Epidemiologji – Masa asociacioni të përdorura në epidemiologji

Masa asociacioni të përdorura në epidemiologji

Me asociacion kuptohet grada e varësisë tratistike mes dy ndryshoreve (variablave). Asociacioni mund të jetë ekzistojë dhe të jetë pozitiv ose negativ ose mund të mos jetë i pfanishëm fare.

Masat me anë të cilave vlerësohet asociacioni mes ndryshoreve janë: Risku Relativ, Risku i Atribuar dhe Odds Ratio.

Risku relativ (RR) – shpreh rëndësisnë e një asociacioni mes ekspozimit dhe sëmundjes, dhe tregon probablitetin për të zhvilluar sëmundjen mes subjekteve të ekspozuar përkundrejt atyre jo të ekspozuar.

Risk Ratio – është raporti mes incidencave kumulative, ose thënë ndryshe raporti mes risqeve. Pra raporti mes incidencës së sëmundjes tek të ekspozuarit dhe incidencës së sëmundjes tek jo të ekspozuarit.
Pamje ekuacioni

Rate Ratio (RR) – raporti mes dendësive të incidencës, apo thënë ndryshe raporti mes normave. Rate ratio ka të bëjë me raportin mes normës së incidencës (I-PY) të sëmundjes së të ekspozuarve me normën e incidencës së sëmundjes mes jo të ekpozuarve.
Pamje ekuacioni

Risku i Atribuar (RA) – është diferenca mes incidencës tek të ekspozuarit dhe incidencës tek jo të ekspozuarit. Risku i atribuar shpreh numrin e rasteveve mes të ekspozuarve që mund të shpëtohet nëse do të eliminohej ekspozimi. (RA=Ie–I0).
Në pjesën më të madhe të studimeve C-C (rast-kontroll) RA nuk mund të llogaritet sepse incidencat e sëmundjes mes të ekspozuarve dhe jo të ekspozuarve nuk janë disponibël.

Odds Ratio (OR) – është i barabartë me raportin mes propabilitetit të ekspozimit mes rasteve (të sëmurët) dhe propabilitetit të ekspozimit mes kontrolleve.
Odds Ratio përdoret në studimet e tipit retrospektivë (rast-kontroll: case-controll) ku nuk është e nevojshme mbledhja e të dhënave në kohë, e kështu kalkulimi është i pavarur nga faktori kohëzgjatje.
në studimet prospektive, për të njëjtin qëllim, përdoret kalkulimi i Riskut Relativ (RR).

Shënim: për vlerësimin e masës së asociacionit:

  • RR apo OR = 1 – nuk ka asociacion.
  • RR apo OR > 1 – asociacion pozitiv.
  • RR apo OR < 1 – asociacion negativ.

© Rinstinkt, mbi tekstin

————————————————————————————————-

Reklama

Epidemiologji: Prevalenca, Incidenca

Epidemiologji: Prevalenca, Incidenca

Shënime: Me popullatë në rrezik kihet parasysh bashkësia e individëve biologjikishtë të aftë për të shprehur ngjarjen (infektimin, sëmundjen, vdekjen etj.).

Me popullatë në rrezik të lartë kihet parasysh bashkësia e individëve të popullatës në rrezik, që u nënshtrohen një ose më shumë “faktorëve të riskut”.

Prevalenca (përhapja) – bashkësia e të gjitha rasteve ekzistente në një moment të caktuar në një popullatë të caktuar. Prevalenca apo përhapja është e thjeshtë të përcaktohet dhe mat praninë e ngjarjes/eventit në popullatë. Kështu prevalenca kuantifikon proporcionin e individëve të sëmurë në një popullatë, në një moment të caktuar, dhe jep kësisoj një vlerësim të probabilitetit apo riskut që një individ ka për t’u sëmurur. Prevalenca merr vlera nga 0-1.

Prevalenca e një sëmundje apo gjendjeje patologjike mund të llogaritet edhe nëpërmjet prodhimit të Incidencës me Kohëzgjatjen e sëmundjes (Prevalenca P = Incidencë I x Kohëzgjatje K). Kështu, prevalenca e një patologjie rritet me rritjen e kohëzgjatjes së sëmundjes. Rritet me rritjen e incidencës së sëmundjes. Po ashtu edhe me zvogëlimin e vdekshmërisë dhe përmirësimin e aftësive diagnostikuese.

Incidenca – ka të bëjë me verifikimin e rasteve të reja. Incidenca përfaqëson proporcionin e individëve që goditen nga sëmundja në një periudhë të caktuar kohore. Ndryshe incidenca mund të kuptohet edhe si shpejtësia e tranzitit nga  gjendja e shëndetshme në atë të sëmurë.

