Reçesioni dhe shëndeti publik

Ekonomia, reçesioni  dhe shëndeti publik

Të gjithë do të kenë dëgjuar këto kohë mbi masat e ashtuquajtura të austeritetit (rreptësisë), të njohura gjerësisht si të imponuara nga Gjermania, në rolin e udhëheqëses ekonomike së Europës të bashkuar, ndaj vendeve të tjera si Greqia apo Spanja, të cilat nga ana e tyre nuk i kanë në rregull bilancet financiare.

Older. Wiser, Poorer (TheGuardian - Photograph: Peter Macdiarmid/Getty Images)

Older. Wiser, Poorer (TheGuardian – Photograph: Peter Macdiarmid/Getty Images)

Masat e rreptësisë në fjalë (të austeritetit), kërkojnë prerje të fondeve për shërbimet shoqërore, zvogëlim të fondeve për investimet për punët publike, reduktim të shpenzimeve për shëndetësinë duke nxitur, pse jo, edhe privatizimin e shërbimit shëndetësor, meqë shërbimi shëndetësor publik, atje ku ekziston, jo vetëm që është pre e abuzimeve dhe e rendimentit të pakët, por edhe zë një pjesë të mirë të tortës buxhetore. Të gjithë këta elementë të përmendur më sipër, siç mund të na tregojnë edhe ekonomistët, thonë se nevojiten për të siguruar të ardhura dhe për të rritur miqëqenien shoqërore; meqë nëse hidhen para në sferën publike, të paktën ata që janë të punësuar do të kenë më shumë në xhepat e vetë, e do të jenë më të prirur për të shpenzuar.
Kështu, masat e austeritetit të aplikuara rreth e rrotull, nëpër Europë, meqë presin si gërshërët mbi fondet publike, (pretendohet se) kanë efekte anësore edhe mbi shoqërinë.

Por kjo, marrë kështu, thatë, pak na intereson. Përkundrazi, na intereson më shumë efekti që këto masa kanë mbi shëndetin publik, pra mbi shëndetin e shoqërisë. I cili efekt, është shumë më i ndërlikuar nga sa mund të parashikojë ndonjë lexues i nxituar, që pa një pa dy e ka përgjigjen gati.

Faktet, që si gjithënjë janë kokëforta, tregojnë, ndryshe nga sa mund ta kishte parashikuar ndonjë, se në periudhat me rritje të lartë në ekonomitë e tregut janë të shoqëruara nga një rrezik më i lartë për të zhvlluar sëmundje të aparatit të frymëshkëmbimit, për rrezik më të lartë për të pësuar goditje në zemër e po ashtu për rrezik më të lartë për të pësuar incidente industriale.
Në të kundërt, gjatë periudhave me reçesion ekonomik rreziqet e përmendura më sipër zvogëlohen.

Kështu, ideja mjaftë e përhapur se ekonomia Keynesiane është si një shkop magjik i cili e gjallëron vetvetiu ekonominë dhe mëpastaj shëndetin, rezulton, le të themi, disi e gabuar. E gabuar ose më mirë të them, e rrejshme ngase nuk mbështetet nga të dhënat dhe faktet, që si gjithnjë janë kokëforta. 🙂

Ekziston një përshtypje e gjithëpërhapur se të bërit ekonomi Keynesiane ndihmon ekonominë; sepse duke rritur shpenzimet publike pretendohet se  kështu “shërohen” edhe sëmundjet e ekonomisë e mëpastaj ato shëndetësore të një shoqërie apo popullsie të caktuar.
Për shembull, shtete si Suedia, Islanda apo Anglia e kohës së laburistëve mendohej se ishin, apo mendohet se janë, modele për zhvillimin e shëndetit të mirë dhe ekonomisë, parë shëndeti i mirë si pasojë pozitive e një ekonomie “vibrante”, të gjallë, e mbështetur dhe trumpetuar nga udhëheqës e personalitete si Franklin Delano Roosevelt apo Barack Obama, të cilët i ruajnë shpenzimet publike, pa kryer prerje mbi fondet përkatëse. Masa këto që priren nga populizmi, në rastin specifik të gjendjes ekonomike botërore.

Ndërsa Milton Friedman, Angela Merkel, bankierët e madje edhe Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN), të cilët kërkojnë (të aplikojnë) nga (në) shtete si Greqia, Spanja apo Britania e Madhe nën Konservatorët njëfarë kursimi, janë parë si “çuna të kqinj”, të cilët sjellin veçse rrënim dhe sëmundje…

Natyrisht, siç na mëson edhe jeta, çdo gjë ka më shumë nuanca, e gjërat nuk janë siç propaganduesit e mediave duan që të mendohet. Gjërat pra janë më të ndërlikuara nga sa mund të na duken duke u bazuar mbi bashkëlidhje të shpejta, pse jo emotive. Në këto raste ajo që mund të ndihmojë për të parë një kuadër të qartë është njëfarë sensi kritik, dhe të bazuarit e argumenteve mbi faktet dhe minimizmi në maksimum i spekulimeve.

Argumentet e para të mirëbazaura, të cilat e rrëzojnë këtë mënyrë disi të shtrembëruar të të parit të qasjeve të mësipërme, e më tej rezultateve që këto japin mbi shëndetin publik na e kanë dhënë Dorothy Thomas dhe William Ogburn. Këta ishin të habitur kur zbuluan se në Britani vdekjet rriteshin gjatë periudhave të prosperitetit ndërsa zvogëloheshin gjatë periudhave të reçesiont ekonomik.

