Evolucioni i njeriut: evolucioni i trurit të njeriut

Evolucioni i trurit të njeriut

Kur flitet për evolucionin njerëzor, dhe në veçanti për evolucionin e trurit – që është organi më kompleks i trupit tonë, dhe për shumë aspekte ende i panjohur – është e vështirë të identifikosh një kauzë të vetme selektive që të mund të justifikojë këtë farë zhvillimi të pësuar.

Në këtë rast, pra në rastin e evolucionit të trurit, do të ishte më mirë të flitej, në vend të “shkaqeve”, për unaza me prapaverpim, katalizuese apo inhibuese. Pra për një zinxhir ngjarjesh të cilat duke vepruar në mënyrë pozitive apo negative mbi fenomenin fillestar mund të përshpejtojnë apo ngadalësojnë të gjithë procesin.

Kështu, jeta e primatëve në pyll, kishte përcaktuar zhvillimin e gishtit të madh të përthyeshëm, i cili mundësonte manipulimin e imët të objekteve së bashku me kapjen e forcës.

Gjithsesi, edhe pse i rëndësishëm, ky modifikim evolutiv nuk ishte i vetmi që kishte prekur “të afërmt” tanë evolutiv primitivë.
Në pyll, për shembull, mungonin predatorët e egër dhe të super-specializuar të savanës, por ishte thelbësore për ushqyerjen dhe mbijetesën njohja e saktë e frutave të ngrënshme dhe aq më tepër kapja e tyre “në fluturim” e sipër, pra pa rënë nga dega.
Natyrisht për të patur një perceptim sa më të saktë të thellësisë në të cilën një objekt ndodhet në plan dhe hapsirë, gjallesa (kafsha) duhet të zotërojë një shikim stereoskopik i cili mundësohet nga patja e të dy syve në pozicion sa më ballor. Vizioni trepërmasor krijohe nga mbivendosja e pjesshme e fushave pamore të syve.

Jo vetëm kaq; ndërsa paraardhësit e primatëve e zhvillonin aktivitetin e vet kryesisht natën, primatët e zhvillonin veprimtarinë e tyre ditën duke u bërë të ndjeshëm ndaj një spektri të gjërë ngjyrash (lidhja me qelizat receptoriale të rrjetëzës).

Njëkohësisht ndjeshmëria ndaj erërave apo aromave, filloi të dobësohej, ngase më pak e nevojshme; në pyll erëra kishte me bollëk. :D kështu turiri (hunda) filloi të bëhej gjithnjë e më shumë e sheshtë…

Ndalëngadalë, nën presionin evolutiv, nën presionin e një mizërie faktorësh rrethanorë dhe sistemeve të ndërlikuara me prapaveprim, primatët morën pamjen që kanë sot, që ne njohim.

Por nuk po ndryshonte vetëm pamja e jashtme. Cilësia dhe sasia e informacioneve dhe stimujve që shkonte drejt sistemit nervor qëndror, dhe në veçanti drejt trurit, ishte rritur ndjeshëm. Kjo falë manipulimit të objekteve – i mundësuar nga gishti i madh i përkulshëm – i cili lejon lëvizje më komplekse, më të ndërlikura…

Për më tepër, fluksi i mesazheve pamore dhe dëgjimore u rrit dhe u bë gjithnjë e më shumë i artikuluar: për të përpunuar këtë lum stimujsh, informacionesh, truri duhej të transformohej dhe të bëhej më i shpejtë, më i fuqishëm, pra të ishte në gjendje që të rriste fuqinë e vet (kujdes intencionin po ia japim ne!) në mënyrë proporcionale me rritjen e fluksit të informacioneve.

Gjatë evolucionit truri është zhvilluar kryesisht në strukturat cerebrale të përparme dhe sipërfaqësore. 1-Makako 2-Shmpanze 3-Gorillë 4-njeri.

Gjatë evolucionit truri është zhvilluar kryesisht në strukturat cerebrale të përparme dhe sipërfaqësore. 1-Makako 2-Shmpanze 3-Gorillë 4-njeri.

Sistemi neuronal, i vjetri le të themi, nuk ishte në gjendje të suportonte sasinë e madhe të informacioneve. Kështu “mbijetonin” individët më të aftë për të u përshtatur ndaj këtyre kushteve të reja, të pjesshme – fitness-i i famshëm. Atyre me sistemin “e vjetër” neuronal, u shkonte truri në qark të shkurtër.  :D

Rritja e stimujve të perceptuar imponoi, kështu, riorganizmin e rrjetave neuronale, duke ushtruar një presion selektiv që shpinte në zhvillimin e një truri cilësisht të ndryshëm, më të madh, dhe mbi të gjitha të organizuar më mirë.

