundër evoluconi bëri për biologjinë dhe nëndegët e saj.

Kjo fushë e aktivitetit shkencor njerëzor kërkon që identifikojë se cilat trakte psikologjike njerëzore janë përshtatje (adaptime), pra që janë produkte funksionale të seleksionit natryor dhe seleksionit seksual në specien njerëzore.

Arsyetimi në biologji është i tipit: dhëmbët, mushkëritë, sistemi imunitar, zemra kanë evoluar në mënyrë modulare gjatë një kohe të gjatë për t’iu përshtatur funksioneve të ndryshme që e ndihmonin individin që i zotëronte këto (apo edhe pasardhësit e tij) në kalimin me sukses të sfidave që i dilnin përballë në ambientin ku qenia njeri ka kaluar pjesën më të madhe të kohës së vet (në terma evolutivë). Kështu duke aplikuar të njëjtën linjë mendimi në fushën e psikologjisë apo të mendjes, psikologjia evolutive argumenton dhe tregon se mendja (si epifenomen i trurit) ka, me shumë gjasa, një strukturë modulare – sikundër organet e tjera – ku çdonjëra prej këtyre pjesëve (moduleve) është formësuar, adaptuar për t’iu shërbyer funksioneve të ndryshme që ndihmonin në mbijetesën dhe riprodhimin e individit.

Pra, nën dritën e kësaj fushe relativisht të re të kërkimit shkencor, modelet e sjelljes së kafshëve, përfshirë njeriun, hetohen në terma të mënyrës se si këto sjellje mund të kenë kontribuar në mbijetesën dhe benefitet riprodhuese të paraardhësve tanë, të cilët në terma evolutivë e kanë kaluar pjesën më të madhe të kohës në ambiente, nëmos identike me savanën Afrikane, të ngjashme me të.

80966-71572Kështu, psikologjia evolutive për shembull, na informon se preferenca njerëzore për ushqime të ëmbla (me përmbajte të lartë sheqernash), për ushqime me përmbajtje të lartë yndyrash derivon nga një periudhë në rrugëtimin evolutiv species tonë kur uria dhe mungesa e ushqimit ishte norma, dhe të paturit e një preference për ushqime me përmbajtje të lartë energjie (sheqerna dhe yndyra) implikonte se ti si individ (brezat pasardhës) kishe një marsh më shumë krahasuar me individë të tjerë që këtë preferencë nuk e kishin. Arsyetimi më pas është i ngjashëm me atë që bëhet në fushën biologjike. Këta individë që për arsye të tjetërsimeve gjenetike kishin këtë preferencë të lindur për ushqime me përmbajtje të lartë energjie do të kishin më shumë shanse për të mbijetuar dhe për të lënë pasardhës; dhe këta pasardhës brezë pas brezi dalëngadalë do të shpërndanin këtë karakteristikë në të gjithë popullatën – dhe kjo është arsyeja pse njerëzit edhe sot, që gjetja e ushimit është shumë shumë më e thjeshtë, kanë akoma këtë preferencë të lindur psikologjike për ushqime me përmbajtje të lartë energjitike (dhe madje ndiejmë edhe kënaqesi kur hamë të tilla ushime). Por kjo preferencë e lindur për këto ushqime që është formësuar në mijëra breza të paraardhësve tanë që jetonin në ambiente ku ushiqmi ishte i vështirë për t’u gjetur, sot në njëfarë mënyre, për shkak edhe të papjekurisë sonë si specie, po na kthehet kundër në formën e një epidemie obeziteti.

Dhe ky ilustrim nga nxjerrë tek një pikë e rëndësishme të cilën duhet ta përmend medoemos: që seleksioni nayror (apo procesi evolutiv dhe mjetet me anë të të cilave ky proces është realizuar dhe realizohet) 1.) nuk ka një synim, pra nuk është një entitet me “intencion” dhe 2.) se, këto adaptime fizike dhe psikologjike që specia jonë ka fituar gjatë rrugëtimit evolutiv janë të tilla sepse ndihmonin individin që i zotëronte ato në një periudhë të ndryshme nga ajo moderne, pra në perudhën kur lloji njerëzor jetonte në shoqëri gjuetarësh-mbledhësish, pra në periudhën e Pleistocenit (1.8 milionë-10.000 vite më parë). Duke parafrazuar fjalët e David Buss, organizmat janë “ekzekutorë përshtatjesh/adaptimesh” dhe jo “maksimizues të fitnessit”. Kjo shpjegon pse organizmat, në rastin tonë njeriu, kanë adaptime/përshtatje emotive, motivacionale dhe konjitive që në përgjithësi rritnin fitnessin e tyre në ambientn e të shkuarës, pra në periudhën e Pleistocenit, por jo në ambientin e sotëm modern.

