Paraardhësit e popullatës së sotme njerëzore kanë qenë rreth 67% femra dhe 33% meshkuj

Paraardhësit e popullatës së sotme njerëzore kanë qenë rreth 67% femra dhe 33% meshkuj

Mes paraardhësve të popullatës së sotme njerëzore, femrat i tejkalonin meshkujt në një raport dy me një. Në terma përqindjesh, pra, paraardhësit e njerëzimit kanë qenë rreth 67% femra dhe 33% meshkuj.

 

Ja një gjëagjëzë për ju: çfarë përqindje e paraardhësve tanë ishin meshkuj?

Nuk është një pyetje me dredhi, dhe përgjigjia nuk është 50%. E vërtetë, ndoshta gjysma e të gjithë njerëzve që kanë lindur ndonjëherë ishin meshkuj, por nuk është kjo pyetja. Nuk po pyesim për çdonjë që ka jetuar ndonjëherë. Ne po pyesin për çdonjë që ka jetuar dhe që ka një pasardhës të gjallë në botë sot.

[…]

Po, çdo bebe ka një nënë dhe një baba, kështu që prindërit e çdo bebeje ishin 50% meshkuj. Por disa nga ata prindër kishin fëmijë të shumtë, dhe jo domosdoshmërisht gjithënjë me të njëjtin partner. Prindërit e çdo bebeje janë 50% mashkull, por nuk mund të ekstrapolojmë prej kësaj dhe të konkludojmë se popullata e sotme njerëzore ka një prejardhje/origjinë që është 50% mashkullore. Përgjigjia e saktë ka filluar të shfaqet nga studimet e ADN-së, veçanërisht nga ato prej Jason Wilder dhe kolegët e tij. Ata konkludojnë se ndërmjet paraardhësve të popullatës së sotme njerëzore, femrat i tejkalonin meshkujt në një raport prej dy (2) me një (1).

Dy me një!

Në terma përqindjeje, atëhere, paraardhësit e njerëzimit janë rreth 67% femra dhe 33% meshkuj.

Për të ilustruar se si kjo është e mundur, imagjinoni një ishull të shkretë në fillim të kohëve me vetëm katër njerëz: Jack, Jim, Sally dhe Sonya. Kështu popullata është 50% femër. Le të marrim të mirëqenë se Jack është i pasur dhe tërheqës, ndërsa Jim ësthë i varfër dhe jo tërheqës, kështu që Jack martohet me të dyja, Sallyn dhe Sonyan. Kështu bebeja i Jackut dhe Sallyt, Dougu, ka paraardhës që janë 50% femër (pra, Jacku dhe Sally). E njëjta gjë mund të thuhet për beben e Jackut dhe Sonyas, Lucyn. Por nëse knsiderojmë Dougun dhe Lucyn së bashku, paraardhësit e tyre të kombinuar janë 67% femra (sepse paraardhësit e tyre në total janë Jacku, Sally dhe Sonya).

baumeister-dy-me-nje-poligamiaShumica e njerëzve janë të surprizuar të dëgjojnë se njerëzimi sot ka dyfishin e paraardhësve femra në krahasim me paraardhësit meshkuj, sepse ata mendojnë se do të ishte diçka më e afërt me 50:50. Kur ekspertët dëgjojnë rreth kësaj, edhe ata surprizohen, por shpesh për arsyen e kundërt: ata mendonin se mosbalancimi/çekuilibri do të ishte edhe më i ashpër. Që do me thënë se ata mendonin se ndoshta do të ishte një 75% deri 85% femra (dhe pjesa tjetër meshkuj).

Ndoshta ky raport ka qenë më i ashpër përgjatë një pjese të mirë të historisë, dhe veçanërisht prehistorisë. Në shumë specie/lloje kafshësh riprodhohen afër 90% e femrave por vetëm 20% e meshkujve. Mënyra se si popullata njerëzore është fryrë në këto shekujt e fundit tregon se pjesa më e madhe e njerëzve që kanë jetuar ndonjëherë ose janë gjallë sot ose kanë qenë gjallë kohët e fundit, dhe në kohët moderne regulli i monogamisë është përhapur në pjesë të gjera të globit. Në epokat e kaluara, kur poligamia (një burrë, shumë gra) ishte norma, çbalanca riprodhuese do të ketë qenë edhe më e ashpër. Pra çfarëdo përfundimesh që të nxjerrim rreth diferencave mes meshkujve dhe femrave duke u bazuar në diferencën dy me një (2: 1) të paraardhësve do të jenë jo të theksuara sa duhet (të thëna butë). Nëse do ta kishim bërë këtë kërkim edhe vetëm para disa shekujsh, raporti mund të ketë qenë tre paraardhës femra për çdonjë mashkull, apo katër me një.

Çfarë do me thënë se ne e kemi prejardhjen nga dy herë më shumë femra sesa meshkuj? Mund të shpjegohet në këtë mënyrë. Nga të gjithë njerëzit që kanë arritur moshën e pjekur ndonjëherë, ndoshta 80% e femrave por vetëm 40% e meshkujve janë riprodhuar. Ose ndoshta numrat ishin 60% versus 30%. Por në një mënyrë ose në një tjetër, shanset e një femre për të patur një linjë trashëgimtarësh drejt së tashmes kanë qenë dyfishi i shanseve të një mashkulli.

