Qelizat burimore (staminale)

Qelizat burimore (staminale)

Çfarë janë qelizat staminale apo burimore? Nga vijnë ato? Përse dhe si pëdoren qelizat staminale? Pak informacion mbi qelizat staminale (burimore).

Në organizmin tonë ka qeliza primitive që mund të transformohen në qeliza kardiake, kockore, hepatike (të mëlçisë) etj. për të ripërtëritur indet e dëmtuara ose të vjetra – janë qelizat staminale apo burimore.

Qelizat staminale (burimore) edhe pse njihen prej kohësh, filluan të studiohen nga kërkimi shkencor në vitet ’90 për të shfrytëzuar aftësitë e tyre të jashtëzakonshme për qëllime terapeutike.

  • Në vitin 1992 u zbulua tek minjtë një burim i ri qelizash burimore (staminale), në tru. (University of Calgary – Kanada)
  • Në vitin 1998 u izoluan dhe u shumëfishuan in vivo qeliza burimore embrionale që në këtë mënyrë mund të mbahen në laborator. (University of Wisconsin – SHBA)

Sot qelizat burimore shfrytëzohen me sukses në trajtimin e dëmtimeve të lëkurës (psh. në trajtimin e djegieve), të kockave (kockore), e të leucemive.

Qelizat burimore konsiderohen edhe si një mjet që në të ardhmen mund të përdoret me sukses për të trajtuar sëmundje sot të pashërueshme si ajo e Parkinsonit, të disa sëmundjeve kardiake, të diabetit e të imunodefiçencave të trashëguara.

Çfarë janë dhe si përdoren qelizat burimore (staminale)?

Në organizmin e njeriut gjejmë qeliza të ndryshme mes tyre, në strukturë e në funksion; si ato të lëkurës, të muskulit, të kockave, të trurit (neuronet e qelizat gliale) e të shumë indeve të tjerë. Nëse shkojnë pas në historinë e zhvillimit të organizmit do të shohim se të gjithë indet, të gjitha qelizat kanë një origjinë të përbashkët, në të cilën qelizat nuk janë të diferencuara, të përdalluara nga njëra tjetra, pra nuk i janë nënshktuar akoma procesit të specializimit.

Qeliza staminale (burimore) totipotente

Gjatë zhvillimit të embrionit, nga ndarja e zigotës formohen disa qeliza totipotente, që mëpastaj duke u përdalluar do të formojnë indet e ndryshme të trupit të rritur. Këto janë qelizat burimore embrionale, të cilat fillimisht mund të shndërrohen/përdallohen në gjithçka. Por duke avancuar në zhvillim çdonjëra nga këto do të ndahet në nënndarje të tjera, duke formuar psh. endodermën nga e cila derivojnë indet epidermike dhe sistemi nervor, mezodermën nga e cila derivojnë muskujt, kockat, gjaku dhe aparati urogjenital dhe endodermën nga e cila derivojnë mushkëritë, pjesa e brendshme e stomakut dhe trakti gastrointestinal.

Në terapitë që bazohen mbi qelizat burimore (staminale) shfrytëzohet pikërisht ky proces përdallimi, kjo aftësi që kanë këto qeliza primitive për t’u shndërruar në gjithçka, e kjo në varësi të mikroambientit në të cilin vendosen.

Qelizat burimore adulte, të palcës së kockave e të kordonit umbelikal për të dhënë dy shembuj, trapjantohen në një organizëm të sëmurë për qëllime terapeutike, për riparimin e indeve të sëmura.

Dy janë problemet kryesore akoma të pazgjidhura. Së pari, si në çdo lloj trapianti ekziston mundësia për refuzim nga trupi. Së dyti, duke qenë se qelizat burimore janë në fillimin e jetës së vet, janë shumë të vështira për tu kontrolluar dhe mund t’i shpëtojnë kontrollit të ndarjes qelizore të indit ku janë trapjantuar e të formojnë kësisoj masa tumorale nga ndarja e pakriter.

Qelizat burimore embrionale, krahasuar me ato adulte, kanë disa përparësi ndër të cilat më të rëndësishmet: aftësia më e madhe ripërtëritëse dhe aftësia më e madhe përdalluese, diferencuese.
Për këto arsye shihen si më premtuese në kërkimin shkencor biomejkësor.
Gjithsesi, janë pikërisht këto që hapin edhe debate etike. Për të prelevuar qelizat burimore embrionale embrioni duhet të shkatërrohet… Pra, këtu fillon përballja mes qëndrimeve të ndryshme. Kur fillon jeta? Një grup qelizash në ndarje e sipër a ka të njëjtat të drejta me ato të një personi tashmë të lindur?  A është etike të prodhosh embrione e t’i përdorësh për kërkimin shkencor?

-

Rinstinkt  2013

—————————————————————————-

Organizimi i qelizës eukariotike

Organizimi i qelizës eukariotike.

