Masa që bima krijon vjen prej ajrit

Masa që bima krijon vjen prej ajrit.

Në vitet 1770të shkencëtari Jan Ingenhousz ishte ndër të parët që u përpoq dhe në njëfarë mënyre arriti të kuptojë se si bimët arrijnë të rrisin masën e vet. Ai shkoi në Angli dhe e kreu kërkimin e vet në Bowood House – në të njëjtin vend ku një tjetër shkencëtar me emin Joseph Priestley zbuloi oksigjenin në vitin 1774. Atje ai u përpoq të zbulonte dhe kuptonte atë proces të rëndësishëm që sot ne njohim me emrin fotosintezë… sikundër edhe elementet themelorë që marrin pjesë në këtë proces, që janë drita e diellit, dioksidi i karbonit dhe oksigjeni.

Ingenhousz kishte lexuar se si bimët e gjendura në ujë prodhojnë flluska gazi, megjithëse përbërja e saktë e këtyre fluskave ishte ende e paqartë. Në një seri eskperimentesh ai vuri re gjethet e gjendura nën dritën e diellit krijojnë më shumë fluska ajri se sa ato që gjendeshin në errësirë. Ai e mblodhi këtë gaz të prodhuar nga gjethet në prani të dritës së diellit dhe gjeti se ai ishte oksigjen.

fotosinteza baza

Ilustrim i thjeshtë i fotosintezë

Ingenhousz e dinte se bimët e rrisin masën e vet duke shkaktuar fare pak ndryshim në masën e terrenit ku ato rriten. Në vitin 1779 ai argumentoi në mënyrë të saktë se shkëmbimi i gazeve me atmosferën, veçanërisht thithja e dioksidit të karbonit, ishte të paktën pjesërisht burimi i rritjes së massës organike të bimëve – që dmth se bimët e shfrytëzojnë këtë dioksid karboni për të rritur masën e vet.

Sot ne dimë shumë mirë se bimët e krijojnë ushiqmin e vet nëpërmjet procesit të fotosintezës, duke shfrytëzuar energjinë e diellit – duke përdorur edhe ujë – për të kthyer molekulat e dioksidit të karbonit në molekula glukozi dhe duke lëshuar oksigjen. Si rezultat bimët janë burimi i oksigjenit që është jetësor për pjesën më të madhe të gjallesave; por bimët janë edhe burim parësor për shumë gjallesa të tjera, ndër të cilat barëngrënësit (herbivorët) dhe gjithëçkangrënësit (omnivorët).

Advertisements

Vegjetarianët, veganët, diktati i dietës dhe dëmi ambiental

Sidomos kohët e fundit ka patur kritika mbi ndikimin ambiental që shkakton ngrënia e mishit të kuq. Kritikat artikulohen si gjithnjë nga individë që janë edhe eksponentë të kauzave që pretendojnë të mbrojnë mirëqenien e kafshëve.

Natyrisht ne nuk bëjmë dot, e nuk do të bëjmë asnjëherë dot, pa mishin, në cilëndo formë që ai të na vijë, e kështu mund vetëm të përpiqemi të reduktojmë shpërdorimin.

gjithckangrenes

Por, nga ana tjetër as dieta vegjetariane nuk është aq e përballueshme (sustainable), saç na e paraqesin. Adoptimi në masë, si njëfarë diktati, i dietës vegjetariane, mund të rezultojnë në zgjidhjen më të keqe.

Eksponentë të këtyre lëvizjeve – moderne duhet thënë – që të përplasin etikën në fytyrë sa herë futesh në debat,

thonë se: nëse ka disa mënyra për t’u ushqyer, atëherë duhet të zgjedhim rrugën që shkakton të keqen më të vogël tek kafshët. Kështu, rezultati është se, që të gjithë, me diktat, duhet të hamë bimë dhe jo kafshë – sikur bimët të mos ishin qenie të gjalla.

Për të prodhuar një kile mish kafshe duhen rreth dhjetë kile bimë, kështu do të duhej të fokusoheshim te ngrënia e bimëve duke qenë se do të fitonim më shumë energji/hektar për konsumim njerëzor. Njëkohësisht do të rezultonte në më shumë toka për kultivim e më pak kafshë të vrara për të kënaqur urinë e njerëzve. Duket si një perspektivë interesante, por zgjidhja nuk është fare e thjeshtë.