[…] Shumica e femrave që kanë jetuar ndonjëherë deri në moshën e pjekur me gjasa kanë patur të paktën një bebe dhe në fakt kanë një pasardhës të gjallë sot. Shumica e meshkujve (që kanë jetuar ndonjëherë deri në moshë të pjekur) nuk e kanë. Shumica e meshkujve që kanë jetuar ndonjëherë, sikundër të gjithë kuajtë e egër që nuk u ngjitën dot në pikën më të lartë të mashkullit alfa, nuk kanë lënë pas asnjë gjurmë gjenetike të vetes.

Kjo është një diferencë shushatëse. Nga të gjithë njerëzit e lindur ndonjëherë, shumica e femrave janë bërë nëna, por shumica e meshkujve nuk janë bërë baballarë. Ju këtë nuk do ta kuptonit gjë duke ecur sot nëpërmes një periferie Amerikane me çiftet e veta të rregullta. Por është një fakt i rëndësishëm. Unë e konsiderojë atë si faktin e vetëm të nënvlerësuar rreth diferencave mes meshkujve dhe femrave.

Fragment marrë prej librit: Is there anything good about men? (Oxford University Press;  2010) nga Roy F. Baumeister

 

© mbi këtë përkthim, Rinstinkt Blog

Advertisements

Diferencat në emocione mes sekseve

Diferencat në emocione mes sekseve

 

Nga një perspektivë evolucionare/evolutive ka shumë gjasa që të ekzistojnë diferenca ndër-seksuale (pra mes dy sekseve) në emocione. Gjasat që meshkujt dhe femrat të kenë evoluar të njëjtën psikologji emocionale janë në themel zero.
Që meshkujt dhe femrat të kenë evoluar pikërisht të njëjtin dezajn emocional do të ishte një mrekulli Darwiniane – në kuptimin, e pamundur – sepse forcat evolutive që kanë vepruar mbi speciet e planetit tonë, përfshirë njeriun, pra meshkujt dhe femrat, do të të duhej të eliminonin të gjitha diferencat e mëparshme emocionale që derivojnë nga trashëgimia jonë si gjitarë dhe primatë; për më tepër do të duhej që organizmat të ishin selektuar në kundërshti me disa apo të gjitha përshtatjet emocionale seks-specifike të cilat janë zhvilluar gjatë qindra-mijëra viteve kur njeriu jetonte si gjuetar-mbledhës. Për më tepër do të duhej që gjatë gjithë historisë evolutive të njeriut, të ruhej një psikologji njerëzore unike, e njëjtë, për mashkullin dhe femrën, pra një psikologjie hermafrodite, pra e përzierë (gjë që nuk është aspak e vërtetë). (Buss & Schmitt, 2011). i

*

Një meta-analizë e diferencave ndër seksuale në ndjenjat emocionet“morale”, femrat prireshin të përjetonin më shumë emocione negative, si për shembull më shumë faj, turp, dhe në një shkallë më të vogël edhe siklet. (Else-Quest et al., 2012). ii

Rezultate të ngjashme u gjetën edhe në një meta-analizë të kohëve të fundit mbi emocionet e fëmijëve. (Chaplin & Aldao, 2013). iii

Në një studim ndër-kulturor të zhvilluar në 37 kombe, femrat kishin një prirje për një emocionalitet më negativ. (Fischer et al., 2004). iv

Gjithashtu, edhe diferencat në ankthin shoqëror, në terma ndër-kulturorë (në 18 kombe të ndryshme), tregojnë se femrat e përjetojnë një të tillë ndjenjë në nivele më të larta se meshkujt.  (Caballo et al., 2014). v

Studime të tjera tregojnë se si femrat reagojnë në një mënyrë më negative (krahasuar me meshkujt) ndaj përvojave jo të këndshme (gjatë eksperimenteve psikologjike).

Për shembull, në një studim të diferencave mes sekseve në reagimet ndaj slideve/diapozitivave të këndshme dhe të pa këndshme, kërkuesit shkencorë gjetën se femrat reagonin më negativisht ndaj slideve/diapozitivave të pakëndshme që përmbanin trupa të gjymtuar, dhunë fizike apo kafshë të ngordhura. Kjo diferencë mes sekseve vazhdonte të shfaqej në të njëjtën shkallë apo madhësi në femrat nga mosha 20 deri në 81 vjeç. (Gomez, Gunten, & Danuser, 2013). vi

Tjetër; studiues të tjerë kanë gjetur se femrat reagojnë me më shumë trishtim (krahasuar me meshkujt) ndaj filmave të trishtë; kanë gjetur gjithashtu se femrat reagojnë me më shumë frikë dhe përshtirosje (krahasuar me meshkujt) ndaj filmave të frikshëm/të pështirë. (Kring and Gordon,1998). vii

Në kontrast, meshkujt (krahasuar me femrat) reagojnë me më shumë lumturi ndaj filmave të lumtur.

Ndër të tjera, meshkujt dhe femrat dallojnë nga njëri-tjetri edhe në rajonet trunore të përdorura për të rregulluar/ndrequr/përshtatur reagimet ndaj stimujve – në këtë rast eksperimentalë – të pakëndshëm. (Domes et al., 2010; McRae et al., 2008). viii ix

*

Një tjetër fakt që derivon prej këtyre diferencave mes sekseve është ajo se femrat janë më të afta se meshkujt, për të njohur dhe përpunuar emocionet negative të të tjerëve. Për të shpjeguar këtë gjë ekzistojnë disa hipoteza të ndryshme evolutive, dhe njëra prej tyre në veçanti, ajo e formuluar nga Hampson et al., (2006) thotë se femrat mund të jenë më sensitive ndaj emocioneve të shprehura nga individë të tjerë për shkak të nevojës që ato kanë (më shumë se meshkujt) për t’u lidhur me fëmijët e vetë – një përshtatje evolutive kjo. x

