Ferhormonet tek njeriu

Ferhormonet tek njeriu

Jam i sigurt se pjesa më e madhe e lexuesve të blogut tim e di se çfarë kihet parasysh me termin hormon. Hormoni është një substancë (kimike), që, e leshuar nga një qelizë/ind/organ kalon në qarkullimin e gjakut e mëpastaj mbërrin në qelizën/indin/organin shenjestër, ku në terma probabilistikë lidhet me receptorin përkatës dhe shkakton një reagim të caktuar, molekular, biokimik dhe më të ndërlikuar… Ferhormonet ,për të cilat do shkruaj sot, janë konceptualisht të ngjashme me hormonet, vetëm me një ndryshim: që dalin nga trupi i individit dhe veprojnë mbi trupin, pra organizmin, e një individi tjetër. Termi ferhormon vjen sikundër shumë terma të tjerë të fushës së biologjisë nga greqishjta e vjetër; pherin (të transferosh) dhe hormon (të eksitosh/të stimulosh).

Ferhormoni...

Ferhormoni…

Ferhormonet njihen prej kohësh në shumë lloje gjallesash, kryesisht të rangut më të ulët se njeriu.

Për shembull, njihet ekzistenca e ferhormoneve në komunikimin e bletëve, që janë insekte. Në rastet kur një bletë acarohet nga një stimul i caktuar rrethues, ajo prodhon një ferhormon që lajmëron bletët e tjera në koshere dhe i inkurajon të dalin prej aty duke promovuar agresivitetin në sjelljen e tyre.
Prodhimi i ferhormoneve nga bletët e acaruara, është kuptuar dhe mësuar nga bletërritësii i cili përdor tymin duke qetësuar bletët e stimuluara nga ferhormoni (i cili stimulon sjelljen e tyre agresive). Tymi i shpërndarë nga bletërritësi luan rolin e një inhibitori duke vepruar mbi receptorët e ferhormonit të gjendur në antenat e bletëve. Kështu ferhormoni i lëshuar nga në bletë nuk mund ta lajmërojë bletën tjetër, meqë tymi luan rolin e një zhurmuesi.

Pra ferhormonet nxisin një sërë sjelljesh, në një shumëllojshmëri gjallesash. Ndër këto po përmend edhe një shembull tjetër: atë të vëzhguar në disa lloje gjitarësh të cilët komunikojnë me anë të prodhimit të ferhomrmoneve seksualë.

Meshkujt e disa lloje të gjitarëve hetojnë dhe nuhasin me hundë në rajonin anogjenital të femrës. Hunda e meshkujve përmban një detektor special të ferhormoneve i quajtur organi vomero-hundor (vomeronasal organ). Me anë të nuhatjes dhe ekspozimit ndaj ferhormoneve mashkulli mund të jetë në gjendje të kuptojë nëse femra është duke ovuluar, çka do të ishte një gjë e mirë meqë energjitë e shpenzuara në aktin seksual nuk do të shkonin dëm.

Tani le të flasim pak për ferhormonet dhe njerëzit. Pavarësisht se ferhormonet janë identifikuar në shumë lloje gjallesash, roli dhe ndikimi i tyre në sjelljen dhe komunikimin (jo vetëm seksual) mes njerëzve është debatuar, made ashpër; shpesh edhe me qëndrime jo shumë shkencore. Një nga argumentet që përdoret për të arsyetuar dhe mbështetur tezën e një ndikimi aktual të pakët apo të paqenë të ferhormoneve në komunikimin mes njerëzve ka të bëjë me mungesën e provave për një organ vomero-hundor funksional. Të paktën flitet për mungesën funksionale aktuale, meqë në historinë tonë evolutive në organ të tillë të dekodifikimit të sinjaleve të ferhormoneve me shumë gjasa e kemi përdorur edhe ne, njerëzit.

Ferhormonet mendohet se qëndrojnë pas efektit të famshëm McClintock. Efekti McClintock ka të bëjë me sinkronizimin apo fllimin e njëkohshëm të ciklit menstrual të femrave që jetojnë në afërsi të njëra tjetrës, si për shembull anëtaret femra ne një familje. Efekti ka marrë emrin e psikologes Martha McClintock që hipotizoi e para se ferhormonet ishin përgjegjës për këtë sinkronizim.

