Xhordano Bruno

Xhordano Bruno (1548-1600) – mendimtar italian, materialist dhe ateist, kundershtar i hapur i skolaktikes dhe luftetar kundër katolicizmit. F.Engelsi e ve Brunon midis atyre “titaneve për forcen e mendimit, pasionin dhe karakterin, për shumeanshmerine dhe diturine”, te cilet u ngriten ne lufte kundër feudalizmit ne epoken e Rilindjes.

Botekuptimi i Brunos u formua nen ndikimin e drejteperdrejte te shkencave progresive te natyres, ne lufte kundër botekuptimit teologjik dhe feudal. Brunoja lindi ne qytetin Nola afer Napolit. Ne vitin 1572 u be prift ne qytetin Kompanje. I paditur si heretik, ne vitin 1575 ai braktisi urdhrin e dominikaneve dhe shkoi ne Rome. Pas procesit qe filloi inkuizicioni kundër tij, u shperngul ne veri te Italise dhe me vone ne Zvicer dhe ne France, ku lexoi leksione për astronomine dhe filozofine. Ne vitin 1583 Brunoja shperngulet ne Angli. Ne universitetin e Oksfordit ai doli kundër kozmologjise se Aristotelit e Ptolemeut, qe mbrohej nga kisha, dhe beri disa dispute te ashpra publike me skolastet dhe teologet oksfordas. Pas konfliktit me profesoret e Oksfordit, Brunoja u rikthye ne Londer, ku botoi ne gjuhen italiane shumë vepra te tij, midis tyre vepren kryesore filozofike – dialogun “Mbi shkakun, fillimin dhe unitetin” (1584) dhe veprat qe u kushtohen pikepamjeve kozmologjike “Gosti ne hi”(1584) dhe “Mbi pafundesine, gjithesine dhe boterat”(1584). Ne vitin 1585 Brunoja u largua nga Londra dhe, pas një qendrimi te shkurtër ne Paris ku beri (ne Sorbone) një disput te mash me skolastet, u kthye ne Gjermani. Ne vitin 1590, Brunoja u vendos ne Frankfurt mbi Majn, ku u muar me botimin e veprave te tij. Ne këtë kohe ai shkruajti dhe botoi veprat: “Mbi tre llojet, me te voglin dhe masen”(1591). “Mbi monaden, numrin dhe figuren”(1591). Ne vitin 1592 Brunoja iu dorezua tradhetisht inkuizicionit. Gjatë qendrimit prej tetë vjetesh ne burg, i akuzuar nga inkuizicioni i Romes si heretik, Brunoja me guxim dhe burreri bindjet e veta. Torturat e inkuizitoreve për ta detyruar te hiqte dore nga mesimet e tij nuk e perkulen. Brunoja u denua me vdekje dhe u dogj ne Sheshin e Luleve (Piazza dei Fiori) ne Rome.

Brunoja ka hyre ne historine shkences, para se gjithash, si shprehes i pikepamjeve te reja kozmologjike, qe zgjeronin perfytyrimet mbi boten, te paraqitura ne vepren madheshtore te Kopernikut “Mbi rrotullimin e sferave qiellore”(1543). Brunoja u be partizan i flakte i mesimeve te Kopernikut dhe parashtroi një sere tezash qe nuk kuptoheshin ne epoken e tij, por qe u vertetuan vetëm nga zbulimet astronomike te mevonshme. Duke zhvilluar doktrinen e Kopernikut, Brunoja me një mendjeprehtesi te jashtezakonshme, me pasion dhe bindje shtroi idene për pafundesine e gjithesise, për botet e panumerta. Ai e quante Diellin si një yll te zakonshem dhe thoshte se ekziston një numer i pafund trupash te ngjashem me Diellin tonë, prej te cilave asnjeri nuk ndodhet ne qëndër te gjithesise, ose se “Gjithesia nuk ka kufi dhe fund, por është e pamatshme dhe e pakufijshme”. Brunoja parashikoi zbulimin e planeteve, qe nuk njiheshin ne kohen e tij, ne kufijte e sistemit tonë diellor. Ne vepren “Mbi te pamatshmen dhe te pallogarishmen” ai shfaqi supozimin për rrotullimin e Diellit dhe te yjeve rreth vetes. Ne kozmologjine e tij Brunoja hidhte poshtë pikepamjet absurde mbi kundervenien midis Tokës dhe qiellit, te cilat ishin shenjteruar nga traditat shumeshekullore dhe qe mbroheshin me xhelozi nga autoritetet kishtare. Te njejtat ligje, thoshte ai, zoterojne ne te gjitha pjesët e gjithesise, ekzistenca dhe levizja e sendeve u nenshtrohen kudo po atyre rregullave. Ligjet e Tokës janë edhe ligjet e yjeve. Toka dhe qielli kanë te drejta te barabarta si pjesë te se njejtes gjithësi.

Brunoja shfaqi mendimin për mundesin e jetës ne botera te tjera, duke i dhene një goditje te ashper antropocentrizmit. Materializmi dhe ateizmi filozofik i Brunos u bene një arme e fuqishme e luftes kundër skolastikes dhe fesë dhe paten një ndikim te madh ne zhvillimin e metejshem te filozofise dhe te shkencave te natyres.

Advertisements

Lini një koment

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshoje )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshoje )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshoje )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshoje )

Po lidhet me %s