Ndryshe nga sa ndodh, apo ka ndodhur zakonisht, pra sipas “normës” evolutive, evoluimi i trurit nuk kishte lidhje me ngjarje “të jashtme” ndaj organizmit. Në të kundërt i detyrohet ndryshimeve “të brendshme” të prodhuar nga modifikimet fizike të primatëve të parë.

Neokorja (neokorteksi), që është zona e trurit ku përpunohen perceptimet ndijimore,  zgjerohej gjithnjë e më shumë. Si korolar i ndryshimeve cerebrale pati edhe një ndryshim të sjelljes.

Në mënyrë jo të drejtëpërdrejtë, zhvillimi i trurit, dhe pasojat komportamentale që ky zhvillim solli, kontribuan në ruajtjen, pra konservimin e morfologjisë së pjesëve të tjera të trupit.

Pra, nëse ndryshimet e sjelljes mjaftojnë, të vetme, për të përballuar dhe kaluar vështirësitë e mbijetesës, trupi nuk pëson më presione selektive. Këtu, mëpastaj, futet në lojë kultura (ah, jo kultura në terma të letrarucëve).  :)

-

Rinstinkt 2013

Transplanti i kokës

Sergio Canavero, neurokirurg me famë botërore, është gati për transplantin e parë të kokës.

Sergio Canavero është një doktor me famë ndërkombëtare. Në vtin 2008 arriti të zgjonte nga gjendja vegjetative  prej dy vitesh një njëzetëvjeçare. Sot prezanton një ekskluzivë botërore, transpalantin e kokës, që me siguri do të ndez një debat të ri etik.

The impossible of today will become the possible of tomorrow

-Tsiolkovsky AT (1857-1935; Father of Astronautics)-

Teknikisht transplanti i kokës është i mundur

gray headËshtë një projekt që hap skenarë të denjë për një roman apokaliptik fantamjekësor. Transplanti i kokës tek njeriu është teknikisht i mundur. Dhe pas pak vitesh mund të kthehet në realitet – kështu deklaron doktor Sergio Canavero, neurokirugr në Torino, i cili i është imponuar komunitetit shkencor që prej 2008, kur “rizgjoi” me anë të “elektrostimulimit” një njëzetëvjeçare në gjendje vegjetative permanente nga 2006. Një sukses unik në botë që i mundësoi klasifikimin e pacientit nga gjendje vegjetative permanente në gjendje minimalisht të ndërgjegjshme.

Sfida  e re e transplantit të kokës

Projekti HEAVEN/GEMINI (Head Anastomosis Venture with Cord Fusion), ose  ndryshe mundësia për të shkrirë dy trakte të ndryshme të palëcs kurrizore, atë të një trupi (donator) me palcën kurrizore të trupit marrës (pra që ka trurin). Një transplant koke, ose trupi, varet se si e shikon çështjen…

Sipas Surgical Neurology International, revista onlajnë që ka botuar punën e Canaveros, projekti “hap një fushë komplet të re për mjekësinë bashkëkohore”.

Vështirësi të kapërcyera

palca kurrizore gray“Vështirësitë teknike janë kaluar falë përdorimi të inxhenierisë qelizore”, thotë Canavaro dhe shpjegon se si mund të realizohet kjo lloj ndërhyrje dhe se si rindërtohet integriteti apo vazhdimësia e palcës kurrizore të të dy “subjekteve”. Rivendosja e integritetit të palcës kurrizore, dhe më mikroskopisht rivendosja e integritetit të fibrës nerovre të prerë, është edhe pika kyçe e ndërhyrjes. Kjo tanimë është plotësisht e realizueshme, së pari falë mundësisë për të kryer një prerje jashtëzakonisht pak traumatike, minimale,  mjaftë të hollë. Një prerje e tillë nuk përket me dëmtimin traumatik që pësojnë paraplegjikët dhe tetraplegjikët, në të cilët dëmi në palcën kurrizore është më i përhapur, më kompleks dhe me dëmtime më të thella. Së dyti një ndihmë në rivendosjen e integritetit të fibrave nervore vjen nga shkrirja e zgjatimeve nervore duke shfrytëzuar substanca që janë në gjendje, pra, të rindërtojnë integritetin e fibrave në fjalë.