*

Tjetër gjë e rëndësishme është se femrat priren të kenë rezultate më të larta në traktet e personalitetit fortësisht të lidhura me emocionalitetin negativ – neuroticizmin.  (Feingold, 1994; Schmitt et al., 2008). xi

Feingold (1994) gjeti se femrat kanë rezultate më të larta në anthshmëri, krahasuar me meshkujt (këto rezultate u përftuan nga një meta-analizë e 25 studimeve të ndryshme). Për më tepër këto rezultate – të diferencave ndërmjet sekseve – janë kofirmuar në disa studime të ndryshme ndër-kulturore (të zhvilluara në kultura dhe kombe të ndryshme). (Costa et al., 2001; Lippa, 2010; Schmitt et al., 2008). xii xiii xiv

De Bolle (2015) gjeti se diferencat mes seksit femër dhe atij mashkull në nivelet e neuroticizmit mes adoleshentëve fillojnë të shfaqen universalisht në të gjitha kulturat pak a shumë në të njëjtën moshë, rreth 14 vjeç, duke implikuar një ndikim të hormoneve të pubertetit si një shkak të afërt. xv

Në studime të tjera të zhvilluara në 26 kombe, në 53 kombe, dhe në 56 kombe të ndryshme janë gjetur të njëjtat rezultate, pra se femrat kanë nivele më të larta neuroticizmi.

 

Nivelet e neuroticizmit tek femrat janë më të larta (krahasuar me meshkujt) në kulturat/shoqëritë ku ka më shumë barazi gjinore, dhe më të vogla në shoqëritë/kulturat ku barazia mes dy gjinive është më e pakët. (Burimi: David Schmitt, riprodhuar këtu pa leje.)

 

Gjëja interesante është se në të gjitha këto studime, diferencat ndër seksualt në nivelet e neuroticizmit janë më të larta në kulturat apo shoqëritë njerëzore ku ka më shumë barazi sociopolitike mes sekseve. Pra në shoqëri më egalitare, diferencat ndër seksluale mashkull-femër janë më të mëdha, dhe jo më të vogla siç pritej nga ata që gjënjeheshin se këto diferenca vijnë vetëm nga rolet që dy gjinitë e species sonë marrin në shoqëri, apo për shkak të partiarlakizmit. (Schmitt, 2015). xvi

*

Rezultate të ngjashme janë gjetur edhe për depresionin. Meshkujt dhe femrat dallojnë mes tyre edhe në nivelet mesatare të depresionit (Hyde et al., 2008), një diferencë seksuale që është e dukshme në shumë kultura. (Hopcroft & McLaughlin, 2012; Van de Velde, Bracke, & Levecque, 2010) .

Diferenca ndër seksuale në depresion është më e gjerë në shoqëritë që priren të kenë nivele më të larta barazie gjinore, krahasuar me shoqëri që kanë një barazi gjinore më të ulët.

*

Ajo që është e qartë është se, supozimi dhe teoria feministe se diferencat mes sekseve vijnë prej roleve të ndryshme që dy gjinitë marrin në shoqëri, bie totalisht në kundërshti me faktin se diferencat më të mëdha midis sekseve gjenden në kulturat Skandinave, dhe diferencat më të vogla mes sekseve gjenden në kulturat më patriarkale. (Schmitt, 2015) .

 

 

***

 

Studimet shkencore të cituara

i Buss, D.M. & Schmitt, D.P. (2011). Evolutionary psychology and feminism. Sex Roles, 64,768-787.

ii Else-Quest, N. M., Higgins, A., Allison, C., & Morton, L. C. (2012). Gender differences in self-conscious emotional experience: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 138, 947-982.

iii Chaplin, T. M., & Aldao, A. (2013). Gender differences in emotion expression in children: A meta-analytic review. Psychological Bulletin, 139, 735-765.

iv Fischer, A. H., Rodriguez Mosquera, P. M., Van Vianen, A. E., & Manstead, A. S. (2004). Gender and culture differences in emotion. Emotion, 4, 87-94.

v Caballo, V. E., Salazar, I. C., Irurtia, M. J., Arias, B., Hofmann, S. G., & CISO-A ResearchTeam. (2014). Differences in social anxiety between men and women across 18 countries. Personality and Individual Differences, 64, 35-40.

vi Gomez, P., Gunten, A., & Danuser, B. (2013). Content‐specific gender differences in emotion ratings from early to late adulthood. Scandinavian Journal of Psychology, 54, 451-458.

vii Kring, A. M., & Gordon, A. H. (1998). Sex differences in emotion: expression, experience, and physiology. Journal of Personality and Social Psychology, 74, 686-703.

viii Domes, G., Schulze, L., Böttger, M., Grossmann, A., Hauenstein, K., Wirtz, P. H., … & Herpertz, S. C. (2010). The neural correlates of sex differences in emotional reactivity and emotion regulation. Human Brain Mapping, 31, 758-769.

ix McRae, K., Ochsner, K. N., Mauss, I. B., Gabrieli, J. J., & Gross, J. J. (2008). Gender differences in emotion regulation: An fMRI study of cognitive reappraisal. Group Processes & Intergroup Relations, 11, 143-162.

x Hampson, E., van Anders, S. M., & Mullin, L. I. (2006). A female advantage in the recognition of emotional facial expressions: Test of an evolutionary hypothesis. Evolution and Human Behavior, 27, 401-416.