* * *

Më poshtë në mënyrë tepër sintetike janë disa pika bazë mbi të cilat bazohet Psikologjia Evolutive:
1. Mendja njerëzore konsiston në “qindra mijëra” module të evoluara.
2. Këto “qindra mijëra” module janë adaptime/përshtatje – që do të thotë, se ato janë formësuar nga seleksioni natyror për funksionet e veta specifike të procesimit të informacionit.
3. Këto adaptime/përshtatje janë dizenjuar për të zgjidhur probleme të mbijetesës dhe të riprodhimit me të cilat përballeshin popullatat gjuetare-mbledhëse të epokës së Pleistocenit.
4. Duke qenë se zakonisht seleksioni natyror i bën përshtatjet/adaptimet në një specie universale, psikologjia njerëzore e evoluar konsiston në një “dezajn të vetëm universal pan-njerëzor”, që është natyra njerëzore.
5. Si pasojë, diferencat mes indivdëve dhe mes kulturave nuk janë prodhuar nga adaptime/përshtatje psikologjike të ndryshme, por nga një psikologji universale që i përgjigjet rrethanave të ndryshme.

Qëllimi i Psikologjisë Evolutive është që të japi një llogari sa më të plotë të natyrës njerëzore – që do të thotë, një përshkrim të plotë të adaptimeve psikologjike modulare që përbëjnë mendjen njerëzore dhe se si këto module funksionojnë nën rrethana të ndryshueshme zhvillimore, kulturore dhe aktuale.

* * *

Disa evente të rëndësishme në historinë e psikologjisë evolutive.

  • 1859 – Biologu Charles Darwin shkruan se emocionet, perceptimet dhe konjicionii janë adaptime/përshtatje evolutive.
  • 1960 – Noam Chomsky argumenton se aftësia për gjuhë(komunikim gjuhësor) është një karakteristikë e lindur.
  • 1969 – John Bowlby argumenton se afrimiteti i bebeve të porsalindura tek nëna e vet është i programuar gjenetikisht.
  • 1976 – Në librin The Selfish Gene (Gjeni egoist), biologu i famshëm britanik Richard Dawkins pohon se tendencat tona të sjelljes evoluojnë nëpërmjet ndërveprimeve me të tjerët gjatë një periiudhe të gjatë kohore.

* * *

Fusha e psikologjisë evolutive që prej lindjes ka hasur në kritika konstruktive, por më shpesh në kritika jo konstruktive; këto të fundit shpesh të nxitura nga pikëpamje politike apo ideologjike radikale e shpesh utopike.

Psikologu i famshëm kanadez Steven Pinker identifikon katër frikëra kryesore që nxisin “kritikat” dhe frikën ndaj psikologjisë evolutive pavarësisht provave empirike.
Këto katër frikëra janë:
1. Frika e pabarazisë: nëse mendja është një “pllakë e bardhë”(blank slate) që prej lindjes, atëherë të gjithë njerëzit janë lindur të barabartë. Por nëse njerëzit i trashëgojnë karakteristikat mendore/psikologjike, disa njerëz doemos do të mund të kenë një avantazh natyror.
2. Frika e dytë ka të bëjë me cenet. Nëse disa cene janë të bashkëlindura ato nuk mund t’i nënshtrohen ndryshimit, e kështu reformat shoqërore për të ndihmuar të disavantazhuarit janë të kota, apo me gjasa do të dështojnë.
3. Nëse sjellja jonë përcaktohet nga gjenet, ekziston frika se ne mund të abdikojmë, pra heqim dorë, prej përgjegjësisë së veprimeve tona, dhe kështu t’ia hedhim fajin trashëgimisë tonë gjenetike.
4. Frika e katërt sipas S. Pinker është ajo më kryesorja… Frika është se nëse ne pranojmë se jemi formësuar prej psikologjisë evolutive, ndjenjat tona, perceptimet, arsyet dhe emocionet, do të katandisen në procese të thjeshta të evolucionit gjenetiik, dhe kështu biologjia do të “përgënjeshtrojë gjithçka të shenjtë që kemi”.

Mekanizmat evolutivë veprojnë mbi individin, jo specien.

Shpesh kur flitet për evolucionin dhe seleksionin natyror krijohet shumë konfizion. Konfzioni ka të bëjë me entitetin mbi të cilin apo në funksion të të cilit “punon” evolucioni dhe makanizmi i tij kryesor, pra seleksioni natyror. Ky koncept është “lloji” apo “specia” që mendohet se janë entiteti mbi të cilat veprojnë mekanizmat evoutivë… Speciet janë rezultat i evolucionit, si me thënë janë një artefakt (një pasojë, për të bërë një karakterizim ekstrem), por ato nuk janë entiteti mbi të cilat “vepron” seleksioni natyror. Entiteti themelor apo njëzia bazë është individi, i cili përmban, ruan, dhe eventualisht transmeton ato gjene tek pasardhësit e vet.