Ndërhyrja realizohet në hipotermi të thellë (15 gradë celsius) për të ruajtur sistemin nervor (trurin).

Kandidatët e mundshëm për transplantin e kokës

Marrësi mund të jetë një pacient që ka një sëmundje të rëndë  degjenerative neuromuskulore. Por edhe një tetraplegjik mund të kandidojë. Donatori (i trupit) në të kundërt do të jetë një person që, për fat të keq, ka humbur jetën për shkak të një traume të mirëfilltë të kokës, pra pa dëmtime të pjesëve apo organeve të tjera të trupit. Po ashtu një donator do të ishte një individ që ka humbur jetën për shkak të një iktusi fatal.

Debati etik mbi këtë lloj transplanti

Mbi bazën e argumentimeve takniko-shkencore transplanti i kokës duket se në një të ardhme jo shumë të largët mund të realizohet me sukses.
Por nuk duhen lënë mënjanë pështjellimet etike. Projekti HEAVEN hedh baza të reja për zgjatjen e jetës. “Shoqëria duhet të fillojë të mendojë mbi një mënyrë për disiplinuar këtë procedurë” – thotë Canavero, “përpara se kjo ndërhyrje revolucionare, e projektuar për të ndihmuar shumë të sëmurë që vuajnë, të bie në duart e ndonjë kirurgu pa shumë skrupuj”.

-

Artikulli mbi projektin:

  • Canavero S. HEAVEN: The head anastomosis venture Project outline for the first human head transplantation with spinal linkage (GEMINI). Surg Neurol Int 2013;4, Suppl S1:335-42

-

Rinstinkt, Qershor 2013 – (Përshtatje nga: Oggi.it)

——————————————————————————-

Ndërgjegjja (3) – Përmbledhje

Ndërgjegjja (1); Ndërgjegjja (2)

Ndërgjegjja (3) – Përmbledhje

Përmbledhje

  • Të dhëna klinike dhe eksperimentale tregojnë se substrati i ndërgjegjes qëndron në një rrjet të shpërndarë elementësh të ndërlidhur në kontekstin e sistemit talamus-kore trunore.
  • Të tjera struktura nervore, si truthi (truri i vogël) rrugët motore, rrugët ndijore dhe bërthamat e bazës, nuk duket se janë të nevojshme që të manifestohet ndërgjegjja.
  • Nga ana fenomenologjike, çdo eksperiencë (që kryhet apo perceptohet kur jemi të vetdijshëm) është jashtëzakonisht informative, në kuptimin që lind nga një repertor gjëndjesh jashtëzakonisht të mëdha, dhe në të njëjtën kohë është e integruar, në kuptimin që përjetohet si një dhe e pandarë.
  • Sipas teorisë së informacionit të integruar, një sistem fizik është i vetdijshëm (i ndërgjegjshëm) në masën në të cilën është në gjendje të integroj informacion (që kësisoj përbën një sistem njësor, të bashkuar, unitar, që ka në dispozicion një numër të madh gjendjesh të mundshme).
  • Arkitektura e lidhjeve në sistemin talamus–kore trunore, që karakterizohet nga bashkë-ekzistenca e specializimit dhe integrimit funksional, lejon integrimin e sasive të mëdha të informacionit.
  • Arkitektura e strukturave të tjera nervore, mes të cilave truthi (truri i vogël), rrugët ndijore, rrugët motore dhe bërthamat e bazës, nuk lejojnë (aspak) arritjen (apo krijimin) e niveleve të larta të informacionit të integruar.
  • Aftësia e sistemit talamus-kore trunore për të integruar sasi të mëdha informacioni varet, përveç arkitekturës së lidhjeve ndërneuronale, nga disa parametra neurofiziologjikë dhe mund të reduktohet fortësisht gjatë disa gjendjeve si gjumi apo epilepsia.
  • Koha e vetdijes (ndërgjegjjes), në mënyrë eksperimentale, përputhe me kohën që rezulton teorikisht e nevojshme për integrimin nervor të informacionit të thithur.