Kjo gjë është raportuar edhe më vonë, për shembull në ekonomitë e tregut, dhe rezultatet kanë qenë të njëjta. Një model paradoksal, sepse meqë reçesioni në ekonomitë e tregut është i lidhur me papunësinë dhe të ardhura më të ulëta, njerëzit presinë që vdekshmëria të rritet; por në të kundërt vëzhgohet një zvogëlim i vdekshmërisë. Këtë fenomen, e kanë quajtur edhe “paradoksi i reçesionit të shëndetshëm” (healthy recession paradox).

Disa fakte: Pritshmëria e Jetës në Lindje (LEB – Life Expectancy at Birth ) në Greqi nga 79.6 që ishte në vitin 2007 u rrit në 80.3 vite në vitin 2009, ndërsa për të njëjtën periudhë në Irlandë LEB u rrit nga 81.6 në 81.9 vite. Kjo tregon se në dy vitet që ndoqën fillimin e Recesionit të Madh shëndeti i popullatave është rritur si në Greqi ashtu edhe në Irlandë, por përmirësimi në Greqi është mbi dy herë më i lartë se ai në Irlandë, ku aplikohen politika të ndryshme ekonomike. [1] [2]

Pra, matja e Pritshmërisë së Jetës në Lindje (LEB) apo masa të tjera si vdekjet e ujdisura (statistikisht) sipas shtresave të ndryshme moshore tregojnë se shëndeti i popullatës gjatë recesioneve, në të vërtetë, përmirësohet. Apo të paktën mund të thuhet me siguri se recesioni nuk ka atë efekt katastrofik që pretendohet e trumbetohet barbarisht nëpër media.
Nëse ky përmirësim i lehtë i Pritshmërisë së Jetës në Lindje vjen ngase njerëzit  me më pak punë kanë më shumë kohë për të kaluar në shtëpi me familjen e vetë duke u kujdesur për njëri-tjetrin (pse jo!), apo nëse i detyrohet kujdesit më të madh ndaj shëndetit (vetvetes) kur jemi nën tension, këtë nuk dimë ta themi akoma…

Shënime:
[1]  Të dhënat nga OBSH/Europë: European Health for All database (HFA-DB): http://www.euro.who.int/en/data-and-evidence/databases/european-health-for-all-database-hfa-db
[2] European health for all database (HFA-DB)/OnlineVersion:  http://data.euro.who.int/hfadb/

– – –

Të pëlqeu postimi?
Vendos një “Like” tek Faqja e Blogut në Facebook

Reklama

Mendime racionale nga Ayn Rand (2)

Mendime racionale nga Ayn Rand (2)

Ayn Rand ka qenë një shkrimtare e filozofe ruso-amerikane. Në veprat e saj ka formuluar nje sistem filozofik dhe te jetes të bazuar në lirinë individuale, te drejtat natyrore, egoizmin racional dhe kapitalizmin “laissez-faire”. Ajo iu kundërvu fesë, luftës dhe çdo forme të ndërhyrjes së shtetit në ekonomi. Librat dhe mendimi i saj kanë qenë dhe jane ndër më të lexuarit më ndikuesit në kulturën amerikane.

Mund të informoheni më gjerë për të dhe filozofinë e saj në këto nyje:
AynRand.org
Objectivism Reference Center
Ayn Rand Lexicon

 

«Përderisa religjioni është një formë filozofie primitive - një përpjekje për të ofruar një vizion të plotë të realitetit - shumë nga mitet e tij janë të shtrembëruar, alegori të dramatizuara të bazuara në disa elemente vërtetësie, aspekte të ekzistencës së njeriut, disa aktuale, edhe pse shpesh tepër të pakapshme»

«Përderisa religjioni është një formë filozofie primitive – një përpjekje për të ofruar një vizion të plotë të realitetit – shumë nga mitet e tij janë të shtrembëruar, alegori të dramatizuara të bazuara në disa elemente vërtetësie, aspekte të ekzistencës së njeriut, disa aktuale, edhe pse shpesh tepër të pakapshme»

«Fe dhe forcë... janë korolare: çdo periudhë e historisë e dominuar nga misticizmi, ishte një periudhë e statizmit, diktaturës, e tiranisë.»

«Fe dhe forcë… janë korolare: çdo periudhë e historisë e dominuar nga misticizmi, ishte një periudhë e statizmit, diktaturës, e tiranisë.»

«Cila është natyra e fajit që mësuesit tuaj quajnë Mëkati Origjinal [i njeriut]? Cilat janë të ligat që fitoi njeriu kur ra prej gjendjes që ata konsiderojnë perfeksion? Miti i tyre deklaron se ai hëngri frutin e pemës së njohurisë - ai fitoi një mendje dhe u bë një qenie racionale. Ishte njohuria e së mirës dhe së keqes - ai u bë një qenie morale. Ai u dënua që ta fitonte buken e vet me punën e vet - ai u bë një qenie prodhuese. Ai u dënua që të ndjente dëshirë - ai fitoi aftësinë e kënaqësisë sekseuale. Të kqijat për të cilat e mallkojnë atë janë arsyeja, moraliteti, krijueshmëria, gëzimi - të gjitha vlera kardinale për ekzistencën e tij. Miti i rënies së njeriut nuk është dizenjuar për të shpjeguar dhe dënuar veset e tij, nuk janë gasbimet e tij që merren si faj, por esenca e natyrës së tij si njeri. Çfarëdo të ishte - ai robot në Kopshtin e Edenit, që ekzistonte pa mendje, pa vlera, pa punë, pa dashuri - ai nuk ishte njeri. Rënia e njeriut, sipas mësuesve tuaj, ishte që ai fitoi virtytet e nevojshme për të jetuar. Këto virtyte, sipas standardit të tyre, janë Mëkati i tij. E keqja e tij, akuzojnë ata, është se ai është njeri. Faji i tij, akuzojnë ata, është se ai jeton. Ata e quajnë atë moralitet të mëshirës dhe doktrinë të dashurisë për njeriun. Jo, thonë ata, ata nuk predikojnë se njeriu është i keq, e keqja është vetëm ai objekti i huaj: trupi i tij. Jo , thonë ata, ata nuk dëshirojnë ta vrasin atë, ata dëshirojnë vetëm ta bëjnë atë të humbasi trupin e tij. Ata përpiqen ta ndihmojnë atë, thonë ata, kundër dhimbjes së tij - dhe tregojnë mbështetësen e torturës ku e kanë lidhur, mbështetësen me dy rrota që e shtyjnë atë në drejtime të kundërta, mbështetësen  e doktrinës që ndan shpiritn dhe trupin e tij.»