Për shembull le të marrim një shembull: le të marrim në konsideratë dy gjene të ndryshme (G1 dhe G2), njëri prej të cilëve ka aftësinë që duke vepruar ndikon dhe rrit aftësinë e organizmit ku gjeni ndodhet që të gjejë një partner dhe të riprodhohet me të (le ta etiketojmë këtë si G1); ndërsa një gjen tjetër, në një tjerër individ, ka aftësinë që me veprimin e vet ta bëjë këtë individ të përkushtuar ndaj species (le ta etiketojmë këtë gjen të dytë si G2).

Tani le të shtrojmë ngjarjet që do të pasojnë…
G1, pra gjeni i parë në shembullin tonë, është një gjen që – për të përdorur një metaforë – “i shërben” vetvetes, pra replikimit të vet, dhe si pasojë edhe organizmit ku ky gjen ndodhet. Kjo sepse për t’u replikar gjeni ka si kusht të nevojshëm që organizmi/individi të replikohet dhe të lëri pasardhës; kështu ky gjen G1 është i mirë edhe për veten por edhe për indivdin ku gjendet. Ky është i ashtuquajturi “gjen egoist” sipas R. Dawkinsit.

Gjeni i dytë (G2), i përkushtuar ndaj species/llojit, nuk e ndihmon individin që e zotëron atë gjen që të gjejë një individ tjetër për t’u çiftëzuar… G2 thjeshtë ndihmon organizmin që të punojë me individët e tjerë të species dhe t’i ndihmojë këta të gjejnë partnerë për t’u çiftëzuar. Ky gjen G2 është i mirë për specien, por jo (edhe aq)për individin ku gjeni ndodhet.

Tani, ceteris paribus, nuk ka aspak dyshim se gjeni që do të ketë më shumë gjasa për të “mbijetuar”, pra, replikuar vetveten, do të jetë gjeni i parë (G1). Ndodh kështu sepse G1 është një kandidat më i mirë për replikim. Ai e ndihmon organizmin/individin që të gjejë një partner seksual dhe si përfundim të riprodhohet. Gjeni i dytë, G2, nga ana tjetër, e inhibon riprodhimin e individit ku ndodhet, por ndihmon riprodhimin e individëve të tjerë të së njëjtës specie (të cilët mund të kenë ose mos të kenë të njëjtin gjen G2; pra mund të kenë edhe gjenin G1). Gjeni i dytë ka më pak gjasa që të arrijë të replikojë vetveten dhe të përhapet në të ardhmen. Në fakt, me shumë probabilitet ky gjen G2 dhe vetia që ai zotëron do të sjellin edhe fundin e vetvetes… sepse individët që zotërojnë këtë gjen G2 do të ndikojnë negativisht në replikimin e vetvetes, por pozitivisht në replikimin e G1. Me kalimin e kohës, kuptohet se G1, pra gjeni që është i mirë për vetveten dhe individin ku gjeni ndodhet, do të shndërrohet në një trakt/karakteristiikë që karakterizon të gjithë individët e asaj specie – meqënëse brez pas brezi, pasardhës pas pasardhësi G1 ka mundur të përhapet në popullatën e mëpasshme.

Pra, gjenet që janë tipike të një specie/lloji, nuk janë gjene që janë “dizenjuar”/formësuar nga procesi evolutiv dhe mekanizmat e tij selektues për të ndihmuar specien. Në të kundërt: gjenet që janë fomësuar për të favorizuar suksesin riprodhues të individit janë gjenet që me kalimin e kohës shndërrohen në gjene që karakterizojnë një specie/lloj të caktuar.

Aptenodytes forsteri -Snow Hill Island, Antarctica -adults and juvenile-8.jpg

Pinguinët perandorakë (Aptenodytes forsteri) – Wikipedia.

Kjo është arsyeja pse pinguinët perandorakë shfaqin një prirje (në sjellje) për të shtytur pingunët e tjerë në ujë në mënyrë që të testojnë nëse aty afër ka predatorë. Logjika këtu është se pinguinët perandorakë nuk rrezikojnë jetën e vet, por hedhin në ujë të tjerë individë të së njëjtës specie për të mos rrezikuar vetveten. Nënkuptohet se kjo prirje në sjellje është formësuar gjatë rrugëtimit evolutiv të species së pinguinëve perandorakë.