xi Schmitt, D. P., Realo, A., Voracek, M., & Allik, J. (2008). Why can’t a man be more like a woman? Sex differences in Big Five personality traits across 55 cultures. Journal of Personality and Social Psychology, 94, 168–182

xii Costa, P. T., Terracciano, A., & McCrae, R. R. (2001). Gender differences in personality across cultures: Robust and surprising results. Journal of Personality and Social Psychology, 81, 322–331.

xiii Lippa, R. A. (2010). Sex differences in personality traits and gender-related occupational preferences across 53 nations: Testing evolutionary and social-environmental theories.Archives of Sexual Behavior, 39, 619–636.

xiv Schmitt, D. P., Realo, A., Voracek, M., & Allik, J. (2008). Why can’t a man be more like a woman? Sex differences in Big Five personality traits across 55 cultures. Journal of Personality and Social Psychology, 94, 168–182.

xv De Bolle, M., De Fruyt, F., McCrae, R. R., Löckenhoff, C. E., Costa Jr, P. T., Aguilar-Vafaie, M. E., … & Avdeyeva, T. V. (2015). The emergence of sex differences in personality traits in early adolescence: A cross-sectional, cross-cultural study. Journal of Personality and Social Psychology, 108, 171-185.

xvi Schmitt, D.P. (2015). The evolution of culturally-variable sex differences: Men and women are not always different, but when they are…it appears not to result from patriarchy or sex role socialization. In Weekes-Shackelford, V.A., & Shackelford, T.K. (Eds.), The evolution of sexuality (pp. 221-256). New York: Springer.

Hyrje tek Psikologjia Evolutive

Debati se sa përqind e sjelljes njerëzore është e bashkëlindur dhe se sa mund t’i atribuohet ambientit ku njeriu jeton ekziston prej mijëra vjetësh. Aktualisht disa psikologë konjitivë argumentojë se ne, njerëzit, jo vetëm që trashëgojmë disa karakteristika dhe trakte psikologjike, por edhe se këto karakteristika psikologjike janë subjekt i seleksionit natyror dhe seksual sikundër janë karakteristikat tona fizike (çka është një fakt i gjithëpranuar). Këta shkencëtarë argumentojë se mendja është një produkt i trurit, dhe se truri është si çdo organ tjetër i formësuar prej gjenetikës (trashëgimisë).

Këta shkencëtarë dhe këto argumenta janë pjesë e një fushe relativisht të re kërkimi shkencor: fusha e psikologjisë evolutive.

Psikologjia evolutive është përqasje teorike dhe esperimentale që përpiqet të ekzaminojë strukturën psikologjike nga një perspektivë evolutive/evolucionare. Thënë me fjalë të tjera, psikologjia evolutive nuk është gjë tjetër veçse aplikimi i principeve evolucionare mbi çështje dhe pyetje të sjelljes dhe natyrës njerëzore.

Qëllimi final i psikologjisë evolutive, i nëndegëve të saj dhe i degëve të ndërlidhura me të, është që të paraqesi një kuadro të proceseve psikologjike, emocioneve dhe konstrukteve shoqërore ku baza të jetë apo të informohet prej seleksionit natyror, në të njëjtën mënyrë sikundër seleksioni natyror dhe teoria evolutive e formuluar së pari prej Darvinit qëndron sot si bazë që informon gjithë njohuritë në fushën e biologjisë, morfologjisë, antropologjisë etj. Pra, qëllimi është që teoria evolutive të funksionojë si një bazë ëdhe si kornizë metateorike që e integron të gjithë fushën e psikologjisë dhe të neuroshkencës në të njëjtën mënyrë sikundër evoluconi bëri për biologjinë dhe nëndegët e saj.

Kjo fushë e aktivitetit shkencor njerëzor kërkon që identifikojë se cilat trakte psikologjike njerëzore janë përshtatje (adaptime), pra që janë produkte funksionale të seleksionit natryor dhe seleksionit seksual në specien njerëzore.

Arsyetimi në biologji është i tipit: dhëmbët, mushkëritë, sistemi imunitar, zemra kanë evoluar në mënyrë modulare gjatë një kohe të gjatë për t’iu përshtatur funksioneve të ndryshme që e ndihmonin individin që i zotëronte këto (apo edhe pasardhësit e tij) në kalimin me sukses të sfidave që i dilnin përballë në ambientin ku qenia njeri ka kaluar pjesën më të madhe të kohës së vet (në terma evolutivë). Kështu duke aplikuar të njëjtën linjë mendimi në fushën e psikologjisë apo të mendjes, psikologjia evolutive argumenton dhe tregon se mendja (si epifenomen i trurit) ka, me shumë gjasa, një strukturë modulare – sikundër organet e tjera – ku çdonjëra prej këtyre pjesëve (moduleve) është formësuar, adaptuar për t’iu shërbyer funksioneve të ndryshme që ndihmonin në mbijetesën dhe riprodhimin e individit.

Pra, nën dritën e kësaj fushe relativisht të re të kërkimit shkencor, modelet e sjelljes së kafshëve, përfshirë njeriun, hetohen në terma të mënyrës se si këto sjellje mund të kenë kontribuar në mbijetesën dhe benefitet riprodhuese të paraardhësve tanë, të cilët në terma evolutivë e kanë kaluar pjesën më të madhe të kohës në ambiente, nëmos identike me savanën Afrikane, të ngjashme me të.