Si çdo aktivitet tjetër i njeriut edhe kultivimi i tokave me drithëra apo grurë duhet të ketë ca anë negative. Apo jo? Natyrisht që po, më poshtë po i ilustroj shkurt (aktualisht e kam të pamundur të jap burimin e të dhënave).

Përmbledhtas, prodhimi i grurit dhe drithërave të tjera rezulton në:

  • Vrasjen e të paktën 25 herë më shumë kafshëve të ndjeshme (sentient) për çdo kilogram proteinë të shfrytëzueshme.
  • Më shumë dëme ambientale
  • Një egërsi më të madhe ndaj kafshëve nga sa ndodh në kultivimin e mishit të kuq.

Si është e mundur?

Në agrikulturë për të prodhaur drithërat, orizin dhe bishtajoret duhen fusha të gjera, të cilat mund të përftohen vetëm duke prerë e masakruar ekosisteme të tëra, pyje të tërë, me pemë, e me gjallesat e llojllojshme që jetojnë në to. Duhet pra, për të patur fushat për kultivimin e drithërave të vegjetarianizmit të diktuar, të shkatërrohet vegjetacioni vendas i një rajoni apo zone të caktuar, duke sakatuar ekosistemin lokal, duke shfarosur shumëllojshmërin e specieve… dhe e gjitha kjo për një monokulturë gruri, apo bishtajoresh.

Aktualisht, në botë, janë të shfrytëzim pothuajse të gjitha tokat e kultivueshme për qëllime agrikulturore. Nën dietën e diktuar vegjetariane do të na duheshin shumë më shumë toka për kultivim. Përeçse do të kërkonte prerje pyjesh e vegjetacioni lokal, kultivimi (i rritur) i grurit apo drithërave të tjera do të kërkojë akoma e më shumë përdorim të pesticideve, fertilizuesve, herbicidëve dhe kërcënimeve të tjera për biodiversitetin rajonal.

Kështu nën dietën e diktuar vegjetariane nëse ndryshojnë ligjet, do të shohim një shkatërrim akoma më të madh të biodiversitetit, dhe kjo nën mbrojtjen e ligjit.

Një pjesë e mirë e gjedhëve nga të cilat derivon mishi ushqehet kryesisht në kullota, që përbëjnë rreth 70% të të gjithë kontinentit.

Kullojta e bagëtive bëhet kryesisht në ekosisteme vendase/native, pra të pamodifikuara. Këto ekosisteme qëndrojnë të tilla në një masë të madhe pa ndryshuar në cilësi e në sasi, ndryshe nga sa ndodh në tokat që duhet të prodhojnë drithërat.

Kullotat nuk mund të përdoren për të prodhuar grurë, drithëra të tjera, oriz apo bishtajore të tjera, kështu që prodhimi i mishin nuk e kufizon prodhimin e bimëve për ushqim. Kullotja e gjedhëve (bagëtive) është e vetmja mënyrë me anë të së cilës njerëzit mund të përftojnë ushqim nga 70% e sipërfaqes së kontinentit tonë.

Edhe kullotja ka, natyrisht, disa anë të veta negative, por kurrsesi jo aq të rënda sa shfarosja e pyjeve për të kultivuar drithërat. Shfarosje (e tipit blitztkrieg) që rezulton në një ndryshim tërësor të ekosistemit.

Nën këtë aspekt të të parit të gjërave, shumë ambientalistë që kanë qenë aktivistë të vegjetarianizmit (veganizmit) janë konvertuar  ( kthyer sërisht) në gjithçkangrënës, duke u artikuluar në favor të përballueshmërisë të mishit të kuq.

Për të prodhuar proteina nga mishi, duhen vrarë gjedhët (bagëtia). Vdekja e një kafshe mesatarisht na jep një mërshë prej rreth 288 kilogramësh. Prej kësaj rreth 68% mish pa kocka , nga të cilat 23% proteina që do të thotë baraz me 45 kilogram proteina të përftuara për çdo kafshë të vrarë. Nga llogaritë del se vriten 2.2 kafshë për 100 kilogramë proteina të përdorshme si ushim.

Prodhimi i proteinave nga drithërat kërkon mbjelljen e farave, kultivimin korrjen dhe shumë procedura të tjera jo dhe aq të padëmshme për gjallesat saç duket në pamje të parë.