Qeliza eukariotike

  • Organelet e jashtme dhe struktura të tjera
    • Shtojcat
      • Flagjelët apo kamxhikët
      • Cliet apo qerpikët
  • Kapsula
  • Lëmashka (jarga)
  • Kufizimi i qelizës
    • Muri qelizor
    • Membrana citoplazmatike/qelizore

 

  • Organelet e brendshme dhe përbërës të tjerë
    • Matriksi citoplazmatik
    • Bërthama
      • Mbështjella bërthamore
      • Bërthamëza
      • Kromozomet
  • Organelet
    • Rrjeti endoplazmatik
    • Kompleksi i Golxhit
    • Mitokondritë
    • Kloroplastet
  • Ribozomet
  • Citoskeleti
    • Mikrotubthat
    • Mikrofijëzat (mikrofilamentet)

Diferencimi (përdallimi) qelizor

Diferencimi (përdallimi) qelizor

Një karakteristikë e rritjes dhe shumëfishimit të qelizave është diferencimi (apo specializimi). Diferencimi konsiston në modifikime të rëndësishme të vetive fizike dhe funksionale të qelizave, të cilat ndërsa rriten në embrion evoluojnë në mënyrë të diferenciuar (përdalluar) për të ndërtuar strukturat e ndryshme të organizmit.

Një eksperiment i rëndësishëm.

Bërthama e një qelize të mukozës intestinale të bretkosës izolohet dhe pastaj futet kirurgjikisht në një vezë bretkose, nga e cila më parë ishte hequr bërthama. Nga fekondimi i një veze të tillë, zakonisht zhvillohet një bretkosë normale. Kjo tregon se edhe një qelizë e mukozës intestinale, edhe pse mjaft e diferenciuar, përmban ende të gjithë informacionin gjenetik të nevojshëm për zhvillimin e të gjitha strukturave trupore të bretkosës.

Sot është e qartë se diferencimi është rezultati, jo i humbjes së gjeneve, por i represionit selektiv të operonëve të ndryshëm. Vëzhgime me mikroskopi elektronike sugjerojnë se disa segmente të helikës së ADN-së të përdredhura përreth histoneve kondensohen deri në pikën sa të mos jenë më në gjendje për t’u shpërdredhur dhe për të formuar molekula ARN-je. Një hipotezë për shkakun e kësaj dukurie është kjo: supozohet se në gjenom, një gjen rregullator në njëfarë stadi të diferencimit qelizor fillon dhe prodhon një proteinë rregullatore, e cila që nga ai moment e më pas kufizon aftësinë e shprehjes së një grupi të caktuar gjenesh. Këta gjene të ndrydhur (të frenuar) nuk do të mund, për këtë arsye, të aktivizohen më.

Nga kërkime mbi embrionë është parë se disa qeliza embrionale, kontrollojnë po në embrionin në zhvillim, diferencimin e qelizave fqinje. Për shembull, kordomezoderma e kryehershme emërtohet si organizatori kryesor i embrionit, sepse përbën një qendër, përreth të cilit zhvillohet gjithë embrioni.

Një tjetër shembull i induksionit verifikohet kur fshikëza optike, në formim e sipër, hyn në kontakt me ektodermën e rajonit të kreut dhe bën që të trashet në një lente të sheshtë, që duke u përthyerë së brendshmi formon thjerrëzën e syrit. Kështu, pjesa më e madhe e embrionit zhvillohet si pasojë e induksioneve të tilla të një pjese mbi një tjetër dhe të kësaj të fundit mbi një tjetër akoma.

Edhe pse njohuritë tona mbi diferencimin qelizor janë ende mjaft të cekëta, njihen deri më sot shumë mekanizma kontrolli me anë të të cilëve mund të realizohet diferencimi qelizor.

© Rinstinkt, 2012

Pyetja themelore mbi shëndetin qelizor: ku fillon problemi në një qelizë?

Pyetja themelore mbi shëndetin qelizor: ku fillon problemi në një qelizë?

Origjina e sëmundjes (një sëmundjeje) mund të konsiderohet në dy aspekte: mungesë e karburantit biologjik, të nevojshëm për mitokondritë (centralet energjitike të qelizës) ose/dhe një dështim në funksionimin e bërthamës, që është qëndra e kontrollit metabolik të qelizës.

  1. Mungesa e karburantit biologjik në mitokondri. Sëmundjet koronare të zemrës, shkaktohen nga mungesa e furnizimit të qelizave me karburantin biologjik, në formë vitaminash  apo faktorësh të tjerë qelizorë. Këto lëndë ushqyese janë thelbësore për kthimin e ushqimit në energji qelizore, e cila përdoret nga qeliza në shumë reaksione metabolike. Një tjetër shembull është infarkti i zemrës, i cili shkaktohet nga mungesa e bio-karburantit në qelizat e muskulit të zemrës. Me një prodhim të vogël energjie, funksioni pompues i muskulit të zemrës bëhet i vështirë, duke shkaktuar përshpejtimin e frymëshkëmbimit dhe akumulimin e lëngjeve në trup. Përgjithësisht marrja e vitaminave dhe lëndëve të tjera ushqyese do të “korigjojë” funksion e çrreguluar pompues të muskulit të zemrës.
  2. Sëmundjet e shkaktuara nga një problem në programin metabolik të qelizës. Shkaku i dytë i madh i sëmundjeve është një gabim në softuerin metabolik të qëndrës së kontrollit qelizor, pra në bërthamë. Sikundër viruset e kompjuterave shkaktojnë një çrregullim në funksionimin normal të kompjuterit, qelizat mund të bien nën kontrollin e një sçmundje. Sëmundjet më të rëndësishme janë sëmundjet infektive (si infeksionet virale) dhe kanceri.