80966-71572Kështu, psikologjia evolutive për shembull, na informon se preferenca njerëzore për ushqime të ëmbla (me përmbajte të lartë sheqernash), për ushqime me përmbajtje të lartë yndyrash derivon nga një periudhë në rrugëtimin evolutiv species tonë kur uria dhe mungesa e ushqimit ishte norma, dhe të paturit e një preference për ushqime me përmbajtje të lartë energjie (sheqerna dhe yndyra) implikonte se ti si individ (brezat pasardhës) kishe një marsh më shumë krahasuar me individë të tjerë që këtë preferencë nuk e kishin. Arsyetimi më pas është i ngjashëm me atë që bëhet në fushën biologjike. Këta individë që për arsye të tjetërsimeve gjenetike kishin këtë preferencë të lindur për ushqime me përmbajtje të lartë energjie do të kishin më shumë shanse për të mbijetuar dhe për të lënë pasardhës; dhe këta pasardhës brezë pas brezi dalëngadalë do të shpërndanin këtë karakteristikë në të gjithë popullatën – dhe kjo është arsyeja pse njerëzit edhe sot, që gjetja e ushimit është shumë shumë më e thjeshtë, kanë akoma këtë preferencë të lindur psikologjike për ushqime me përmbajtje të lartë energjitike (dhe madje ndiejmë edhe kënaqesi kur hamë të tilla ushime). Por kjo preferencë e lindur për këto ushqime që është formësuar në mijëra breza të paraardhësve tanë që jetonin në ambiente ku ushiqmi ishte i vështirë për t’u gjetur, sot në njëfarë mënyre, për shkak edhe të papjekurisë sonë si specie, po na kthehet kundër në formën e një epidemie obeziteti.

Dhe ky ilustrim nga nxjerrë tek një pikë e rëndësishme të cilën duhet ta përmend medoemos: që seleksioni nayror (apo procesi evolutiv dhe mjetet me anë të të cilave ky proces është realizuar dhe realizohet) 1.) nuk ka një synim, pra nuk është një entitet me “intencion” dhe 2.) se, këto adaptime fizike dhe psikologjike që specia jonë ka fituar gjatë rrugëtimit evolutiv janë të tilla sepse ndihmonin individin që i zotëronte ato në një periudhë të ndryshme nga ajo moderne, pra në perudhën kur lloji njerëzor jetonte në shoqëri gjuetarësh-mbledhësish, pra në periudhën e Pleistocenit (1.8 milionë-10.000 vite më parë). Duke parafrazuar fjalët e David Buss, organizmat janë “ekzekutorë përshtatjesh/adaptimesh” dhe jo “maksimizues të fitnessit”. Kjo shpjegon pse organizmat, në rastin tonë njeriu, kanë adaptime/përshtatje emotive, motivacionale dhe konjitive që në përgjithësi rritnin fitnessin e tyre në ambientn e të shkuarës, pra në periudhën e Pleistocenit, por jo në ambientin e sotëm modern.

* * *

Më poshtë në mënyrë tepër sintetike janë disa pika bazë mbi të cilat bazohet Psikologjia Evolutive:
1. Mendja njerëzore konsiston në “qindra mijëra” module të evoluara.
2. Këto “qindra mijëra” module janë adaptime/përshtatje – që do të thotë, se ato janë formësuar nga seleksioni natyror për funksionet e veta specifike të procesimit të informacionit.
3. Këto adaptime/përshtatje janë dizenjuar për të zgjidhur probleme të mbijetesës dhe të riprodhimit me të cilat përballeshin popullatat gjuetare-mbledhëse të epokës së Pleistocenit.
4. Duke qenë se zakonisht seleksioni natyror i bën përshtatjet/adaptimet në një specie universale, psikologjia njerëzore e evoluar konsiston në një “dezajn të vetëm universal pan-njerëzor”, që është natyra njerëzore.
5. Si pasojë, diferencat mes indivdëve dhe mes kulturave nuk janë prodhuar nga adaptime/përshtatje psikologjike të ndryshme, por nga një psikologji universale që i përgjigjet rrethanave të ndryshme.

Qëllimi i Psikologjisë Evolutive është që të japi një llogari sa më të plotë të natyrës njerëzore – që do të thotë, një përshkrim të plotë të adaptimeve psikologjike modulare që përbëjnë mendjen njerëzore dhe se si këto module funksionojnë nën rrethana të ndryshueshme zhvillimore, kulturore dhe aktuale.

* * *

Disa evente të rëndësishme në historinë e psikologjisë evolutive.

  • 1859 – Biologu Charles Darwin shkruan se emocionet, perceptimet dhe konjicionii janë adaptime/përshtatje evolutive.
  • 1960 – Noam Chomsky argumenton se aftësia për gjuhë(komunikim gjuhësor) është një karakteristikë e lindur.
  • 1969 – John Bowlby argumenton se afrimiteti i bebeve të porsalindura tek nëna e vet është i programuar gjenetikisht.
  • 1976 – Në librin The Selfish Gene (Gjeni egoist), biologu i famshëm britanik Richard Dawkins pohon se tendencat tona të sjelljes evoluojnë nëpërmjet ndërveprimeve me të tjerët gjatë një periiudhe të gjatë kohore.

* * *

Fusha e psikologjisë evolutive që prej lindjes ka hasur në kritika konstruktive, por më shpesh në kritika jo konstruktive; këto të fundit shpesh të nxitura nga pikëpamje politike apo ideologjike radikale e shpesh utopike.