«Cila është natyra e fajit që mësuesit tuaj quajnë Mëkati Origjinal [i njeriut]? Cilat janë të ligat që fitoi njeriu kur ra prej gjendjes që ata konsiderojnë perfeksion? Miti i tyre deklaron se ai hëngri frutin e pemës së njohurisë – ai fitoi një mendje dhe u bë një qenie racionale. Ishte njohuria e së mirës dhe së keqes – ai u bë një qenie morale. Ai u dënua që ta fitonte buken e vet me punën e vet – ai u bë një qenie prodhuese. Ai u dënua që të ndjente dëshirë – ai fitoi aftësinë e kënaqësisë sekseuale. Të kqijat për të cilat e mallkojnë atë janë arsyeja, moraliteti, krijueshmëria, gëzimi – të gjitha vlera kardinale për ekzistencën e tij. Miti i rënies së njeriut nuk është dizenjuar për të shpjeguar dhe dënuar veset e tij, nuk janë gasbimet e tij që merren si faj, por esenca e natyrës së tij si njeri. Çfarëdo të ishte – ai robot në Kopshtin e Edenit, që ekzistonte pa mendje, pa vlera, pa punë, pa dashuri – ai nuk ishte njeri.
Rënia e njeriut, sipas mësuesve tuaj, ishte që ai fitoi virtytet e nevojshme për të jetuar. Këto virtyte, sipas standardit të tyre, janë Mëkati i tij. E keqja e tij, akuzojnë ata, është se ai është njeri. Faji i tij, akuzojnë ata, është se ai jeton.
Ata e quajnë atë moralitet të mëshirës dhe doktrinë të dashurisë për njeriun.
Jo, thonë ata, ata nuk predikojnë se njeriu është i keq, e keqja është vetëm ai objekti i huaj: trupi i tij. Jo , thonë ata, ata nuk dëshirojnë ta vrasin atë, ata dëshirojnë vetëm ta bëjnë atë të humbasi trupin e tij. Ata përpiqen ta ndihmojnë atë, thonë ata, kundër dhimbjes së tij – dhe tregojnë mbështetësen e torturës ku e kanë lidhur, mbështetësen me dy rrota që e shtyjnë atë në drejtime të kundërta, mbështetësen e doktrinës që ndan shpiritn dhe trupin e tij.»

«Dinozaurët dhe krijesat e tyre mike u zhdukën nga kjo tokë shumë më përpara se të kishte ndonjë industrialist apo ndonjë njeri... Por kjo nuk i dha fund jetës në tokë. Në kundërshti me ekologjistët, natyra nuk qëndron e palëvizshme dhe nuk mban atë lloj "ekuilibri" që garanton mbijetesën e çdo lloj specieje - aq më pak mbijetesën e produktit të vet më të madh dhe më të brishtë: njeriu.»

«Dinozaurët dhe krijesat e tyre mike u zhdukën nga kjo tokë shumë më përpara se të kishte ndonjë industrialist apo ndonjë njeri… Por kjo nuk i dha fund jetës në tokë. Në kundërshti me ekologjistët, natyra nuk qëndron e palëvizshme dhe nuk mban atë lloj “ekuilibri” që garanton mbijetesën e çdo lloj specieje – aq më pak mbijetesën e produktit të vet më të madh dhe më të brishtë: njeriu.»

«Ekologjia si një princip shoqëror... dënon qytetet, kulturën, industrinë, teknologjinë, intelektin, dhe mbështet rikthimin e njeriut tek "natyra", në gjendjen e nënkafshëve hungëritëse që gërmojnë dheun me duar e tyre të zhveshura.»

«Ekologjia si një princip shoqëror… dënon qytetet, kulturën, industrinë, teknologjinë, intelektin, dhe mbështet rikthimin e njeriut tek “natyra”, në gjendjen e nënkafshëve hungëritëse që gërmojnë dheun me duar e tyre të zhveshura.»

[Nëse postimi të pëlqeu, dhe do të qëndrosh i/e azhornuar, mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

Ferhormonet tek njeriu

Ferhormonet tek njeriu

Jam i sigurt se pjesa më e madhe e lexuesve të blogut tim e di se çfarë kihet parasysh me termin hormon. Hormoni është një substancë (kimike), që, e leshuar nga një qelizë/ind/organ kalon në qarkullimin e gjakut e mëpastaj mbërrin në qelizën/indin/organin shenjestër, ku në terma probabilistikë lidhet me receptorin përkatës dhe shkakton një reagim të caktuar, molekular, biokimik dhe më të ndërlikuar… Ferhormonet ,për të cilat do shkruaj sot, janë konceptualisht të ngjashme me hormonet, vetëm me një ndryshim: që dalin nga trupi i individit dhe veprojnë mbi trupin, pra organizmin, e një individi tjetër. Termi ferhormon vjen sikundër shumë terma të tjerë të fushës së biologjisë nga greqishjta e vjetër; pherin (të transferosh) dhe hormon (të eksitosh/të stimulosh).