Programi i dëmtuar do të çojë drejt një sëmundje vetëm nëse realizohen dy kushte:

a)   gabimet e programimit shkaktojnë “shumëfishim qelizor” të pa kontrolluar, dhe në të njëjtën kohë

b)   gabimet e programimit shkaktojnë “shkatërrimin e organizimit të indit lidhor rrethues”, që bën që qelizat e sëmura të shpërndahen.

Indi kockor

Pamje histologjike me mikroskopi optike ne seksion trasvers e indit kockor.
Dallohet: ne qender, kanali i Haversit i cili  pershkohet nga nje arterie ushqyese dhe rrotull kanalit, te pozicionuar sipas disa rratheve bashkeqendror, gjenden osteocitet.

Pamje histologjike me mikroskopi optike ne seksion trasvers e indit kockor.
Dallohet: ne qender, kanali i Haversit i cili pershkohet nga nje arterie ushqyese dhe rrotull kanalit, te pozicionuar sipas disa rratheve bashkeqendror, gjenden osteocitet.

 

——————————————————————————————————————–

Jonet dhe proceset biologjike

Jonet e natriumit, te klorit dhe kaliumt (potasit) jane thelbesore per jeten dhe fiziologjine e qelizave, vecanerisht te qelizes nervore.
Keto jone jane te rendesishme ne dhenien e shtyses se pare per nxitjen e fibres muskulore, e cila pasohet nga tkurrja muskulore.
Po ashtu jonet e kalciumit jane te rendesishme per tkurrjen muskulore, duke bere te mundur bashkeveprimin mes proteinave te aktines dhe atyre te miozines.
———————————————————————————————

Riprodhimi seksual, aseksual dhe Mejoza

Dallimi midis riprodhimit seksual dhe aseksual (joseksual).
Pasardhesit e perftuar nga riprodhimi joseksual (aseksual),zakonisht kane tipare (fanotipike, gjenotipike) identike me ato te prindit (tevetëm!). Mitoza eshte baza e riprodhimit aseksual (joseksual) ne organizmat eukariotik.
Ne riprodhimin seksual, dy qeliza haploide (me gjysmën e numrit te kromozomeve) ose gametë, shkrihen (bashkohen) se bashku per te formuar njeqelize te vetme me dyfishin e numrit te kromozomeve, pra zigotën. Ne ciklin jetesor te nje gjallese qe riprodhohet seksualisht, duhet te ndodh mejoza (spermatogjeneza dhe ovogjeneza) perpara se te formohen gametet.
Dallimi midis qelizave haploide dhe atyre diploide; kromozomet homologë.
Nje qelize diploide ka nje numer karakteristk cifteshkromozomik/qelizë. Anetaret e cdo cifti, të quajtur kromozome homologë, jane tengjashem ne gjatesi, ne forme dhe mbajne gjene qe kodojne per te njejtat atribute ne organizem.
Nje qelize haploide permban vetem nje nga kromozomet homologë.
Domethenia e Mejozës dhe pershkrimi i procesit.
Nje qelize diploide qe i nenshtrohet mejozes kalon neper dy ndarje qelizore te njepasnjeshme duke dhene kater qeliza haploide. Cikli jetesorseksual tek eukariotet ka nevoje per mejozen, e cila ben te mundur qe gamentette kene gjysmën e numrit te kromozomeve te qelizave prinder.
MEJOZA I fillon me profazen I, ne tecilen ndodh kryq-këmbimi (crossing-over), pra shkembimi i segmenteve te ADN-sëmidis kromatideve homologë (jo vëllezër).
Ne metafazen I, tetradet – cdonje prej te cilave e perbere nga nje cift kromozomesh homologë qe mbahen se bashku nga nje ose me shume kiazma –vendosen ne pllaken metafazore (boshtin qendror te qelizes). Anetaret e çdoçifti kromozomesh homologë ndahen gjate anafazes I te mejozes, dhe shperndahen ne polet e kundert te qelizes, ne berthamat e reja. Cdo berthame permban nje numer haploid kromozomesh, ku cdo kromozom perbehet nga dy kromatide.
Gjate MEJOZËS II, dy kromatidet e cdo kromozomi ndahen dhe cdonje perj tyre shperndahet ne qelizat(e ardhshme) bija. Tani, çdo kromatid eshte nje kromozom.
Rinstinkt, Tetor 2011
————————————————–