Nga një numër jo i vogël studimesh kanë dalë dy steroide me funksion potencial si ferhormone: androstadienoni dhe estratetraenoli. I pari është një metabolit i testosteronit dhe gjendet në farën e mashkullit dhe në sekrecionet e zonës së sqetullës. Estratetraenoli nga ana tjetër është një estrogjen që gjendet në urinën femërore dhe që dihet se ndikon mbi sistemin nervor autonomik të mashkullit.

Sipas një studimi të muajit të fundit në Current Biology ferhormonet mund të kenë një rol në mënyrën se si ne perceptojmë dhe interpretojmë informacionet nën optikën e gjinisë. Kërkuesit që janë marrë me kërkimin hetuan mbi efektet e androstadienonid dhe të estratetraenolit në të atribuarit e gjinisë ndaj një PLW (point light walker). PLW është një bashkësi pikash të ndritshme që përfaqësojnë lëvzijen e një njeriu.

Autorët i ekspozuan subjektet e sekseve apo orientimeve të ndryshme seksuale ndaj androstadienonit, estratetraenolit apo një solucioni kontrolli ndërsa subjektet ishin duke parë lëvizen e pikave të shndritshme, që siç e thashë skematizonin lëvizjen e një njeriu. Subektet menjëherë më pas duhet të thonin nëse në figurën që shikonin, pra tek pikat e shndritshme, shikonin një mashkull apo një femër – sipas perceptimit të tyre.

Kërkuesit shkncorë vunë e se kur meshkujt heteroseksualë ekspozoheshin ndaj estratetraenolit shpeshtia e përgjigjeve “mashkull” binte. Në të kundër ekspozimi i femrave heteroseksuale ndaj të njëtit ferhormon nuk e modifikonte shpeshtinë e përgjigjeve të tyre në terma statistikorë.

Ekspozimi i femrave heteroseksuale ndaj androstadienonit rriste shpeshtinë e prëgjigjeve “mashkull”, por nuk ndikonte mbi shpeshtinë e përgjigjeve të meshkuve heteroseksualë.

Ndërsa rezultatet nga grupet e homoseksualëve dhe biseksualëve ishin disa ambige, jo të qarta. Estratetraenoli nuk kishte efekt mbi shpeshtinë e përgjigjeve, ndërsa androstadienoni rriti numrin e përgjigjeve “mashkull” tek meshkut homoseksualë, por edhe kjo rrite, raportonë shkencëtarët ishte shumë pak domethënëse në terma statistikorë.

Kështu, shkencëtarët hipotizojnë se estratetraenoli dhe androstadienoni qenë duke influencuar (biasing), respektivisht, burrat i pari dhe gratë i dyti, duke i bërë që në pikat e ndritshme të shikonin seksin e kundërt. (Pikat e ndritshme, ishin po të njëjtat, ajo që ndryshonte ishte perceptimi i subjektit pas ekspozimit ndaj ferhormonit të prodhuar nga seksi i kundërt.) Autorët thonë se këto substaca përçojnë informacione rreth maskulinitetit dhe femininitetit.

Autorët shtojnë se ka akoma shumë gjëra që mund të mësohen dhe se edhe pse ferhormonet në fjalë mund të përçojnë informacione specifike mbi gjininë e një subjekti, efekti i tyre në sjelljen e njeriut të sotëm mund të jetë i neglizhueshëm. Pra ferhormonet mund të jenë një mbete e historisë tonë evolutive të cilat mund të mos kenë ndonë ndikim domethënës. Ose në krahun e kundërt, mund të jenë pjesë e një sistemi të ndërlikuar komunikimi qëë vepron ende edhe sot, mes njerëzve, ndërsa jemi tërësisht të pandërgjegjshëm për to. Dhe ky sistem i rëndësishëm mund të ketë ndikime të forta në jetën tonë, siç mund të jetë zgjedhja e partnerit.