Për llogaritjen e incidencës nevojiten të paktën dy hetime të distancuara në terma kohorë; pra follow-up i popullatës nën studim. Incidenca nuk varet nga kohëzgjatja e sëmundjes. Incidenca është e rëndësishme për të vlerësuar përhapjen e një sëmundjeje apo gjendjeje patologjike ose/dhe për të studiuar përcaktorët (determinantët) e një patologjie.

Dallohen dy lloje incidence: Incidenca kumulative (grumbulluese) dhe Norma e Incidencës (Incidenca PY).

Incidenca Kumulative jep probabilitetin që një individ të zhvillojë sëmundjen gjatë një periudhe të caktuar kohore. Për kalkulimin e incidencës kulumative merret i mirëqenë fakti se e gjithë popullata në rrezik në fillim të studimit, ndiqet gjatë të gjithë kohëzgjatjes së follow-up-it, me qëllim vlerësimin e zhvillimit të ngjarjes apo eventit (outcome).

Shpesh follow-up-i nuk është i njëjtë për të gjithë subjektet… kështu lind nevoja për Normën e Incidencës, apo Incidencën PY.

Incidenca PersonaYear (PY) mat rastet e reja të një patologjie mes subjekteve të ndjeshëm, në rrezik. Për kalkulimin e saj, siç u tha pak më parë, nuk është i nevojshëm follow-upi i plotë, me qenë se në këtë rast merret në konsideratë ndryshorja “kohë”.

Ndonjëherë Norma e incidencës (Incidenca PY) preferohet përkunderjt incidencës kumulative edhe kur follow-up-i është i plotë.

Incidenca PY llogaritet si raporti mes numrit të rasteve të reja të sëmundjes gjatë kohës t/ totalin e periudhave të vëzhgimit (PersonaYear).

Shënim: PersonaYear (PY) – shuma e kohëve të ekspozimit të çdo subjekti deri në momentin e shfaqjes së eventit/ngjarjes, vdekjes apo humbjes në follow-up. Nevojitet specifikimi i njësisë së PersonaYear; Për shembull Ditë-Persona, Muajë-Persona etj.

© Rinstinkt, mbi tekstin

——————————————————————————————-

Epidemiologji – Masat e shpeshtisë (frekuencës)

Masat e shpeshtisë (frekuencës) në epidemiologji

Frekuenca (shpeshtia) dhe nurmi i ngjarjeve/eventeve mund të përshkruhet nëpërmjet modaliteteve të ndryshme. Ndër to janë: nurmi i ngjarjeve, raporti, proporcioni dhe norma.

Numri i ngjarjeve (ndodhive) – është sinonim i frekuencës/shpeshtisë absolute (raste sëmundje; raste vdekje). Kjo masë asociacioni nuk u përgjigjet kërkesave epidemiologjike me qenë se vetëm numri i ndodhive nuk jep të dhëna të veçanta nëse nuk raportohet me përmasat e popullatës së cilës i referohen.

Raporti – është masa bazë e shpeshtisë (frekuencës) që përdoret për të vendosur një lidhje mes numrit të rasteve të sëmundjes, apo një ndodhie tjetër, me popullatën që ka prodhuar këto raste.
Raporti është një marrëdhënie mes dy madhësive të pavarura. Pra, ku numëruesi është i pavarur nga emëruesi (për shembull raporti meshkuj/femra).

Thënë ndryshe: raporti është një thyesë në të cilën numëruesi nuk përfshihet në emërues (A/B)

Proporcioni – proporcioni është sinonim i frekuencës/shpeshtisë relative. Proporcioni është një raport në të cilin numëruesi është i përfshirë tek emëruesi. Rezultati i proporcionit merr vlera nga 0 tek 1 (0-100%). (Për shembull, proporcioni individë të infektuar/popullata totale.)

Proporcioni përdoret për të përcaktuar shpeshtinë relative të një fenomeni shëndetësor (% e individëve të prekur nga hipertensioni në një popullatë). Apo për të vlerësuar shpeshtinë në popullatë të subjekteve që zotërojnë një karakterstikë të caktuar (% e meshkujve apo femrave).

Thënë ndryshe: proporcioni është një thyesë në të cilën numëruesi përfshihet në emërues A/A+B

Norma – është një masë shpeshtie (frekuence) që fut ndryshoren “kohë”, si një ndër karakteristikat thelbësore të studimeve epidemiologjike. Pra norma i referohet ngjarjeve (eventeve) që zhvillohen në popullatën në studim gjatë një periudhe kohore të përcaktuar (t0-t1).
Pra, përsëris, nuk është një proporcioni i thjeshtë si: individë të sëmurë/popullata totale.
Në rastin e normës, për të thjeshtuar llogaritjet dhe nxjerrjen e përfundimeve në emërues përdoret e njëjta njësi popullate. (Për shembull: nr rastesh të reja/100.000/vit.)