Ferhormoni...

Ferhormoni…

Ferhormonet njihen prej kohësh në shumë lloje gjallesash, kryesisht të rangut më të ulët se njeriu.

Për shembull, njihet ekzistenca e ferhormoneve në komunikimin e bletëve, që janë insekte. Në rastet kur një bletë acarohet nga një stimul i caktuar rrethues, ajo prodhon një ferhormon që lajmëron bletët e tjera në koshere dhe i inkurajon të dalin prej aty duke promovuar agresivitetin në sjelljen e tyre.
Prodhimi i ferhormoneve nga bletët e acaruara, është kuptuar dhe mësuar nga bletërritësii i cili përdor tymin duke qetësuar bletët e stimuluara nga ferhormoni (i cili stimulon sjelljen e tyre agresive). Tymi i shpërndarë nga bletërritësi luan rolin e një inhibitori duke vepruar mbi receptorët e ferhormonit të gjendur në antenat e bletëve. Kështu ferhormoni i lëshuar nga në bletë nuk mund ta lajmërojë bletën tjetër, meqë tymi luan rolin e një zhurmuesi.

Pra ferhormonet nxisin një sërë sjelljesh, në një shumëllojshmëri gjallesash. Ndër këto po përmend edhe një shembull tjetër: atë të vëzhguar në disa lloje gjitarësh të cilët komunikojnë me anë të prodhimit të ferhomrmoneve seksualë.

Meshkujt e disa lloje të gjitarëve hetojnë dhe nuhasin me hundë në rajonin anogjenital të femrës. Hunda e meshkujve përmban një detektor special të ferhormoneve i quajtur organi vomero-hundor (vomeronasal organ). Me anë të nuhatjes dhe ekspozimit ndaj ferhormoneve mashkulli mund të jetë në gjendje të kuptojë nëse femra është duke ovuluar, çka do të ishte një gjë e mirë meqë energjitë e shpenzuara në aktin seksual nuk do të shkonin dëm.

Tani le të flasim pak për ferhormonet dhe njerëzit. Pavarësisht se ferhormonet janë identifikuar në shumë lloje gjallesash, roli dhe ndikimi i tyre në sjelljen dhe komunikimin (jo vetëm seksual) mes njerëzve është debatuar, made ashpër; shpesh edhe me qëndrime jo shumë shkencore. Një nga argumentet që përdoret për të arsyetuar dhe mbështetur tezën e një ndikimi aktual të pakët apo të paqenë të ferhormoneve në komunikimin mes njerëzve ka të bëjë me mungesën e provave për një organ vomero-hundor funksional. Të paktën flitet për mungesën funksionale aktuale, meqë në historinë tonë evolutive në organ të tillë të dekodifikimit të sinjaleve të ferhormoneve me shumë gjasa e kemi përdorur edhe ne, njerëzit.

Ferhormonet mendohet se qëndrojnë pas efektit të famshëm McClintock. Efekti McClintock ka të bëjë me sinkronizimin apo fllimin e njëkohshëm të ciklit menstrual të femrave që jetojnë në afërsi të njëra tjetrës, si për shembull anëtaret femra ne një familje. Efekti ka marrë emrin e psikologes Martha McClintock që hipotizoi e para se ferhormonet ishin përgjegjës për këtë sinkronizim.

Nga një numër jo i vogël studimesh kanë dalë dy steroide me funksion potencial si ferhormone: androstadienoni dhe estratetraenoli. I pari është një metabolit i testosteronit dhe gjendet në farën e mashkullit dhe në sekrecionet e zonës së sqetullës. Estratetraenoli nga ana tjetër është një estrogjen që gjendet në urinën femërore dhe që dihet se ndikon mbi sistemin nervor autonomik të mashkullit.

Sipas një studimi të muajit të fundit në Current Biology ferhormonet mund të kenë një rol në mënyrën se si ne perceptojmë dhe interpretojmë informacionet nën optikën e gjinisë. Kërkuesit që janë marrë me kërkimin hetuan mbi efektet e androstadienonid dhe të estratetraenolit në të atribuarit e gjinisë ndaj një PLW (point light walker). PLW është një bashkësi pikash të ndritshme që përfaqësojnë lëvzijen e një njeriu.

Autorët i ekspozuan subjektet e sekseve apo orientimeve të ndryshme seksuale ndaj androstadienonit, estratetraenolit apo një solucioni kontrolli ndërsa subjektet ishin duke parë lëvizen e pikave të shndritshme, që siç e thashë skematizonin lëvizjen e një njeriu. Subektet menjëherë më pas duhet të thonin nëse në figurën që shikonin, pra tek pikat e shndritshme, shikonin një mashkull apo një femër – sipas perceptimit të tyre.

Kërkuesit shkncorë vunë e se kur meshkujt heteroseksualë ekspozoheshin ndaj estratetraenolit shpeshtia e përgjigjeve “mashkull” binte. Në të kundër ekspozimi i femrave heteroseksuale ndaj të njëtit ferhormon nuk e modifikonte shpeshtinë e përgjigjeve të tyre në terma statistikorë.

Ekspozimi i femrave heteroseksuale ndaj androstadienonit rriste shpeshtinë e prëgjigjeve “mashkull”, por nuk ndikonte mbi shpeshtinë e përgjigjeve të meshkuve heteroseksualë.