© mbi tekstin, Rinstinkt, Shkurt 2013

———————————————————–

Ndërgjegjja (2) – Ndërgjegjja si aftësi për të integruar informacion

Ndërgjegjja (1)

Ndërgjegjja (2) – Ndërgjegjja si aftësi për të integruar informacion

Shkruajta, në shkrimin e mëparshëm, mbi veti, anatomike, fiziologjike e klinike që janë themelore për ekzistencën e eksperiencës së ndërgjegjshme. Bazuar në këto veti, dhe të tjera – të cilat unë i kam përmendur vetëm në mënyrë të kithët – është zhvilluar një teori që është në gjendje të jap një vizion sistematik të raportit mes trurit dhe nëdrgjegjjes(vetdijes).

Ndërgjegjja si aftësi për të integruar informacion

Sipas teorisë së sinformacionit të integruar, një sistem fizik është i ndërgjegjshëm (vetdijshëm) në masën me të cilën është i aftë të integrojë informacione. Ky përkufizim lind nga studimi i vetive të dy karakteristikave thelbësore të ndërgjegjjes, saqë ndonjëherë as që merren parasysh kur flitet për një gjë të tillë.

integrim informacioni1-Eksperienca e ndërgjegjshme është e pasur me informacion në kuptimin që është e difencuar, pra që repertori i mundshëm i gjendjeve të ndryshme të vetdijes është jashtëzakonisht i larmishëm. Për shembull, kur shikojmë qiellin blu, përjashtojmë një sërë gjendjesh të tjera alternative (si të kuq, të portokalltë, të errët, sikur jemi në një dhomë të mbyllur, në kinema, apo sikur po shohim një diapozitiv etj.).

2-Eksperienca e ndërgjegjshme është e integruar, në kuptimin që çdo gjendje e vetdijes përjetohet si një entitet i vetëm, unik. Për shembull, nuk do të mund kurrë të jemi të ndërgjegjshëm veças për fushën pamore të majtë dhe atë të djathtë. Jemi të ndërgjegjshëm për një fushë të vetme pamore.

Pasuria e  informacionit dhe integrimi i tij, janë dy karakteristika aq të nevojshme dhe aq të bashkëlidhura me rrjedhën e ndërgjegjjes së përditshme saqë shpesh kemi vështirësi për t’i dalluar.

Substrati i ndërgjegjjes duhet të jetë një sistem i përbërë nga shumë elementë funksionalisht të ndryshëm (nga lind/vjen informacioin) që gjithsesi janë ngushtësisht të ndërlidhur mes tyre për të formuar një të tërë të pandashme (integrimi i informacionit). Mund të duket banale, por nuk është aspak e tillë: bëhet fjalë për një ekuilibër të brishtë mes diversitetit dhe unitetit.

Kjo mënyre e të parit të problemit të ndërgjegjjes ndihmon në zgjidhjen e disa paradokseve që i përkasin raportit mes trurit dhe ndërgjegjjes.

Për shembull – problemin e shtrova edhe më lartë – shpjegon se përse një dëmtim i sistemit talamus-kore trunore mund të shkaktojë koma, ndërsa heqja in toto e trurit të vogël (një strukturë me akoma më shumë neurone) nuk ka asnjë efekt mbi ndërgjegjjen: ndërsa sistemi i parë është i përbërë nga elementë funksionalisht mjaft të ndryshëm por të integruar mes njëri-tjetrit me fibra nervore distancë-shkurtër dhe distancë-gjatë, i dyti (truri i vogël) ka një strukturë thjesht modulare, jo të integruar.

Në mënyrë analoge, teoria shpjegon se përse ndërgjegja reduktohet gjatë gjumit me valë të ngadalta, edhe pse truri qëndron mjaft aktiv: gjatë gjumit zonat e ndryshme të kores trunore qëndrojnë aktive dhe reaktive por humbasin aftësinë për të komunikuar me njëra-tjetrën, siç ndodh në rastin e trurit të vogël. Anasjelltas, teoria parashikon se gjatë një krize epileptike, ndërgjegjja zhduket, jo për shkak të ndonjë difekti në integrim (të gjithë neuronet aktivizohen në unison), por për shkak të humbjes së informcionit. Në këtë rast zonat e ndryshme të kores trunore e humbasin specificitetin e vet funksional, dhe kështu ngushtohet repertori i gjendjeve të mundshme: ose gjithçka është e ndezur, ose gjithçka është e fikur.