Psikologu i famshëm kanadez Steven Pinker identifikon katër frikëra kryesore që nxisin “kritikat” dhe frikën ndaj psikologjisë evolutive pavarësisht provave empirike.
Këto katër frikëra janë:
1. Frika e pabarazisë: nëse mendja është një “pllakë e bardhë”(blank slate) që prej lindjes, atëherë të gjithë njerëzit janë lindur të barabartë. Por nëse njerëzit i trashëgojnë karakteristikat mendore/psikologjike, disa njerëz doemos do të mund të kenë një avantazh natyror.
2. Frika e dytë ka të bëjë me cenet. Nëse disa cene janë të bashkëlindura ato nuk mund t’i nënshtrohen ndryshimit, e kështu reformat shoqërore për të ndihmuar të disavantazhuarit janë të kota, apo me gjasa do të dështojnë.
3. Nëse sjellja jonë përcaktohet nga gjenet, ekziston frika se ne mund të abdikojmë, pra heqim dorë, prej përgjegjësisë së veprimeve tona, dhe kështu t’ia hedhim fajin trashëgimisë tonë gjenetike.
4. Frika e katërt sipas S. Pinker është ajo më kryesorja… Frika është se nëse ne pranojmë se jemi formësuar prej psikologjisë evolutive, ndjenjat tona, perceptimet, arsyet dhe emocionet, do të katandisen në procese të thjeshta të evolucionit gjenetiik, dhe kështu biologjia do të “përgënjeshtrojë gjithçka të shenjtë që kemi”.

Doping apo smarting?

Fuqizimi, dopimi, smartingu, etika dhe shoqëria

Debatet mes titanëve të etikës, dhe interepretimit të saj, nuk kanë patur ndonjëherë të rreshtur; aq më tepër në ditët e sotme kur jemi futur dhe eksplorojmë gjithnjë e më shumë hulli të tjera, të trupit dhe derivateve të tij, morale dhe etike.

Ndër disa grupime, të cilat për lehtësi mund t’i identifikojmë si konservatore ndaj risisë, ka njëfarë frike dhe ndrojtjeje ndaj praktikave “dopuese”. Dikush do të ngrinte një pyetje mbi cilat janë praktika dopuese dhe cilat nuk janë të tilla; mbi këtë pikë do të përmend diçka interesante më pas…

Skull with a burning cigarette - V.Van Gogh 1885

Skull with a burning cigarette – V.Van Gogh 1885

Shqetësimi i këtyre grupimeve apo individëve, me të drejtë, duhet thënë, rrotullohet rreth çështjes të përdorimit, së pari të drogërave për të “fuqizuar” aftësitë mendore, funksionet konjtive dhe më pas të një sërë elementësh të tjerë, në pjesën më të madhe derivate të bioteknologjisë, që po ashtu do të rrisnin në mënyrë arbitrare, jo natyrore – thonë – aftësitë individuale në zhvillimin e një aktiviteti të caktuar…

Këtu, një njeri me sens kritik do t’i bënte vetes një pyetje: po cili është kufiri? Cilat janë praktika dopuese dhe cilat jo? Kujt i mbetet roli i gjykatësit për të vendosur? Natyrisht të gjithë e dimë përgjigjen: shoqërisë. Shoqëria ndërton vlerat mbi bazën e nevojave dhe firkërave të veta.
Ndërsa një pjesë e mirë e shoqërisë, me avancimet shkencore, teknike dhe bioteknologjike i ka lënë pas fantazmat e veta, një pjesë tjetër, ende konsistente, qëndron akoma e kapur nga pabazueshmëria e disa mënyrave të të parit të njeriut dhe trupit të tij – të ushqyera për shekuj të tërë nga letërsia, metafizika e humanistëve dhe filozofëve të një lloji caktuar.

Kjo pikë, kjo ndarje mes njerëzve me prirje humaniste, që i refuzojnë në mënyrë hipokrite zbulimet shkencore, dhe atyre që dinë t’i përshtasin dhe modifikojnë vlerat dhe qëndrimet personale (si rrjedhojë edhe totale të grupit) ndaj problemeve, në varësi të zbulimeve shkencore, prodhon sot shumë probleme të tjera (kujtoj për shembull debatin shterpë mbi ndarjen tru-mendje), ndër të cilët edhe ky i mësipërmi.

Dola pak nga rruga, por ishte e nevojshme të përshkruaja problemin dhe konfliktin që lind nga qëndrimi, anti-shkencor, i këtij grupimi, që mund ta quajmë nëse doni, humanist, fetar, obskurantist apo qoftë edhe vetëm konservator, ndaj risisë.

Këto grupe (ideologjike), shohin vërdallë për të gjetur “argumente” dhe liane mbi të cilat mund të kacavirren për të mbrojtur qëndrimin dhe interesat e tyre, të keqbazuara. Në këtë mënyrë veçse shprehet një pa-dëshirë për të parë realitetin, duke u përpjekur të influenconë dhe ndryshojnë realitetin e ashpër, stoik dhe arrogant… sipas ëndërrave të veta.

Janë ata që rezufojnë dhe shprehen kundër fuqizuesve konjitivë, kundër integratorëve ushqimorë, kundër gjithçkaje që sipas tyre nuk është natyrore e gjendjes njerëzore.
Por gjendja njerëzore është aq e papërkufizuar saqë këta, me një atropocentrizëm të pashoq, identifikojnë me arrogancë gjendjen e tanishme si gjendjen përfundimtare të procesit evolutiv – për më tepër duke vazhduar paturpësisht të mistifikojnë mbi kuptimin e evolucionit, që nuk është aspak ai i një procesi përmirësues por thjeshtë e vetëm stokastik, rastësor.

