Epidemiologji – Testet e screening-ut (hetimit të popullatës)

Testet e screening-ut (hetimit të popullatës)

Çfarë është një test screening-u?

Ka të bëjë me aplikimin e një testi, një ekzaminimi apo të një tjetër procedure mbi subjekte josimptomatikë me qëllim identifikimin e një patologjie potenciale në fazën e vet më të hershme, kur një ndërhyrje mund të modifikojë në mënyrë të ndjeshme historinë e saj natyrore.

Objektivi parësor i një testi screening-u (hetimi të popullatës) është që të zvogëloj incidencën (goditjen) dhe vdekshmërinë e një sëmundjeje nëpërmjet diagnozës paraprake (të hershme) dhe më pastaj ndërhyrjes terapeutike të rrufeshme.

Ekzistojnë disa nivele parandalimi për sëmundjet…

Përpara se sëmundja të vendoset. Parandalimi parësor – heqja e faktorëve të rriskut, si për shembull: fushata kundër tymit të duhanit apo kundër alkolizmit. Apo reduktimi i efekteve të ekspozimit, për shembull vaksinimi.

Sëmundja është vendosur, por nuk është ende e dukshme nga pikëpamja klinike. Parandalimi dytësor – gjetja e hershme e rasteve të sëmura që nuk e shprehin sëmundjen klinikisht, nëpërmjet një testi screening-u (hetimi të popullatës). Për shembull: Pap test, mamografia, gjak okult në fekale, PSA etj.

Sëmundja shfaqet klinikisht. Parandalimi tretësor – ka të bëjë me dhënien e një terapie adekuate dhe rehabilitimin e pacientit për të zvogëluar apo parandaluar pasojat negative të vet sëmundjes. Për shembull: asistimi i individëve që kanë pësuar infarkt të miokardit.

Llojet e testeve të screening-ut

Testi i screning-ut mund të jetë një pyetësor i përëbërë nga një bashkësi pyetjesh mbi gjendjen e shëndetit/sëmundjes (për shembull: testi mbi konsumin e alkolit i Michigan-it – MAST).
Mund të jetë edhe një ekzaminim klinik. Për shembull: matja e presionit arterioz të gjakut, të presionin brendaokular etj.
Apo një test laboratori – si ai i matjes së nivelit të sheqerit në gjak – apo akoma më tej imazherik, si ekografia.

Testi i hetimit të popullatës (screening test) i klasifikon subjektet që i nënshtrohen hetimit në dy kategori: pozitivët që kanë një probabilitet të lartë për të qenë të sëmurë, dhe negativët që kanë një probabilitet të lartë për të qenë të shëndetshëm.

Që një sëmundje të mund të hetohet hershëm nëpërmjet një test screening-u duhet që ajo të ketë: pasoja të rënda, prevalencë të lartë, histori natyrore të njohur, një periudhë të gjatë latence, mundësi trajtimi, prognozë më të mirë nëse diagnoza kryhet në DPCP (Detectable Preclinical Phase).

Një test screening-uu duhet të plotësojë disa kritere: të kushtojë pak, të jetë i lehtë për t’u kryer, të jetë pak invaziv për pacientin, të jetë i pranuar nga popullata që do të hetohet, të jetë i sigurt, dhe të jetë i vlefshëm.

Si vlerësohet një test screening-u?

Tabelë ndihmëse

Tabelë ndihmëse

Testet e screening-ut vlerësohen në terma të vlefshmërisë, të performancës dhe të efikasitetit.

Vlefshmëria e një programi screening-u (hetimi) matet nga sensibiliteti (ndjeshmëria) dhe specificiteti.

Sensibiliteti – probabiliteti për të patur një test pozitiv në prani të sëmundjes (a/a+c).

Specificiteti – probabilitetit për të patur një test negativ në mungesë të sëmundjes (d/d+b) .

Sensibiliteti dhe specificiteti pjesërisht përcaktohen nga i ashtuquajturi “kriter i pozitivitetit”. Me kriter pozitiviteti kishte parasysh vlera për të cilën testi i screening-ut (hetimit) konsiderohet pozitiv. Kjo vlerë është një pikë nga spektri i rezultateve të mundshme të testit, i cili spektër shtrihet nga “artësisht normal” tek “qartësisht patologjik”.

Nëse kriteri i pozitivitetit është i ulët, testi i hetimit të popullatës do të jetë shumë i ndjeshëm (sensibël), e kështu do të jetë në gjendje të identifikojë të gjithë subjektet me presion të lartë, për shembull. Në këtë rast testi do të ketë detyrismisht specificitet të ulët dhe do të identifikojë, gabimisht, si me presion të lartë, shumë subjekte që presionin  e gjakut e kanë normal. Në rastin e anasjelltë (të kundërt), testi do të jetë shumë pak sensibël dhe shumë specifik.

Vlera e kriterit të pozitivitetit vendoset sipas nevojave shëndetësore. Preferohet sensibilitet më i lartë kur të humbasësh raste është një gjë e rëndë, kur ndërhyrja në fazat e hershme është e rëndësishme (në raste tumori), apo në rastin e sëmundjeve infektive si SIDA apo sifilisi.
Preferohet specificitet më i lartë kur ekzaminimet e mëpasshëm për diagnozën janë tepër invazivë apo tepër të kushtueshëm.

Performanca – Performanca e një testi screening-u vlerësohet nga:

Vlera parashikuese pozitive VPP – probabiliteti që një person të jetë realisht i sëmurë kur ka një test pozitiv (a/a+b).

Vlera parashikuese negative VPN – probabiliteti që një person të jetë realisht i shëndetshëm kur ka një test negativ  (d/d+c).

Efikasiteti – Efikasiteti i një programi screening-u vlerësohet nëpërmjet matjes së zvogëlimit (reduktimit) të incidencës dhe vdekshmërisë së një sëmundje të caktuar tek personat që i nënshtrohen hetimit (screening-ut).

Gjatë vlerësimit të efikasitetit të një programi hetimi të popullatës duhet të kemi kujdes nga prania e bias-ve të mëposhtëm: self-selection, lead time bias, length time bias.

© Rinstinkt, mbi tekstin

————————————————————————————————–

Advertisements

Një mendim mbi “Epidemiologji – Testet e screening-ut (hetimit të popullatës)

  1. Pingback: Detektimi i hershëm i kancerit (2): Testi i PSA | Rinstinkt

Lini një koment

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshoje )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshoje )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshoje )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshoje )

Po lidhet me %s