Si përfundim, ndërgjegjja implikon një aftësi të jashtëzakonshme për të integruar informacion. Sipas kësaj teorie, shfaqjet e shumta të ndërgjegjjes mund t’i atribuohen mënyrave të integrimit të informacionit: atje ku  ndryshon aftësia për të integruar informacione, ndryshon edhe niveli i ndërgjegjjes dhe anasjelltas. Siç ndodh edhe në mekanikën statistike, atje ku ndryshon energjia kinetike mesatare e molekulave, ndryshon edhe temperatura.

Ndërgjegjja (3)

© mbi tekstin, Rinstinkt, Shkurt 2013

———————————————————————

Ndërgjegjja (1) – Problemi i ndërgjegjes

Çfarë është ndërgjegjja? Nga lind ndërgjegjja?

Si ta përkufizojmë ndërgjegjjen? Si pasqyrimin e realitetit të fakteve nëpërmjet impulseve që shkojnë në sistemin tonë nervor qëndror. Apo si dijeni për atë çka jemi e çka na rrethon? Apo si diçka më të hollë, si për shembull, të kuptuarit e rolit të vet në një rrjet më të lartë, si shoqëria? Mbase përkufizimi më i saktë do të lindte nga segmente të të gjitha këtyre të mësipërmeve?!  (Apo duhet të fusim në lojë metafiziken dhe hyjnoren? )

Ndërgjegjja mund edhe të përkufizohet, në mënyrën më të thjeshtë të mundshme (mbase!) si gjithçka zhduket kur biemë e flemë gjumë. Pra, si gjithçka për të cilën kemi eksperiencë, dhe që “humbet” përkohësisht kur po bëjmë një gjumë pa ëndrra. Po po, gjumë pa ëndrra, sepse ndërgjegjja është aty edhe kur jemi duke ëndërruar, sadoqë duket pak e çuditshme.

Ajo që zhduket kur ne jemi në gjumë, nuk është hapsira, koha, personat, materia, gjërat, format, tingujt, mendimet apo emocionet. Jo! Ajo që zhduket është perceptimi që ne kemi për to. Sepse ato janë po aty, kur ne zgjohemi, të nesërmen, pas një gjumi qetësues.

Faktikisht, çka zhduket është perceptimi ynë mbi to.Vetdija, ndërgjegjja jonë mbi to. Informacioni që na vjen; informacioni që truri ynë merr dhe mëpastaj përpunon mbi to. Pra në njëfarë mënyre ndërgjegjja është infromacion.

Po ashtu, përsa i përket ëndërrimit, të gjithë kemi eksperienca se ndonjëherë universi – pra sendet, materia, koha, emocionet, kafshët – mund të na shfaqet pak i çuditshëm, pak i tepruar, në disa aspekte të vetat, gjatë gjumit, kur jemi të ndërgjegjshëm edhe pa marrë senjale nga bota e jashtme.

Të gjitha këto tregojnë në një mënyrë apo në një tjetër se ndërgjegjja mbi botën e jashtme dhe mbi veten, qoftë reale qoftë imagjinare, lind nga aktiviteti i trurit.

Konfirmimi vjen edhe nga fakti se, trauma, infarkte dhe hemorragji trunore mund të shkaktojnë pavetdije dhe koma. Po ashtu produkte kimike dhe farmakologjike që veprojnë mbi tru mund të prodhojnë ndryshime (trashanike) të ndërgjegjjes, vetdijes.

Mund të themi, se ndërgjegjja prodhohet nga disa pjesë të trurit dhe jo nga të tjera. Strukturat që padyshim janë të nevojshme për ekzistencën apo prodhimin e ndërgjegjjes gjenden në sistemin talamus-kore trunore. Zona të ndryshme të sistemit talamus-kore trunore kontribuojnë në përmasa të ndryshme në eksperiencën e ndërgjegjshme, por asnjë nga këto zona nuk është në vetvete e mjaftueshme për të gjeneruar ndërgjegjjen (vetdijen). Struktura të tjera të sistemit nervor qëndror si truthi (truri i vogël) nuk janë aspak thelbësore për ndërgjegjjen. Kjo, edhe pse truthi përmban, krahasuar me sistemin talamus-kore cerebrale, po aq neurone, sinapse apo neurotransmetues.

Shkarkesa nervore e fibrave prurëse (aferente, hyrëse) në sistemin talamus-kore cerebrale, përcakton atë çka perceptojmë në një moment të caktuar.