 

Bibliografia:
Zhou, W., Yang, X., Chen, K., Cai, P., He, S., & Jiang, Y. (2014). Chemosensory Communication of Gender through Two Human Steroids in a Sexually Dimorphic MannerCurrent Biology DOI: 10.1016/j.cub.2014.03.035

[Përshtatur nga: Neuroscientifically Challenged]

[Nëse postimi të pëlqeu, dhe do të qëndrosh i/e azhornuar, mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

————————————————————————————————-

Advertisements

Snowpiercer / Akullthyesi

Snowpiercer / Akullthyesi

Snowpiercer/Akullthyesi

Snowpiercer/Akullthyesi

Akullthyesi. Film dramatik, me ngjarje që më kujtojnë teoritë utopike socialiste (të lexuara diku, të nënkuptuar në mendimet mediokre të intelektualëve të majtë), me planifikime të ekonomisë dhe të jetës së njeriut. Natyrisht tek filmi me trenin akulthyes ka edhe klasa, që sipas protagonistëve janë të pashmangshme nëse i duam të mirën akullthyesit: treni është bota, ne jemi të mbijetuarit; ne jemi treni akullthyes dhe treni është njerëzimi. Lokomotiva është e përjetshme, esenca e saj është e pavdekshme. E qartë! Treni në fjalë, në barkun e gjatë dhe të ngrohtë të së cilit zhvillohen ngjarjet e filmit apokaliptik, është një vepër e inxhenierit Wilford, manjat i hekurrudhave, që duke kuptuar se si do të përfundonin ngjarjet vendos të ndërtojë një hekurrudhë, një lakesë që kalon në tërë botën. Të kryesh një xhiro të plotë të hekurrudhës mbarëbotërore kërkon një vit të plotë… aq sa kalimi nga viti në vit mbi të njëjtën pikë, mbi të njëjtën urë – diku në botën e ngrirë nga akulli – është tanimë një ceremoni e rëndomtë që shoqërohet nga urimet e vitit të ri.

Që njerëzit gjenden në barkun e trenit për shkak të epokës akullnajore artificiale të shkaktuar nga “jeshilët”, kjo kuptohet nga mesazhet zanore që dëgjohet në sfond, që në hyrje të filmit. Por si ka mundësi që “jeshilët”… “jeshilët”… një katastrofë të tillë? E pamundur, sepse “jeshilët” i duan të mirën botës!! Aq sa cdo vit shtrydhin trurin e tyre, jo medoemos jeshil, dhe hedhin fall se si do të jetë bota pas 100 vitesh. Që prej kohës kur jeshillëku ka dalë në modë, falli jep të njëjtin rezultat: ngrohja globale po sjell fundin e planetit! (duartrokitje histerike në sallë). Për këto përfundime nuk ka nevojë për fakte. Në mendjen e profetëve “jeshilë” faktet mund të fabrikohen. Njeriu është kanceri i botës! Njeriu po ngroh globin! Le ta ftohim botën, thanë jeshilët; dhe e ftohën… Rezultati? Një katastrofë mbarëbotërore…

Një nga vagonët e trenit (Vizatim artistik)

Një nga vagonët e trenit (Vizatim artistik)

Le të rikthehemi tek filmi. Thuhet se treni është shpëtimi i fundit i njerëzimit, se është vatra e fundit e jetës. Aty gjendet gjithcka nevojitet për të jetuar/mbijetuar nga i ftohti. Treni është i vetmjaftueshëm. I ndarë në vagonë, secili me një fnksion të caktuar. Tren i gjatë, tepër i gjatë, shumë më i gjatë nga sa mund të shfaqet gjatë filmit. Në vagonët e fundit, të mjerët, që krahasohen me këpucën që vesh këmba; në kahun tjetër koka, lokomotiva, mendja, inxhenjeri. Të mjerët, meqë kanë kaluar plotë 17 vite nga apokalipsi “jeshil”që i ktheu qiellgërvishtësit në shkopinjë gjigandë akulli, bëjnë ndonjë revolucion hera herës.
Kanë kryetarët e tyre, mes të cilëve gjendet edhe një plak i cili i mëson, për arsye që do të zbulohen më tej gjatë rrjedhës së ngjarjeve. Një kamp përqëndrimi për të mjerët, të cilët ushqehen me njëfarë ushqimi të parapregatitur, të paraplanifikuar, me bazë proteinike. Aq i duhet njeriut, tek e fundit – ky është vendimi i inxhinjerit shoqëror.