Thënë ndryshe: norma është një matje dinamike. Norma përfaqëson variacionin e një madhësie në raport me variacionin unitar të një madhësie tjetër (koha) A/(A+B)*kohë

Rinstinkt, mbi tekstin

—————————————————————————————

Koncepte epidemiologjie – Pak histori mbi epidemiologjinë

Koncepte epidemiologjie – Pak histori mbi epidemiologjinë

“While the individual man is an insoluble puzzle, in the aggregate he becomes a mathematical certainty.
You can, for example, never foretell what any one man will do, but you can say with precision what an average number will be up to.”

A. Conan Doyle, Sherlock Holmes: The Sign of Four

Pak histori

Termi epidemiologji vjen nga bashkimi i tre gjalëve të gjuhës greke: Epi, demos dhe logos. Kur flitet për epidemiologjinë në shumicën e njerzve sillet ndër mend pamja e epidemive nga agjentë infektivë. Kjo gjë i detyrohet kontekstit në të cilën u zhvillua disiplina, në Anglinë e shekullit të 19-të.

Gjithsesi sot epidemiologjia edhe pse merret ende me sëmundjet infektive e ka shtrirë fushën e vet të interesit në studimin e fenomeneve shëndet-sëmundje në popullatë.

Në lashtësi masat e shëndetit publik merreshin vetëm mbi bazën e vëzhgimeve të shpeshtisë së sëmundjeve të caktuara në grupe të caktuar individësh. Kujtoj izolimin e lebrozëve, ndalimin e ngrënies së mishit të derrit, dhe ligjet kundër martesës mes individëve të të njëjtit gjak.

Në shekullin e 18 D.C. Lind përshkruan sëmundjen e skorbutit, dhe zhviillimin e tij në raport me kushtet ambientale dhe ushqimore, duke demonstruar se si ishte e mundur të parandalohej duke i shtuar dietës portokalle dhe limona (i pari trial).

Është e famshme edhe puna e Snow-t, në shekullin e 19, i cili realizoi studime mbi përhapjen e infeksionit të kolerës, duke hipotizuar se ishte uji i ndotur shkaku i epidemive.

Si vazhdim të këtij postimi fillestar mbi “disa koncepte epidemiologjie” do të këshilloja këto dy shkrime, të botuara kohë më parë (kliko përsipër):

Rinstinkt

—————————————————————————————

Ushqimi i bebes me qumësht gjiri dhe kundërtrupat

imunitet natyror, imunitet pasivUshqimi i bebes me qumësht gjiri, dhe kundërtrupat

Dikush mund të ketë hasur slogane të tipit, “qumështi i lopës është ushqimi natyror më prefekt”. Ndonjë mund të ketë shkuar deri aty sa të thotë se, “qumështi i njeriut është ushqimi më perfekt për të porsalindurit”.

Natyrisht qumështi i njeriut është plot me lëndë ushqyese thelpësore për të porsalindurin, pa folur për disponibilitetin e tij (prodhohet nga vet nëna fiziologjikisht pas lindjes, në një kohëzgjatje të formësuar nga evolucioni) dhe për higjenën e tij me qenë se prodhohet në gjëndrën e gjoksit, ndër të tjera pa qenë nevoja për t’i rregulluar temperaturën.

Përvep këtyre benefiteve, qumështi i gjirit, ka edhe një tjetër fakt në favor të vet, benefitin kryesor. Gjatë ushqyerjes me gji, gjoksi shndërrohet në sitin e proliferimit të limfociteve që prodhojnë IgA, që jan kundërtrupa që mbrojnë sipëfaqet mukozale të organizmit nga sulmet lokale të mikroorganizmave, qofshin këto baktere, viruse apo diç tjetër.

kundertrupSekrecioni i parë i gjoksit, pra qumështi i parë i lehonës – kulloshtra – që ka një pamje të verdhemë për shkak të përmbajtjes së lartë të lyrore, është shumë i pasur me kundërtrupa.

Këto kundërtrupa, që gjenden në sasi të mëdha në kulloshtër, krijojnë një veshje mbrojtëse kundër sulmit eventual të mikroorganzimave, në traktin gastointestinal të të porsalindurit. Mikroorganizmat përfshijnë Escherichia coli-n, Salmonella, Polioviruset, Rotaviruset etj.

Mbrojtja e ofruar nga kundërtrupat e kulloshtërës dhe mëpastaj nga ata të qumështit të gjirit, është kritike sepse i porsalinduri nuk e ka krijuar ende një barrierë mbrojëtse që të jetë pjesë e konstitucionit të vet normal. Kështu këto kundërtupa luajnë rolin e një imuniteti të marrë hua, derisa i porsalinduri të krijoit atë të vetin.

Rinstinkt 2013

———————————————————————-