Zakonisht themi se, një njeri është i ndërgjegjshëm, kur u përgjigjet stimujve që ne i dërgojmë apo që merr nga ambienti rrethues, me modifikimin e sjelljes së vet. Kështu për të patur këtë ndryshim janë të nevojshëm disa efektorë, që të mund ta realizojnë. Efektorët janë sistemet dalëse (eferente, zbritëse) motore. Gjithsesi aktiviteti i këtyre sistemeve nuk kontribuon aspak në prodhimin e ndërgjegjjes, sado që shpesh shërbejnë si indikatorë të ekzistencës së vetdijes (ndërgjegjjes), apo aktivitetit trunor.

Dikush mbase ka dëgjuar për pacientët e prekur nga dëmtime të pjesës barkore (të përparme, referuar barkut dhe kurrizit të strukturs në fjalë) të trurit të mesëm (sindroma locked-in), të cilët janë komplet të paralizuar me përjashtim të lëvizjeve okulare vertikale. Por këta individë janë plotësisht të ndërgjegjshëm… vetëm se nuk mund të jashtë-paraqesin vetdijen e tyre me anë të sistemeve efektore motore (të cilët janë të dëmtuar).

Në mënyre analoge, kur ëndërrojmë jemi të ndërgjegjshëm dhe në të njëjtën kohë të paralizuar, për shkak të inhibimit të sistemeve nervore motore të palcës kurrizore nga ana e disa strukturave të trungut encefalik. Po ashtu, dihet se, edhe dëmtime të zonave motore të kores së trurit nuk shkaktojnë mungesë apo humbje të ndërgjegjjes.

Në struktura voluminoze të nënkores (bërthamat e bazës, bazale) ndodhin procese të rëndësishme nervore për prodhimin e gjuhës, të mendimit dhe të njëpasnjëshmërive motore. Gjithsesi, proceset nervore që ndodhin këtu nuk duket se kalojnë në sferën e ndërgjegjshme. Një fakt interesant, në lidhje me funksionimin e këtyre strukturave, është ai që, ekzekutimi i një sekuence motore kërkon vëmendje dhe vetdije mbi mënyrën e kryerjes kur ajo është duke u mësuar, por që kthehet në një veprim të pandërgjegjshëm njëherë që e kemi mësuar. Si njëfarë automatizimi i veprimit.

Gjatë gjumit me valë të ngadalta, neuronet e kores (së trurit) shfaqin frekuenca shkarkimi mesatar jo më të vogla se ajo e regjistrueshme gjatë  qëndrimit zgjuar. Por gjithsesi, gjatë gjumit me valë të ngadalta ndërgjegjja është fortësisht e reduktuar.

Të gjitha këto sa shkrova më sipër janë prova anatomike, fiziologjike, psikologjike dhe klinike mjaft të rëndësishme që përbëjnë një bazë të mirë dhe të vyer nga ku mund të fillohet së kuptuari baza biologjike e ndërgjegjjes (vetëdijes).

Çelësi për të dhënë një shpjegim shkencor të ndërgjegjjes qëndron në gjetjen e ligjit apo ligjeve që fshihen pas këtyre vëzhgimeve. Vetëm duke zotëruar një shpjegim shkencor mund të shpresohet në gjetjen e përgjigjeve, qoftë edhe vetëm teorike, për pyetje si:

A është i ndërgjegjshëm një pacient i prekur nga memecëri (heshtje) akinetike, që qëndron i heshtur dhe i palëvizur, nuk i përgjigjet asnjë stimuli, por i mban sytë hapur sikur të fiksonte diçka? Të porsalindurit janë të ndërgjegjshëm apo jo, dhe në çfarë mase? Po kafshët? Nëse janë, disa kafshë janë më shumë se të tjera? Mund të ndjejnë dhimbje? Apo më tej akoma, a është e mundur që një kompjuter i pajisur me sisteme ndijore dhe motore, të zotërojë eksperiencë subjektive, pra a mund të lind ndërgjegjia (vetdija) nga përbërës jo biologjikë?  Pyetje nga më të ndryshmet, nga më kuriozet, që sjellin edhe dilema etike e morale.

Ndërgjegjja (2); Ndërgjegjja (3)

© mbi tekstin, Rinstinkt, Shkurt 2013

————————————————-

Neurotrofinat, sinaptogjeneza dhe formimi i sistemit nervor

Neurotrofinat, sinaptogjeneza, formimi i sistemit nervor

Truri i njeriut është i përbërë nga 85 bilion neurone të ndërlidhur. Çdo neuron, individualisht, merr sinjale nga fqinjët e shumtë, dhe bazuar në këto sinjale vendos nëse duhet t’i dërgoj një sinjal qelizave të tjera nervore apo jo.