Ndërsa rezultatet nga grupet e homoseksualëve dhe biseksualëve ishin disa ambige, jo të qarta. Estratetraenoli nuk kishte efekt mbi shpeshtinë e përgjigjeve, ndërsa androstadienoni rriti numrin e përgjigjeve “mashkull” tek meshkut homoseksualë, por edhe kjo rrite, raportonë shkencëtarët ishte shumë pak domethënëse në terma statistikorë.

Kështu, shkencëtarët hipotizojnë se estratetraenoli dhe androstadienoni qenë duke influencuar (biasing), respektivisht, burrat i pari dhe gratë i dyti, duke i bërë që në pikat e ndritshme të shikonin seksin e kundërt. (Pikat e ndritshme, ishin po të njëjtat, ajo që ndryshonte ishte perceptimi i subjektit pas ekspozimit ndaj ferhormonit të prodhuar nga seksi i kundërt.) Autorët thonë se këto substaca përçojnë informacione rreth maskulinitetit dhe femininitetit.

Autorët shtojnë se ka akoma shumë gjëra që mund të mësohen dhe se edhe pse ferhormonet në fjalë mund të përçojnë informacione specifike mbi gjininë e një subjekti, efekti i tyre në sjelljen e njeriut të sotëm mund të jetë i neglizhueshëm. Pra ferhormonet mund të jenë një mbete e historisë tonë evolutive të cilat mund të mos kenë ndonë ndikim domethënës. Ose në krahun e kundërt, mund të jenë pjesë e një sistemi të ndërlikuar komunikimi qëë vepron ende edhe sot, mes njerëzve, ndërsa jemi tërësisht të pandërgjegjshëm për to. Dhe ky sistem i rëndësishëm mund të ketë ndikime të forta në jetën tonë, siç mund të jetë zgjedhja e partnerit.

 

Bibliografia:
Zhou, W., Yang, X., Chen, K., Cai, P., He, S., & Jiang, Y. (2014). Chemosensory Communication of Gender through Two Human Steroids in a Sexually Dimorphic MannerCurrent Biology DOI: 10.1016/j.cub.2014.03.035

[Përshtatur nga: Neuroscientifically Challenged]

[Nëse postimi të pëlqeu, dhe do të qëndrosh i/e azhornuar, mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

————————————————————————————————-

Ngjyra e lëkurës dhe seleksioni natyror

Ngjyra e lëkurës dhe seleksioni natyror

A ishte kanceri i lëkurës një forcë selektive për pigmentimin e errët të lëkurës tek hominidët e hershëm?

Ky është titulli i një studimi të botuar më 26 Shkurt 2014 në revistën Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences. Studimi është i Mel Greaves, një kërkues shkencor pranë Institutit për Kërkimin mbi Kancerin në Londër.

Studimi në fjalë duket se i jep akoma më shumë peshë tezës sipas të cilës hominidët e parë kanë zhvilluar një ngjyrë të errët të lëkurës për t’u mbrojtur nga rrezet ultravjollcë UV, të cilat siç e dimë mirë, mund të shkaktojnë dimerë të bazave pirimidinike (T-T) duke rezultuar pra në mutacione gjenetike dhe mëpastaj në kancerin e lëkurës.

Një fëmijë i prekur nga albinizmi  (Credit: Wikipedia)

Një fëmijë i prekur nga albinizmi
(Credit: Wikipedia)

Studimi sugjeron se pjesa më e madhe e individëve me albinizëm të cilët kanë lindur në zonat e Afrikës ku duket se kanë evoluar qeniet e para njerëzore, dhe ku nivelet e rrezatimit UV janë tejet të larta, pra këta individë priren të vdesin nga tumori i lëkurës në moshë të re. Rrjedhimi është se nuk lënë pasardhës, dhe me kalimin e kohës, seleksionohen individët që janë më të priirur për të jetuar në ato zona.

Lëkura e errët i detyrohet pigmentit të eumelaninës, i cili është disi i ndryshëm nga feomelanina e cila është karakteristike e lëkurës së bardhë. Hominidët e parë, mendohet se për të favorizuar largimin e nxehtësisë nga trupi i vet, gradualisht po humbisnin qimet që mbulonin trupin. Pikërisht në këtë stad mendohet se ka filluar të veprojë edhe seleksionimi i ngjyrës së errët të lëkurës, e cila ofronte edhe mbrojtjen më të mirë ndaj rrezeve të rrezikshme ultravjollcë.

Studimi i cituar: Proc. R. Soc. B 22 April 2014 vol. 281 no. 1781 20132955

——————————————————————————

Eksperimente të famshëm e të papërsëritshëm psikologjie

Eksperimente të famshëm psikologjie

Ndërsa flasim, Shoqata Amerikane e Psikologjisë ka një Kod Etike i cili duhet medoemos të respektohet, në të gjitha nenet e veta, që nga konfidencialiteti i informacioneve të përftuara e deri tek beneficet apo pasojat negative që mund të ketë subjekti, nëse duam të kalojmë filtrin e etikës për zhvillimin e një eksperimenti psikologjik.

Natyrisht, sikundër nga kujton Mental Floss, ka patur gjatë historisë edhe eksperimente të psikologjisë, të cilët sot nuk do të mund të realizoheshin, pikërisht për shkak sepse jo të drejtë nga ana etike.

Këto eksperimente janë kundër, apo më mirë të them thyejnë, direktivat e kodit të sjelljes dhe principeve etike të American Psychological Association, pra të rregullores që kujdeset për respektimin e privatsisë dhe të shëndetit jo vetëm fizik por edhe psikik të subjekteve që marrin pjesë në eksperimente.