Revolucioni ndodh. Qëllimi i revolucionarëve është të mbërrijnë në vagonin kryesor, në zemrën e trenit, në lokomotivë. Në fund mbërrijnë, por më parë kalojnë një botë të tërë, nga vagoni në vagon, nga pisllëku dhe errësira e vagonëve të fundit, tek dritat shumëngjyrëshe të diskotekës ku argëtohen të pasurit, nga fabrika e xhelatinave të tyre proteinike të prodhuara nga një amalgam insektesh (?) të grira tek akuariumi me peshq tropikalë (një sistem i mbyllur, që kërkon planifikim qëndror për të funksionuar- kështu mësojnë të mjerët nga një prej arkitekteve shoqërore, e marrë peng nga revolucionarët)…

Gjatë revolucionit

Gjatë revolucionit

Gjatë rrugës, nga vagoni në vagon, ka humbje, natyrisht! Por në fund një grup i vogël mbërrin në fund. Ndërsa një i vetëm, i selesionuar nga rruga e gjatë “evolutive”, nga talenti i tij, drekon me Wilifordin.

Biseda është acaruese.

Përfundon keq… për trenin. Këputet si një krimb, nga barku i të cilit dalin njerëz të lirë. Jashtë jo gjithçka është e vdekur. Mbi shpatin e një mali aty afër vihet re menjëherë një ari polar. 17 vite të mbyllur në një kafaz, i krijuar nga një inxhenjer. Inxhenjer trenash, inxhenjer shoqëror, inxhenjer utopik. Një socialist perfekt, që me premtimin për të shpëtuar atë pak njerëzim të mbetur pas katastrofës “jeshile” e mbajti të burgosur për 17 vite.

[Nëse postimi të pëlqeu, dhe do të qëndrosh i/e azhornuar, mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

——————————————————————————

Disa lloje të reja gjallesash

Disa lloje të reja gjallesash

Më poshtë gjendet një album me fotografi të disa prej gjallesave më të veçanta të zbuluara kohëve të fundit.

[Nëse postimi të pëlqeu, dhe do të qëndrosh i/e azhornuar, mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

——————————————————————-

Psikologji spekulative dhe autoreferenciale

Psikologji spekulative dhe autoreferenciale

(nga Sciencemag)

(nga Sciencemag)

Vazhdojnë përgjigjet dhe kundër-përgjigjet siç edhe ankesat foshnjarake të ngjallura nga puna dhe përfundimet e Many Labs Replication Project – një projekt që prej disa kohësh ka marrë përsipër ripërsëritjen e disa kërkimeve shkencore të famshme në fushën e psikologjisë, më saktë të psikologjisë shoqërore.

Ripërsëritja e një kërkimi shkencor është një mjet themelor i metodës shkencore, meqë një konfirmim i dalë nga përsëritja e studimit/eksperimentit i jep një plus të madh përfundimeve të nxjerra nga studimi/kërkimi origjinal; në të kundërt nëse studimi/kërkimi shkencor origjinal nuk arrihet të përsëritet – gjithnjë duke zbatuar një metodologji të caktuar – kjo është një shenjë e keqe, që nuk flet aspak mirë për studimin, përfundimet e të cilit zhvlerësohen.

Projektit të Ripërsëritjes Many Labs i janë shtuar edhe 100 kërkues të tjerë, të gjithë të gatshëm për të hetuar disa nga studimet më të famshme të psikologjisë – të cilat studime, siç e përmenda, nuk po duket se shkojnë mirë me rigorozitetin shkencor.

Projekti ka ripërsëritur dhe ka verifikuar korrektësinë e 27 eksperimenteve të psikologjisë mjaft të njohur në leteraturën e fushës, dhe ka gjetur se, më shumë se gjysma e tyre kanë dhënë një dështim të pjesshëm ose të plotë. Korolari i menjëhershëm është: a është psikologjia një fushë shkencore, duke parë këtë pamjaftueshmëri “fryme shkencore” dhe këtë frymë të mbifryrë spekulative?