Së bashku, aksioni i kombinuar i të gjithë neuroneve na lejon neve të mendojmë, të perceptojmë botën që na rrethon, të mendojmë për atë çka shohim dhe të marrim vendime.

Interesant është fakti që kjo strukturë e ndërlikuar formohet (ndërtohet) në nëntë muajtë e shtatëzanisë, aq të shkurtër, ndërsa embrioni rritet në mitrën e nënës së vet.

Qelizat nervore e nisin jetën e vet sikundër të gjitha qelizat e tjera, si qeliza kompakte, me formë të rrumbullakosur… por pastaj nxjerrin aksonin e gjatë dhe dendritet – me anë të të cilëve lidhen me qelizat e tjera në tru apo edhe në pjesë të tjera të trupit.

Në trurin në rritje e sipër, neuronet testojnë vazhdimisht lidhjet e veta me qelizat fqinje, duke kërkuar gjithnjë rrugën më të mirë të transmetimit të sinjalit nervor. Gjatë këtij procesi, në zona të cilat mbipopullohen, shumë neurone skartohen (shkatërrohen) sepse lidhja që ata krijojnë është e tepërt. Gjysma që mbetet formon sistemin nervor. Gjatë pjesës së mbetur të jetës, këta neurone zakonisht nuk riprodhohen; gjithsesi ata dërgojnë dendrite të tjerë, drejt qelizave të afërta ndërsa sistemi nervor rritet apo riparon dëmtimet.

Jetë a vdekje…

Gjatë procesit të zhvillimit të nervave, neurotrofinat ndihmojnë qelizat nervore që të vendosin nëse do të vazhdojnë të jetojnë apo do të vdesin. Neurotrofinat janë molekula të vogla, më saktë proteina të vogla, që sekretohen në sistemin nervor. Një nivel, i vogël, i qëndrueshëm, neurotrofinash është i nevojshëm për të mbajtur qelizat nervore në jetë. Gjithsesi, në disa kontekste të caktuara, prania e neurotrofinave mund të ketë efektin e kundërt duke i nxitur qelizat drejt vdekjes së programuar, apoptozës. Gjatë zhvillimit të sistemit nervor, nivelet zonale (lokale) të neurotrofinave kontrollojnë krasitjen e qelizave nerovore të panevojshme. Më vonë, gjatë jetës (dmth pas përfundimit të zhvillimit embrional), neurotrofinat përdoren (kanë funksion) për të stimuluar rritjen e dendriteve të rinj në zona ku nevojiten dhe për të shkaktuar vdekjen e dendriteve që shtrihen në zona të mbipopulluara.

Lloje të ndryshme neurotrofinash

NGF - faktori i rrites nervoreJanë zbuluar (deri më tash) katër lloje neurotrofinash: nerve growth factor NGF (faktori i rritjes nervore – zbuluar nga R.L.Montalçini), i treguar në figurë; faktori i rritjes i derivuar nga truri; neurotrofina 3 dhe neurotrofina 4.

Çdonjë prej tyre ka veti lehtësisht të ndryshme, duke vepruar në nivele të ndryshëm në qelizat nervore. Të gjithë kanë një strukturë të ngjashme, e përbërë nga dy vargje identikë.

Neurotrofinat, Sëmundja dhe Mjekësia

Sëmundje të ndryshme shkalitëse, si sëmundja e Alzheimer-it, infarkti dhe kanceri, mund të shkaktojnë dëmtime neurale pjesërisht falë mosfunksionimit të neurotrofinave. Një strategji terapeutike e përdorur  për të luftuar këto probleme është ajo e të dhënit të neurotrofinave për të shmangurdëmtime apo humbje të funksionit të nervave. Fatkeqësisht, neurotrofinat kur përdoren si drogëra nuk kanë një jetëgjatësi të madhe në trup, dhe shkaktojnë efekte anësore të rëndësishme.

Receptorët e neurotofinave

Dy janë receptorët në sipërfaqen e qelizave nervore të cilët bëjnë të mundur marrjen e sinjalit nga neurotrofinat, mbi vazhdimin e jetës apo vdekjen qelizore.

Receptorët TRK (TirozinëKinaza) lidhen me neurotrofinat dhe zakonisht i dërgojnë qelizës sinjale pozitive, duke promovuar mbijetesën dhe rritjen.