Mental Floss, në këtë artikull na sjell 10 eksperimente të famshëm të psikologjisë; sot të parealizueshëm. (Çka ndjek është një përshtatje, imja.)

1- Eksperimenti i Albertit të vogël

Ky eksperiment ka të bëjë me kushtëzimin, apo më mirë të them me sjelljen ekushtëzuar. John Watson ishte/është themeluesi i komportamentizmit (term për të cilin nuk do të mundohem fare të gjej një më të përshtatshëm në shqip; hëpërhë jo); 1913.

Sipas modelit komportamentist, njeriu është një tërësi përzierjesh mes stimujve ambientalë e përgjigjeve të sjelljes, e këto ndërveprime përbëjnë objektin e vetëm të studimit shkencor të psikologut.

John Watson, në 1902, donte të demonstronte se si emocionet njerëzore ishin fort të kushtëzuara nga stimujt ambientalë.

Në eksperimentin në fjalë, Alberti i vogël, 9 muajsh, fillon eksperimentin, ku luante rolin e subjektit nën testim, me një afeksion për kafshët, dhe më saktë për minjtë e bardhë. E çfarë ndodh më tej? Watson-i i bashkëngjit shfaqjes së miushit të bardhë një zhurmë të fortë. Një zhurmë të prodhuar nga një çekan që godiste mbi metal. Zhurma e padurueshme e stresonte fëmijën, i cili në fund të sesioneve të eksperimenteve qante, tanimë, edhe kur shihte brejtësin e vogël të bardhë e tëpatëkeq. Kjo vetëm ngase miushi i vogël ishte shndërruar në një sinjal për zhurmën e padurueshme, meqë eksperiemntuesi i kishte bashkëlidhur njëra me tjetrën, qëllimisht, për të testuar hipotezën e vetë. Hipotezë të cilën kujtojmë, sot, minimalisht, do të kishte shumë vështirësi për ta testuat, meqë etikisht jo e drejtë.

Alberi i vogël, vdiq, gjithsesi e fatkeqësisht, në moshën 6 vjeçare, pa i dhënë mundësi botës spektatore të merrte vesh nëse fobia e tij e përftuar gjatë ekserimentit do të kishte zgjatur edhe më tej.

2- Eksperimenti i Solomon Asch mbi konformizmin

Asch, në një nga eksperimentet e vet më të famshëm studioi konformizmin e pjesëmarrësve duke i dhënë këtyre si detyrë dhënien e një gjykimi mbi gjatësinë e disa vijave në krahasim me një referencë. Pjesëmarrësit ishn nën “kontrollin” e një grupi që në të vërtetë ishin dakord me kërkuesin (aktorë), e të cilët jepnin po ashtu një vlerësim por gjithsesi duke dhënë në fund një përgjigje të gabuar.

Tridhjetëeshtatë nga 50 pjesëmarrësit ktheheshin konform zgjedhjes së gabuar të grupit (të aktorëve), pavarësisht fakteve dhe evidencave që tregonin të kundërtën. Ilustrim perfekt i konformizmit apo i konformizimit të sjelljes së vet në varësi të asaj të grupit.

Eksperimenti i Asch-ut sot nuk do të mund të zhvillohej sepse ai nuk u kërkojë pjesëmarrësve një konsensus eksplicit për trajtimin eksperimental që u ishte rezervuar.

3- Efekti spektator (the bystander effect)

Eksperimenti mbi efektin spektator është realizuar nga John Darley dhe Bibb Latane në vitin 1968 për të kuptuar arsyen përse shumë dëshmitarë okularë nuk ndërhyjnë gjatë kryerjes së një krimi. Ideja e eksperimentit lindi pas rastit të Kitty Genovese-s, e cila ishte një frua e re që u vra në një lagje të New York-ut. Gjatë vrasjes së saj asistuan 38 dëshmitarë, por asnjëri prej tyre nuk ndërhyri për ta parandaluar.

Eksperimentet mbi efektin spektator, esperimentuesit në fjalë, i realizuan në Columbia University, ku riprodhuan ndër të tjera edhe dinamikën e vrasjes së gruas së re. Për shembull testohej reagimi i një personi të vetëm ndaj hyrjes së tymit në një dhomë,krahasuar me reagimin e një grupi njerëzish ndaj po të njëjtit tym. Kështu u vu re se regimi i individit të vetëm ishte më i shpejtë le të themi, apo ishte më probabël që individi i vetëm të reagonte ndaj një ngjarjeje jo-normale…

Po ashtu testohej reagimi i individit të vetëm krahasuar me reagimin e një grupi individësh, ndaj thirrjes së një personi (bashkëpunëtor i kërkuesit shkencor) që kërkonte ndihmë mjekësore në një ambient aty afër. Siç pritej nëse individi gjendej në dhomë i vetëm ishte më probabël që të ndërhynte, ndërsa kur ishte një shoqëri të individëve të tjerë probabiliteti për të dhënë ndihmë zvogëlohej në mënyrë dramatike.

Më vonë, kjo sjellje u shpjegua me konceptet e difuzionit të përgjegjësisë dhe të injorancës pluraliste.

4- Eksperimenti i Milgram-it

Eksperimentet e Stanley Milgram-it janë të famshëm për rezultatet e veta, të cilat dolën si pasojë e studimit të gradës së bindjes të personave ndaj udhëzimeve të një figure autoritare…

Pjeësmarrësit në eksperiment nuk ishin në dijeni të natyrës së vërtetë të eksperimentit, dhe ndaheshin në një “mësues” dhe në një “nxënës”, ky i fundit ishte gjithnjë në aktor (bashkëpunëtor i eksperimentuesve.)