 

[Përshtatur prej: Evolutionary Psychology 101 – Glenn Geher]

Pickimi i mushkonjës

Pickimi i mushkonjës

Evolucioni i pickimit të mushkonjës

Personalisht i urrej mushkonjat. Vetëm për faktin se edhe kur gjendem i shoqëruar me njerëz të tjerë, unë jam gjithnjë preja e parapëlqyer. Shpesh më ka ndodhur të mendoj se përse mushkonjat pickojnë pikërisht mua… por pa gjetur ndonjë përgjigje të kënaqshme. Megjithatë…

Mushkonja e llojit Aedes aegypti (Wikipedia)

Mushkonja e llojit Aedes aegypti (Wikipedia)

Sipas një studimi të ri shkencor mushkonjat e zgjedhin prenë e vet, nga ku thihin gjakun, sipas një skeme mjaft të ndërlikuar, të formësuar nga koha e gjatë evolutive.

Kjo skemë zgjedhjeje kërkon që mushkonjat të vlerësojnë një sërë elementësh si, dioksidi i karbonit (CO2), nxehtësia trupore apo edhe era e lëshuar nga trupi i njeriut. Të gjitha ndryshore që kontribuojnë në zgjedhjen e subjektit që do të pickohet.

Studimi rezultatet e të cilit po mundohem të bëj të njohur për lexuesin besnik të blogut tim, përfundon duke u shprehur se, për të shtyrë një mushkonjë që të pickojë një subjekt të caktuar, duhen të paktën dy nga tre ndryshoret e sipërcituara.

Studiuesit që kanë realizuar kërkimin shkencor i kanë përftuar këto të dhëna nëpërmjet inxhenjerisë gjenetike, duke ndërtuar një mutant të llojit  të mushkonjës Aedes aegypti, që është edhe vektori i etheve të verdha (një sëmundje infektive). Mutacioni që kanë induktuar tek kjo specie mushkonje kishte të bënte me mungesën e një gjeni specifik, që ishte përgjegjës për sintezën e receptorit që detekton dioksidin e karbonit në ambientin rrethues. Pra kur mungon gjeni, mungon edhe receptori për CO2, që nuk është gjë tjetër veçse një njëpasnjëshmëri aminoacidesh që formojnë mëpastaj një strukturë trepërmasore që në gjuhën popullore quhet proteinë.

Kështu, duke i lëshuar këto mushkonja të tjetërsuara në ambient, e duke krahasuar aktivitetin e tyre pickues me atë të mushkonjave të ashtuquajtura wild type, u vu re se këto mushkona të modifikuara – pa receptorë për dioksidin e karbonit – kishin 15% më pak mundësi për të kapur prenë e vet. Pra vetëm 15% më pak, mundësi/aftësi… meqë ekzistojnë, pra, edhe faktorë/ndryshore të tjera që kontribuonin, të cilët faktorë ishin të patjetërsuar (nxehtësia trupore dhe era e trupit).

Shpjegimi që japin shkencëtarët është ky: që kombimini i këtyre tre ndryshoreve kryesore e rrit jashtëzakonisht shumë aftësinë e mushkonjave për të kapur me efikasitet njerëzit dhe për t’i pickuar. Kjo ngase nëse mushkonjat do të ishin të tërhequra vetëm nga nexehtësia, kjo do të përbënta njëkohësisht edhe një humbje të madhe kohe, meqë nxehtësi lëshojnë një numër shumë i madh trupash. Për këtë arsye logjike gjatë kalimit të kohës, brez pas brezi, kanë mbijetuar (janë seleksionuar) ato mushkonja që kanë vlerësuar edhe ndryshore të tjera gjatë vendimmarrjes, si prania e dioksidit të karbonit dhe era e trupit.

Përse u intereson shkencëtarëve ky zbulim, apo edhe të tjera zbulime të ngjashme? Ndokush në pamje të parë mund të mendojë, gabimisht, se kjo është një humbje kohe. Në fakt nuk është kështu. Të njohurit e mekanizmave gjenetikë dhe më gjerë biologjikë, që udhëheqin jetën, dhe në rastin më specifik mushkonjat, na ndihmon që të gjejmë edhe pika të dobëta në fiziologjinë e tyre.
Kështu mund të krijojmë edhe ilaçe, “repelentë”, apo pesticide më të mirë, të cilët mund t’i përdorim kundër Aedes aegypti apo edhe kundër Anopheles gambiae (përhapësia e parazitëve të malaries). Shembuj analogë mund të jepen edhe për kërkimin shkencor në fusha të tjera.

Pra duhet kuptuar që kërkimi shkencor dhe financimi i tij, sidomos publik, është i një rëndësie të jashtë zakonshme, jo vetëm për mirëqenien e njeriut.

Rinstinkt, 2014

Bibliografia:

  • Multimodal Integration of Carbon Dioxide and Other Sensory Cues Drives Mosquito Attraction to Humans  – Cell, Volume 156, Issue 5, 27 February 2014, Pages 1060-1071

[Nëse postimi të pëlqeu, atëhere mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

——————————————————————————-