Lloji tjetër i receptorit të neurotrofinave quhet p75, dhe zakonisht ka një efekt të kundërt nga receptori TRK. Kur lidhet me neurotrofinat, ai promovon vdekjen e qelizës.

Në nder të Profesores!

 

Rinstinkt, 2012

————————————————————————————————————

Mbi Trurin (1)

 
Truri njerezor eshte pjesa me e nderlikuar dhe me e panjohur e anatomise se njeriut. Mund te kete shume gjera qe ne(njerezit) nuk i dime, por ka edhe disa fakte interesante qe i kemi zbuluar.
 
1. Impulsi nervor drejt dhe prej trurit leviz me nje shpejtesi pre 170 milje/ore(273.5 km/ore). E keni menduar ndonjehere se si eshte e mundur qe ju te reagoni aq shpejt ndaj gjerave qe ju rrethojne ose, pse ndjeni dhimbje kur vriteni?
Kjo ndodh fale nje levizje shume te shpejte te impulsit nervor nga truri juaj drejt pjeses tjeter se trupit dhe anasjelltas, duke sjelle reagime me nje shpejtesi shume te larte.


2. Truri punon me te njejten sasi energjie sikunder nje lambe 10 vatshe me poc qelqi. Imazi i kartonave me llamben siper kokes, kur iu vjen nje mendim, nuk eshte shume larg krahasimit me realitetin. Truri juaj prodhon/gjeneron aq energji sa nje llambe me poc qelqi, edhe kur ju jeni duke fjetur.



3. Qelizat e truri te njeriut mund te mbajne 5 here me shume informacion se “Encyclopedia Britannica”. Shkencetaret duhet ende te percaktojne nje kufi magazinimi/rezervimi… gjithsesi duke u shprehur ne terma elektronike, kapaciteti i tuurit njerezor mendohet se eshte midis 3 dhe(!) 1000 terrabajteve. Arkiva Nacionale Britanike(The National Archives of Britain), permban mbi 900 vjet histori, dhe ze vetem 70 terrabajt. Tani mendoni se sa e fuqishme eshte mendja/memorja juaj! 


4. Truri juaj perdor 20% te oksigjenit qe futet ne qarkullimin e gjakut. Truri eshte vetem 2% e peshes trupore dhe konsumon me shume oksigjen se cdo organ tjeter, duke e bere mjaft te ndjeshem nga demtimet qe shkaktohen nga mungesa e oksigjenit. Keshtu qe merrni fryme thelle, ne menyre qe truri juaj te mund te notoje ne oskigjenin e nevojshem.


5. Truri ka aktivitet me te larte(punon me shume) naten se diten. Logjikisht, ju mund te mendoni se gjithe ato levizje te nderlikuara gjate dites, procesi i te menduarit, nderveprime me njerezit e tjere, te folurit dhe veprime te tjera te kryera gjete dites marrin/kerkojne me shume energji sesa, te themi, te qendruarit shtrire ne shtrat. Por, e kunderta eshte e vertete. Kur ju pushoni, truri fillon te punoje edhe pse shkencetaret ende nuk dine ta shpjegojne kete dukuri!

© rinstinkt
 

Plasticiteti sinaptik

Çfarë është plasticiteti sinaptik?

Plasticiteti sinaptik ka të bëjë me aftësinë mekanicistike të sistemit nervor që të modifikojë efikasitetin e funksionimit  të lidhjeve neuronale – pra sinapseve -, të krijoi të reja, të eleminoj të vjetra apo të rizgjoi disa sinapse të fjetura.

Procesi i plasticitetit sinaptik, i jep mundësinë sistemit nervor që të ndryshojë apo modifikojë funksionalitetin e vet – i cili bazohet mbi lidhjet ndër neuronale – në kohë afatshkurtër dhe afatgjatë, kjo në bazë të stimujve që merr nga ambienti, pra me anë të rrugëve ndijore.

Plasticiteti sinaptik, ka të bëjë në mënyrë intrinseke me procese si të mësuarit dhe memorja. Si, procesi i të mësuarit  ashtu dhe ai i memorjes, janë pra në analizë të fundit të varur nga plasticiteti sinaptik, e ky i fundit nga long term potentiation (LTP) dhe long term depression (LTD).

Lexo dhe: Neurotrofinat, sinaptogjeneza dhe formimi i sistemit nervor

Rinstinkt 2011

———————————————————————————————————–