Gjatë eksperimentit pjesëmarrësi i bënte një personi tjetër, “nxënësit” (aktorit) një test dhe nëse merrte një përgjigje të gjabuar duhet t’i jepte një shkarkesë të vogël elektrike. Shkarkesa elektrike rritej pas çdo përgjigjeje të gabuar, me potencialin për të shkaktuar vdekjen e personit (aktorit) që u përgjigjej pyetjeve nëse do të mbërrinte në një pikë të caktuar…

Pjesëmarrësit, pra individit që në padije ishte subjekti i vërtetë i eksperimentit, i ishte kërkuar të vazhdonte duke ndjekur udhëzimet e dhëna pavarësisht efekteve të dhimbshme që shkaktonin mbi personin që jepte përgjigjen e gabuar gjatë testit. Aktori, ai që jepte përgjigjet e gabuara, nga ana e tij kishte marrë udhëzime që të ankohej duke rritur në mënyrë eksponenciale ulërimat e veta.

Milgram-i vuri re se pjesa më e madhe e pjesëmarrësve ndiqnin urdhrat duke vazhduar të jepnin shoke elektrike pavarësisht faktit se tjetri, pra “nxënësi” ankohej.

Nëse shkarkesat elektrike do të ekzistonin vërtetë në voltazhin ku thuhej se ishin, pjesa më e madhe e pjesëmarrëse do ta kishin vrarë “nxënësin” që ndodhej në dhomën tjetër.

5- Eksperimenti i Harlow-t

Në vitet 1950-të, Harry Harlow i Universitetit të Wisconsin realizoi një sërë eksperimentesh për të kuptuar më mirë varësinë infantile, pra për të kuptuar nëse nevoja për të kënaqur një kërkesë parësore si ushimi ishte shtysa e vërtetë që “udhëzonte” sjelljen e këlyshit kundrejt të ëmës.

Eksperimenti i Harlow-t u realizua duke përdorur këlysha të majmunëve rezus, të cilët pasi i largoi nga mamatë e vërteta, i vendosi në një kafaz nga ku mund të arrinin tek dy mama falso. Njëra nga mamatë falso ishte prej metali dhe kishte rolin e shpërndarëses së ushimit, pra shërbente si burim ushiqmi; mamaja tjetër falso ishte prej peliçeje dhe qëllimi i vetëm i saj ishte ai i dhënies së “ngrohtësisë”.

Eksperimentuesit vëzhguan se majmunët e vegjël e kaluan pjesën më të madhe të kohës/ditëve përkrah mamave falso prej peliçeje, e jo me mamanë falso metalike, që jepte vetëm ushqmin. Edhe kur trembeshin të vegjlit e majmunit drejtoheshin prefenrencialisht tek mamaja falso prej peliçeje. Eksperimentet psikologjikë të Harlow-t u ndërprenë në 1985 për shkak të rregullores së APA mbi trajtimin e kafshve.

6- Ndjenja e pafuqisë (impotencës)

Një grup kërkuesish shkencorë i drejtuar nga Martin Seligman ka studiuar ndjenjën a pafuqisë së mësuar (learned helplessness). Eksperimenti sot konsiderohet jo-etik dhe i pareplikueshëm sepse keqtrajton kafshët.

Në eksperimentin në fjalë një grup qesh vendoseshin një një kafazh dhe i nënshtroheshin një shkarkese elektrike, pa qenë në gjendje t’i shpëtonin. Pra të paaftë për të shpëtuar nga shkakresa elektrike. Pas një sërë eksperimentesh qentë në fjalë vendoseshin në një tjetër kafaz kësaj rradhe me një barrierë e cila mund të kapërcehej nga qentë për t’i shpëtuar shkarkesës elektrike. Qentë edhe pse mund ta shmangnin shkarkesën elektrike nuk bënin asgjë për të shpëtuar veten; qëndronin në vend dhe qanin, të pafuqi, sepse më parë i ishin nështruar eksperimentit (tjetër) dhe u ishte induktuar një ndjenjë pafuqie, nga ekspozimi i vazhdueshëm ndaj stimujve të dhimbshëm të pakontrollueshëm e të pashmangshëm.

Brutaliteti është evident, e të lë pa fjalë. Pavarësisht kësaj rezultatet e këtij lloj eksperimenti japin të dhëna të rëndësishme shkencore mbi proceset që shpienë drejt psikopatologjive si depresioni etj.

7- Eksperimenti i kampingut

Muzafer Sherif-i e realizoi eksperimentin e kampingut (Robbers Cave Experiment) gjatë vetës së vitit 1954 për të testuar dinamikat e grupit nën dritën e konflikteve. Eksperimenti kërkonte vëzhgimin e mënyrës se si formoheshin grupimet e fëmijëve që më parë nuk njiheshin mes tyre. Pas një faze të thjeshtë kalimtare, fëmijët e kampingut formonin shoqëri me njëri-tjetrin, e këto ndaheshin në mënyrë të qëllimshme e specifike për të formuar dy grupe që shpesh hynin në konflikt për shkak të kompeticionit të lindur gjatë aktiviteteve të zhvilluara në kamping. Fëmijët e grupimeve t ë ndryshëm mbaheshin larg njeri-tjetrin dhe takoheshin vetëm në raste garash e kompeticioni.