Për shembull, kur autokombanja kalon për të korrur grurin shihen zogj grabitqarë që shkojnë e vijë, dhe jo pa arsye. Ma kalimin e autokombanjës vriten në numër të madh shumë gjitarë të vegjël, gjarpërinj, hardhuca dhe shumë  e shumë lloje të tjera gjallesash. Siç kam thënë në një postim tjetër, shumë minj helmohen e shfarosen çdo vit për të thjeshtuar punën në agrikulturë, e jovetëm. Kujtoj këtu se nëpër kampe ndodh që shpesh numri minjëve rritet jashtë mase (nga 500-1000 minj për hektar për çdo katë vite) e këta në një mënyrë ose në një tjetër duhen eliminuar.

Çdo vit vriten të paktën 100 minj për hektar (500/4 x 0.8) në mënyrë që gruri ynë nëpër fusha të rritet.  Fushat mesatare prodhojnë rreth 1.4 ton drithëra/hektar; por vetëm 13% e drithërave janë proteina të përdorshme si lëndë ushqyese. Kështu, për të prodhuar 100 kg proteina nga bimët vriten 55 kafshë të ndjeshme; 25 herë më shumë nga numri i kafshëve të vrara për prodhimin e mishit të kuq.

Pra, kalimi me diktat nga gjithçkangrënës në barngrënës shpie në vdekjen e shumë më shumë kafshve të ndjeshme dhe dëmtime të rënda të ekosistemeve të Tokës, shumë më domethënëse nga sa na thuhet nga eksponentët e vegjetarian-veganizmit.

Rinstinkt, 2013

(Përshtatur nga: Ordering the vegetarian meal? There’s more animal blood on your hands)

———————————————————————————————

Ksilema dhe Floema

Sistemi indor transporues perbehet nga dy lloj indesh, Ksilema dhe Floema

Sistemi indor vaskular, i ndodhur ne mes te indit mbeshtetes, transporton materialet e nevojshme per bimes nepemjet dy indeve: floemes dhe ksilemes. Si floema ashtu dhe ksilema vazhdojne ne gjithe gjatesine e trupit te bimes.

Qelizat percjellese te ksilemes jane trakeidet dhe elementet enezore


Ksilema percjell ujin dhe mineralet e tretura nga rrenjet tek kercelli dhe gjethet dhe siguron mbeshtetje strukturore. Ne bimet me lule ksilema eshte nje ind kompleks i perbere nga kater lloje qelizash: trakeidet, elementet enezor, qelizat e parenkimes dhe fibra. Dy nga kater llojet e qelizave qe perbejne ksilemen (trakeidet dhe elementet enezore) transportojne ujin dhe mineralet e tretura ne te. Ksilema permban edhe fibra qe sigurojne mbeshtetje, dhe qelizat e parenkimes, te njohura si parenkima e ksilemes, qe sherbejne si rezervuar.

Trakeidet dhe elementet enezore kane funksion transportues. Ndersa rriten, te dy llojet e qelizave shkojne drejt apoptozes (vdekjes se programuar). Si pasoje, trakeidet e maturuara dhe elementet enezore jane bosh ne brendesine e tyre, duke patur vetem muret e jashtme. Trakeidet, qelizat kryesore te transportit te ujit, tek gjimnospermat (pisha) dhe bimet pa fara (si fieri) jane qeliza te gjata qe vijne duke u ngushtuar ne njerin nga skajet. Uji transportohet ngaposhte-lart duke kaluar nga njera trakeide tek tjetra duke kaluar permes hapesirave qe  formohen atje ku muri qelizor dytesor mungon. 


Pervec trakeideve bimet me lule zoterojne edhe elemente te tjere enezore shume funksional. Diametri qelizor i elementeve qelizore (trakeve) eshte (mestarisht) me i madh se ai i trakeideve. Elementet enezore (trakete) jane bosh, por ndryshe nga trakeidet qe ne muret fundore (te terthorta) kane vrima, ato (pra trakete=elementet enezore) ne muret e tyre te terthorta jane te hapura. Elementet enezore (trakete) jane te vendosura njera mbi tjetren dhe uji rrjedh nga nje element enezor tek tjetri. Nje kolone me trake te vendosura njera mbi tjetren (enë), ngjan me nje miniature pipeze per thithjen e ujit. Elementet enezore (trakete) kane vrima ne muret e tyre anesore qe lejon edhe transportimin anesor te ujit nga njera enënë tjetren.