Megjithatë; Projekti Many Labs është sulmuar fort, kryesisht nga autorët studimet e të cilëve futën ujë dhe nuk i qëndruan dot provës së ripërsëritjes. Akuza e tipit “Ndihem si një kriminel hipotetik që nuk ka të drejtë mbrojtjeje dhe nuk ka mënyrë për të patur drejtësi”, vjen nga Simone Schnall nga Universiteti i Kembrixhit në Mbretërinë e Bashkuar, autore studimesh mbi “konjicionin e trupëzuar” (embodied cognition). Autorja ndihet nën akuzë pas përfundimit negativ të replikimit të një studimi të vitit 2008 që vinte në “dukje” se si ndjesia morale mund të manipulohej nga larja e duarve (pastërtia). Shtatë në tetë eksperimente që kanë të bëjnë me “konjicionin e trupëzuar” nuk patën një rezultat të mirë.

Vënia në dyshim e punës së studiuesve që bënë ripërsëritjet e eksperimenteve do të ishte krejt e panevojshme meqë është përdorur një protokoll i pre-regjistruar… pra janë sjellë në mënyrën më të mirë të mundshme, atë shkencore, çka, tani, nuk mund të thuhet për studiuesit që kishin ngritur në këmbë këto eksperimente. Pavarësisht gjithçkaje shumë tregohen ende kokëfortë në stoicizmin e tyre, duke folur për “replication bullying”.

Çka po ndodh është një ngjarje e paprecedentë të botën e psikologjisë. Po rritet tendenca, e shumë pritur por e vonuar, për të përdorur kriteret më rigoroze të mundshme dhe metodologji empirike dhe kërkime të bazuara mbi të dhëna, përkundrejt të qëndruarit në fushën e derisotshme të spekulimeve dhe të verifikimeve llafologjike autoreferenciale.

Një debat që nuk ka pse të mungojë, meqë mentaliteti shkencor duhet përdorur domosdo (edhe) në një fushë si psikologjia shoqërore, e cila ka disa kohë që kërkon të futet në rangun e shkencave, por pa mundur dot…

Bibliografia:

Rinstinkt blog, 2014

[Nëse postimi të pëlqeu, dhe do të qëndrosh i/e azhornuar, mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

————————————————————————-

Sëmundje autoimune / Artriti reumatoid

Sëmundje autoimune/ Artriti reumatoid

Artriti reumatoid – është një patologji infiamatore që përfshin si artikulacionet e vogla të ekstremiteteve ashtu edhe artikulacionet e mëdha, si artikulacioni i shpatullës, i byrrylit apo i gjurit.

Artriti reumatoid karakterizohet nga një proces infiamator i sinoviës, i bashkëlidhur me shkatërrimin e kërcit artikular të kockës. Ky lloj kuadri anatomopatologjik sugjeron për praninë e një përgjigjeje imunitare lokale.

Në sinovian e skuqur (me infiamacion) vihet re prania e linfociteve T CD4+, të linfociteve B të aktivizuar, të plazmaqelizave dhe të makrofagëve. Në rastet e rënda mund të jenë të pranishme nyje linfatike të mirë formuara të pajisura me qëndra germinative (shumuese).

Janë gjithashtu të pranishme mjaft citokina. Besohet se citokinat aktivizojnë qelizat sinoviale rezidente të prodhojnë enzima proteolitikë si kolagjenaza që shkatërrojnë (tresin) kërcin artikular. Për më tepër, në nivel artikular rritet edhe aktiviteti i osteoklasteve.

Natyra e kundërtrupave dhe e antigjenit të përfshirë në këtë menakizëm fiziopatologjik të formimit të imunokomplekseve është e panjohur. Megjithatë, në pacientët e pjekur të prekur nga artriti reumatoid janë shpesh të pranishëm kundërtrupa qarkullues IgM apo IgG të drejtuar kundër pjesëve Fc të vet molekulave IgG.

Ndërlikimet sitemike të artritit reumatoid janë vaskuliti me shumë gjasa i shkaktuar nga imunokomplekset, dhe më tej, dëmet mushkërore.

Rinstinkt Rat, 2014

[Nëse postimi të pëlqeu, dhe do të qëndrosh i/e azhornuar, mos harro të vendoshësh një “Like” tek faqja e blogut në Facebook.]

——————————————————————–