Bozoni i Higgsit (2)

Bozoni i Higgsit (1)

Çfarë është bozoni i Higgs-it?

Bozoni i Higgs-it është një ndërmjetës (“mediator”) në një fushë. Por ç’do të thotë kjo? Çfarë është një fushë? Të gjithë eksperimentojmë përditë dy fusha, të paktën: atë elektromagnetike dhe atë gravitacionale.

Një fushë, në kuptimin fizik  është një diçka që “penetron” apo “influencon” të gjithë hapsirën dhe që lejon të transportohen informacione të caktuara nëpërmjet të ashtuquajturve mediatorë (apo ndërmjetës), që nuk janë gjë tjetër veçse “pikëza” të vet fushës (apo në vet fushën).

Pra, imagjinoni universin si një pishinë plot me një lëng që herë pas herë formon brenda vetes disa grupime më “të dëndura”. Ja, fusha (elektromagnetike, gravitacionale , e Higgsit) është lëngu, ndërsa ndërmjetësit janë këto “pikëza” (elektrone, gravitone <që deri më tani nuk janë vëzhguar asnjëherë>, bozone të Higgsit, përkatësisht).

Dhe, këto “pikëza” (për ta bërë më të thjeshtë mendoni për pikëzat që krijohet kur mielli apo niseshteja nuk përzihet mirë me ujin!), transportojnë informacione: për elektronet, për shembull, korrenti elektrik (rryma elektrike), për gravitonët hipotetikë pesha, për bozinin e Higgsit masa e çdo thërrmije.

Përse ështe kaq shumë i rëndësishëm Bozoni i Higgsit?

Teoria e fushave (shpesh e quajtur thjesht “e thërrmijave” dhe e emërtuar “modeli standard”) në origjinë nuk shpjegonte se si ishte e mundur që thërrmijat elementare (pra përbërësit e fundit të gjithçkaje, edhe të njerëzve) kishin masë. Por, që kishin masë, kjo ishte e qartë… duke qenë se ne jemi të përbërë prej thërrmijash, dhe nëse pozicionohemi sipër një peshoreje, treguesi i saj lëviz. Pra do të thotë se nga diku, masa vjen, me patjetër.

Peter Higgs-i, studioi problemin dhe mbërriti në përfundimin se duhej të kishte një fushë (të ngjashëm me atë elektromagnetik apo gravitacional) që gjeneronte “masën” dhe ndërmjetësi (mediatori) – pra thërrmija që transportonte informacionin “masë” – ishte bozoni për të cilin po flasim.

Por, si ia bën një thërrmijë (apo një trup) që të përftojë masën? Kthehemi tek shembull i pishinës me lëngun brenda saj. Nëse unë futem brenda do të lëviz me më shumë vështirësi sesa jashtë saj, do të ndihem më i rëndë. Sikur kam fituar masë (edhe pse kisha mjaftueshëm të tillë edhe më përpara!). Ja, unë dhe lëngu i pishinës, jemi si një thërrmijë çfarëdo dhe fusha e Higgsit.

Sikundër mund të keni lexuar masa e bozonit të Higgsit tregohet me “GeV” ose më saktësisht me “GeV/c^2”, ku c= shpejtësia e dritës në zbrazëti, ndërsa ^2 do të thotë “ngritur në katror”.

Për masën, të gjithë do të kishin pritur që ajo të tregohej me një njësi matëse të tipit gram, miligram ose ndonjë nënfish të saj si, pikogram, femtogram e të ngjashme. Në fakt, në këtë rast – por edhe në rastet e thërrmijave  të tjera – kemi këtë “GeV”,  që do të thotë “xhigaelektronvolt”, pra një miliard elektronvolt, që është një njësi matëse e energjisë dhe jo e masës.

Përse?

Përgjigjia është mjaft e thjeshtë: kur shkojmë pafundësisht drejtë të voglës është e pamundur të matësh drejtëpërdrejtë masat (e thërrmijave, për shembull të elektronit). Përkundrazi, është e mundur, me instrumente të përshtatshme, të matet energjia kinetike e një thërrmije. Dimë gjithashtu që në këto nivele vlen relacioni “E=mc^2”, kjo falë Albert Ajnshtajnit (ku E=energjia kinetike, m=masa dhe c=shpejtësia e dritës në boshllëk). Masim E-në, pra energjinë kinetike të thërrmijës, dhe nëpërmjet formulës që merr formën “m=E/c^2” përftojmë masën.

————————————————————————————-

Advertisements

Një mendim mbi “Bozoni i Higgsit (2)

  1. Pingback: Bozoni i Higgsit (1) | rinstinkt

Lini një koment

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshoje )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshoje )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshoje )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshoje )

Po lidhet me %s