Paul Wolpe – një neuroeticist mjaft i njohur – na vë në dukje se si njerëzimi, se si ne, qeniet njerëzore, kanë (kemi) patur prej kohësh dhe kanë (kemi) ende në përdorim mënyra të ndryshme për të “fuqizuar”, përmirësuar aftësitë e veta (tona).

Për shembull, na kujton se ne dërgojmë fëmijët nëpër shkolla, mësojmë mbi tekste. Lexojmë romane e poezi, libra teknikë, zhvillojmë programe mësimi dhe stërvitjeje, kurojmë dhe pasurojmë aftësitë tona gjuhësore. Lista vazhdon me faktin se: ne përqiqemi të flemë mirë natën përpara një provimi apo detyre të veçantë që duhet ta bëjmë të nesërmen, hamë ushqime “inteligjente” si peshku etj.
Të gjitha këto veprime dhe sjellje, por edhe shumë të tjera, në mënyrat e veta dhe në masat e veta, udhëhiqen nga synimi për të krijuar ambiente, gjendje dhe mekanizma sa më funksionalë, që stimulojnë dhe mbështesin nivelin e kërkuar të “aftësisë” neurologjike dhe fizike. (Wolpe 2002)

Sipas Wolpe-s, problemi dhe refuzimi i sotëm vjen nga shkëndija direkte që vihet mbi përbërësit neurokimikë, strukturorë apo elektrikë të trurit, ndërhyrje  që e përdallon nga të mëparshmet, të cilat kemi shumë më shumë kohë që i vëmë në praktikë dhe janë bërë, medoemos, në mënyrë të pandërgjegjshme pjese e normalitetit tonë.

Sfidat e sotme mbi dopingun, mbi fuqizimin konjitiv, dhe risitë bioteknologjike lindin dhe janë të zjarrta sepse kanë një ritëm mjaft të lartë; për ta thënë ndryshe, refuzohen nga ata që ne i quajmë konservatorë sepse janë ndryshime të vrullshme që përmbysin, totalisht dhe jogradulaisht, botëkuptimin e tyre.
Në këtë mënyrë nuk mund të mbash as një pozicion hipokrit, sepse pozicioni rezulton totalisht i tjetërsuar sa hap e mbyll sytë; ndryshimet bioteknologjike janë të jashtëzakonshme.

Këtë botëkuptim, mos-ndryshim, staticitet, sado hipokrit dhe i pabazë të jetë në vetvete, duan t’ua imponojnë të tjerëve, duke apeluar për humanizmin e njeriut, për tjetërsimin e tij, për rrezikun e hybris-it tonë etj.

Rikujtoj Wolpe-n; sidosi, mundësia për të përmirësuar vetveten është një çështje personale; një çështje lirie personale; në fund të fundit një çështje lirie, thjeshtë e vetëm lirie.

Personat duhet të kenë të drejtën dhe të jenë të lirë të zgjedhin që të jenë më “të mirë”, dhe të mos pengohen apo stigmatizohen në rrugëtimin e tyre për të mbërritur atje ku dëshirojnë.

Të pëlqeu postimi?
Vendos një “Like” tek Faqja e Blogut në Facebook

Reçesioni dhe shëndeti publik

Ekonomia, reçesioni  dhe shëndeti publik

Të gjithë do të kenë dëgjuar këto kohë mbi masat e ashtuquajtura të austeritetit (rreptësisë), të njohura gjerësisht si të imponuara nga Gjermania, në rolin e udhëheqëses ekonomike së Europës të bashkuar, ndaj vendeve të tjera si Greqia apo Spanja, të cilat nga ana e tyre nuk i kanë në rregull bilancet financiare.

Older. Wiser, Poorer (TheGuardian - Photograph: Peter Macdiarmid/Getty Images)

Older. Wiser, Poorer (TheGuardian – Photograph: Peter Macdiarmid/Getty Images)

Masat e rreptësisë në fjalë (të austeritetit), kërkojnë prerje të fondeve për shërbimet shoqërore, zvogëlim të fondeve për investimet për punët publike, reduktim të shpenzimeve për shëndetësinë duke nxitur, pse jo, edhe privatizimin e shërbimit shëndetësor, meqë shërbimi shëndetësor publik, atje ku ekziston, jo vetëm që është pre e abuzimeve dhe e rendimentit të pakët, por edhe zë një pjesë të mirë të tortës buxhetore. Të gjithë këta elementë të përmendur më sipër, siç mund të na tregojnë edhe ekonomistët, thonë se nevojiten për të siguruar të ardhura dhe për të rritur miqëqenien shoqërore; meqë nëse hidhen para në sferën publike, të paktën ata që janë të punësuar do të kenë më shumë në xhepat e vetë, e do të jenë më të prirur për të shpenzuar.
Kështu, masat e austeritetit të aplikuara rreth e rrotull, nëpër Europë, meqë presin si gërshërët mbi fondet publike, (pretendohet se) kanë efekte anësore edhe mbi shoqërinë.

Por kjo, marrë kështu, thatë, pak na intereson. Përkundrazi, na intereson më shumë efekti që këto masa kanë mbi shëndetin publik, pra mbi shëndetin e shoqërisë. I cili efekt, është shumë më i ndërlikuar nga sa mund të parashikojë ndonjë lexues i nxituar, që pa një pa dy e ka përgjigjen gati.