Por në rastet kur imponohej zgjidhja e një problemi “të përbashkët”, si mungesa e ujit, i cili mund të kapërcehej vetëm nëse grupet bashkëpunonin, fëmijët në një kohë të shkurtër vepronin si një grup i vetëm dhe i pandashëm duke i lënë mënjanë ndasitë e induktuara artificialisht.

Sot një eksperiment i tillë konsiderohet pak etik; së pari sepse fëmijët nuk ishin në dijeni të faktit se po merrnin pjesë në një eksperiment, e për më tepër nuk kishin dhënë aprovimin për këtë gjë.

8- Studimi Monstër

Nnë vitin 1939, Wendell Johnson duke u rrekur të kuptonte se çfarë shkaktonte belbëzimin tek disa persona, u përpoq të kuptonte nëse mund ta induktonte atë (belbëzimin) në disa subjekte të shëndetshëm apo nëse mund ta eliminonte nga subjektet (individët) belbëzues, këtë nëpërmjet një lloji të caktuar mësimi.

Johnson-i e ndau një mostër prej 22 fëmijësh një dy grupe, një prej të cilëve do të merrte mesime që lavdronin aftësitë e tyre gjuhësore apo më mirë të them komunikuese, ndërsa grupi tjetër merrte mësime të cilat sugjeronin ekzistencën e problemeve në të folur.

Rezultati ishte se belbëzimi nuk u zhvillua në asnjë nga fëmijët e grupit të dytë. Gjithsesi dizajni eksperimental ishte mjaft i disukuteshëm nga pikvështrimi etik jo vetëm sepse fëmijët u zhgjodhën nga një shtëpi fëmijësh por edhe sepse u shkaktoi atyre probleme psikologjike dhe dobësim të vetëvlerësimit. Eksperimenti në fjalë u quajt Monstër nga kolegët e Johnson-it.

9- Sytë blu kundër syve të kafenjtë

Jane Elliott, nuk ishte një psikologe por vetëm një mësuese amerikane e shkollës fillore, e famshme për aktivizmin e saj kundër racizmit. Në vitin 1968, e prekur nga goditja e Martin Luther King Jr. Zhvilloi një nga eksperimentet më me influencë, në përpjekje për të rritur ndjeshmërinë e nxënësve të vetë përkundrejtë diskriminimit.

Jane Elliott i ndau nxënësit e vet në dy grupe, sy blu dhe dy kafë, dhe e përkufizoi njërin si superior në krahasim me tjetrin. Për të qenë më bindëse citoi disa teori e kërkime shkencore false, të shpikura, të pavlera. Mjaftoi një ditë e vetme dhe grupi “superior” filloi të sillej në mënyrë të ashpër në drejtim të atij të përkufizuar artificialisth si inferior (më i ulët); ndërsa grupi inferior filloi të shfaqte sjellje të pasigurta, të ndrojtura. Trajtimi i diferencuar i dy grupimeve, në njërin rast inkurajues e në tjetrin rast d3kurajues, krijoi një qark vizioz, një qark të mbyllur që vet-ushqente këtë farë efekti pigmalion. Elliott e zhvilloi edhe herë të tjera të njëjtin lloj eksperimenti, i cili u cilësua nga disa pjesëmarrës si mjaft ndikues në jetën e tyre. [9]

10- Eksperimenti i burgut të Stanford-it – Eksperimenti i Zimbardo-s

Në vitin 1971, Philip Zimbardo i Universitetit të Stanford-it zhvilloi një eksperiment të famshëm, eksperimentin e burgut të Srandfordit, pra.

Reklutoi 24 subjekte të seksit mashkull nga një kolegj, të cilët pagoheshin me 15 dollarë në ditë për të marrë pjesë në eksperiment; në shëndet të mirë psikofizik. Reklutët i ndau në dy grupe, në mënyrë rastësore. Një gna grupet ishte ai që do të zhvillonte rolin e të burgosurve, ndërsa tjetri ai që gjatë eksperiemntit do të zhvillonte rolin e rojeve. Subjektet u vendosën në një kat nëntokësor në një nga dipartimentet e Universitetit në fjalë, ku ishte improvizuar një burg.

Objektivi i eksperimentit ishte ai i “imitimit” apo rikrijimit të eksperiencës së jetës në burgim.
Si të burgosurve ashtu edhe rojeve iu dhanë udhëzime të qarta e të sakta mbi rolet e veta.

Dita e parë e eksperimentit kaloi pa incidente. Por vetëm ditën e dytë në grupin e të burgosurve filloi rebelimi, duke krijuar barrikada në qelitë e veta e duke injoruar subjektet që luanin rolin e rojeve. Ky qëndrim, me shumë probabilitet ishte themelor për sjelljen agresive të rojeve, të cilat si udhëzim kishin edhe mos ushtrimin edhunës ndaj “të burgosurve”. Kështu rojet i ndanë të burgosurit në të mirë e të kqinj, për më tepër edhe duke imponuar sanksione si ule-ngritje, përthyerje apo izolime e akoma më tej edhe turpërime në publik të subjekteve të burgosur që kishin sjellje problematike.

Eksperimenti ishte parashikuar të zgjaste rreth dy javë, por përfundoi shumë më shpejtë, kur Christina Maslach vizitoi burgun e improvizuar dhe i bëri të ditura Zimbardos përshtypjet e veta. Më vonë Zimbardo i rrëfen përshtypjet e veta tek “Efekti Lucifer. Të kqinj bëhemi?”. Ai është vlerësuar edhe me Gold Medal Award for Life Achievement in the Science of Psychology, në vitin 2012.

© mbi tekstin shqip, Rinstinkt blog, 2014

—————————————————————————————–