Qelizat shoshe jane elementettransportues te floemes


Floema transporton lenden organike (materialin ushqyes), pra karbohidratet e formuar gjate fotosintezes, dhe siguron mbeshtetje strukturore. Ne bimet me lule floema eshte nje ind kompleks i perbere nga kater lloje qelizash. Qelizat shoshe, qelizat shoqeruese, fibrat dhe qelizat dhe qelizat parenkimatike te floemes. Fibrat qe gjenden ne sasi me te medha tek bimet barishtore sigurojne mbeshtejte strukturore shtese per trupin e bimes.

Lenda organike kalon permes qelizave shoshe te floemes (qe jane nder qelizat me te specializuara te bimet) ne forme tretesire (e tretur ne uje). Elementet e qelizave shoshe lidhen nga fundi i tyre njeri me tjetrin duke formuar tubat e qelizave shoshe. Muret fundore te qelizave, te quajtura pllaka shoshore, kane nje sere vrimash nepermjet te cilave citoplazma zgjatet/kalon nga nje qelize shoshe tek tjetra. Qelizat shoshe, ne pjekurine  tyre jane ende te gjalla por disa nga organelet (organthet) e tyre si berthama, vakuolat,mitokondrite dhe ribozomet shperbehen ose tkurren ndersa qeliza piqet (maturohet). Qelizat shoshe jane nder qelizat eukariote qe mund te funksionojne edhe pa berthame. Keto qeliza zakonisht jetojne per me pak se nje vit, por ka edhe perjashtime. Disa palma kane elemente te qelizave shoshe qe jetojne per rreth 100 vjet.


Afer cdo qelize shoshe ka nje qelize shoqeruese qe merr pjese ne funksionimin e qelizes shoshe. Qeliza shoqeruese eshte e gjalle dhe zoteron nje berthame. Kjo berthame kontrollon aktivitetin e te dy qelizave (qelizave shoshe dhe shoqeruese). Midis qelizave shoshe dhe atyre shoqeruese ka nje numer te madh plazmodezmash. Plazmodezmat jane kanale citoplazmatike qe kryejne lidhjen e dy citoplazmave te dy qelizave. Qelizat shoqeruese luajne nje rol thelbesor ne zhvendosjen e sheqerit neper tubat e ndertuar nga qelizat shoshe drejt pjeseve te tjera te bimes.

 

© mbi tekstin, Rinstinkt, 2012

—————————————————————————————

Mbi Bimët (informacion)

 

 

Funksionete ujit te bimet:

  • është i domosdoshem per procesin e fotosintezes
  • ruajtje e formes se tendosur te qelizave =>ruajtje e pozicionit vertikal te bimes
  • kryerja e transportit te lendeve
Thithja e uji nga toka kryhet nga sistemi rrënjor dhe Mikorizat
Toka (shperhapja pasive =kalimi i molekulave nga perqendrimi me i madh drejt perqendrimit me te vogel)=> Qime rrënjore => Lëvore, Endodermë (citoplazmë dhe mure qelizore të qelizave) => Brezi i Kasparit (orientimi i molekulave të ujit  vetem necitoplazmen dhe membranen qelizore te nje qelize) => Cilindri enëzor (Osmozë, pasi lengu ne brendesi te ksilemes ka nje perqendrim me te larte tegrimcave te tretura sesa qelizat perreth. Shpenzim i madh energjie nga qelizate parenkimes per pompimin e ujit/jomeve ne menyre aktive, kunder perqendrimit).
Baobab

Gutacion – dukuria e daljes se ujit prej bimeve ne trajte pikash te lengeta.

Transpirim – procesi i shpërhapjes se avujve te ujit nga bima ne mjedisin rrethues.
Teoria e kohezion – tensionit
  • Trysnia rrenjore – shkak i dukurise se gutacionit; ngjitje e ujit disa centimetra ne kercell.
  • Forcat e kohezionit – forca terheqese ndermolekulare te molekulave te ujit si pasoje e lidhjeve hidrogjenore.
  • Forcat e transpirimit – tensioni i transpirimit; forca qe terheqin pa nderprerje “shtyllen” e ujit te ksilemes.

—–
© rinstinkt