Faktet, që si gjithënjë janë kokëforta, tregojnë, ndryshe nga sa mund ta kishte parashikuar ndonjë, se në periudhat me rritje të lartë në ekonomitë e tregut janë të shoqëruara nga një rrezik më i lartë për të zhvlluar sëmundje të aparatit të frymëshkëmbimit, për rrezik më të lartë për të pësuar goditje në zemër e po ashtu për rrezik më të lartë për të pësuar incidente industriale.
Në të kundërt, gjatë periudhave me reçesion ekonomik rreziqet e përmendura më sipër zvogëlohen.

Kështu, ideja mjaftë e përhapur se ekonomia Keynesiane është si një shkop magjik i cili e gjallëron vetvetiu ekonominë dhe mëpastaj shëndetin, rezulton, le të themi, disi e gabuar. E gabuar ose më mirë të them, e rrejshme ngase nuk mbështetet nga të dhënat dhe faktet, që si gjithnjë janë kokëforta. 🙂

Ekziston një përshtypje e gjithëpërhapur se të bërit ekonomi Keynesiane ndihmon ekonominë; sepse duke rritur shpenzimet publike pretendohet se  kështu “shërohen” edhe sëmundjet e ekonomisë e mëpastaj ato shëndetësore të një shoqërie apo popullsie të caktuar.
Për shembull, shtete si Suedia, Islanda apo Anglia e kohës së laburistëve mendohej se ishin, apo mendohet se janë, modele për zhvillimin e shëndetit të mirë dhe ekonomisë, parë shëndeti i mirë si pasojë pozitive e një ekonomie “vibrante”, të gjallë, e mbështetur dhe trumpetuar nga udhëheqës e personalitete si Franklin Delano Roosevelt apo Barack Obama, të cilët i ruajnë shpenzimet publike, pa kryer prerje mbi fondet përkatëse. Masa këto që priren nga populizmi, në rastin specifik të gjendjes ekonomike botërore.

Ndërsa Milton Friedman, Angela Merkel, bankierët e madje edhe Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN), të cilët kërkojnë (të aplikojnë) nga (në) shtete si Greqia, Spanja apo Britania e Madhe nën Konservatorët njëfarë kursimi, janë parë si “çuna të kqinj”, të cilët sjellin veçse rrënim dhe sëmundje…

Natyrisht, siç na mëson edhe jeta, çdo gjë ka më shumë nuanca, e gjërat nuk janë siç propaganduesit e mediave duan që të mendohet. Gjërat pra janë më të ndërlikuara nga sa mund të na duken duke u bazuar mbi bashkëlidhje të shpejta, pse jo emotive. Në këto raste ajo që mund të ndihmojë për të parë një kuadër të qartë është njëfarë sensi kritik, dhe të bazuarit e argumenteve mbi faktet dhe minimizmi në maksimum i spekulimeve.

Argumentet e para të mirëbazaura, të cilat e rrëzojnë këtë mënyrë disi të shtrembëruar të të parit të qasjeve të mësipërme, e më tej rezultateve që këto japin mbi shëndetin publik na e kanë dhënë Dorothy Thomas dhe William Ogburn. Këta ishin të habitur kur zbuluan se në Britani vdekjet rriteshin gjatë periudhave të prosperitetit ndërsa zvogëloheshin gjatë periudhave të reçesiont ekonomik.

Kjo gjë është raportuar edhe më vonë, për shembull në ekonomitë e tregut, dhe rezultatet kanë qenë të njëjta. Një model paradoksal, sepse meqë reçesioni në ekonomitë e tregut është i lidhur me papunësinë dhe të ardhura më të ulëta, njerëzit presinë që vdekshmëria të rritet; por në të kundërt vëzhgohet një zvogëlim i vdekshmërisë. Këtë fenomen, e kanë quajtur edhe “paradoksi i reçesionit të shëndetshëm” (healthy recession paradox).

Disa fakte: Pritshmëria e Jetës në Lindje (LEB – Life Expectancy at Birth ) në Greqi nga 79.6 që ishte në vitin 2007 u rrit në 80.3 vite në vitin 2009, ndërsa për të njëjtën periudhë në Irlandë LEB u rrit nga 81.6 në 81.9 vite. Kjo tregon se në dy vitet që ndoqën fillimin e Recesionit të Madh shëndeti i popullatave është rritur si në Greqi ashtu edhe në Irlandë, por përmirësimi në Greqi është mbi dy herë më i lartë se ai në Irlandë, ku aplikohen politika të ndryshme ekonomike. [1] [2]

Pra, matja e Pritshmërisë së Jetës në Lindje (LEB) apo masa të tjera si vdekjet e ujdisura (statistikisht) sipas shtresave të ndryshme moshore tregojnë se shëndeti i popullatës gjatë recesioneve, në të vërtetë, përmirësohet. Apo të paktën mund të thuhet me siguri se recesioni nuk ka atë efekt katastrofik që pretendohet e trumbetohet barbarisht nëpër media.
Nëse ky përmirësim i lehtë i Pritshmërisë së Jetës në Lindje vjen ngase njerëzit  me më pak punë kanë më shumë kohë për të kaluar në shtëpi me familjen e vetë duke u kujdesur për njëri-tjetrin (pse jo!), apo nëse i detyrohet kujdesit më të madh ndaj shëndetit (vetvetes) kur jemi nën tension, këtë nuk dimë ta themi akoma…

Shënime:
[1]  Të dhënat nga OBSH/Europë: European Health for All database (HFA-DB): http://www.euro.who.int/en/data-and-evidence/databases/european-health-for-all-database-hfa-db
[2] European health for all database (HFA-DB)/OnlineVersion:  http://data.euro.who.int/hfadb/

– – –

Të pëlqeu postimi?
Vendos një “Like” tek Faqja e Blogut në Facebook