Mjetet më të vjetra prej guri

Mjetet më të vjetra prej guri

Në vitin 2003 u gjetën prova (të tjera) direkte të fabrikimit dhe përdorimit në një ambient të kontrolluar të instrumenteve prej guri. Veglat prej guri të fabrikuara nga hominidët e hershëm kanë një datacion 2.6 milion vitesh. Siti arkeologjik gjendet në Gona, Etiopi.

mjete guriMichael Rogers, docent i antropologjisë në Southern Connecticut State University, zbuloi provën më të lashtë të drejtëpërdrejtë që dokumenton fabrikimin dhe përdorimin e mjeteve prej guri.

Michael Rogers dhe kolegët e tij i kanë datuar mjetet prej guri me një vjetërsi prej 2,6 milion vitesh.

Artikulli që përshkruan zbulimin është publikuar, në vitin tanimë të largët 2003, nga revista shkencore “Journal of Human Evolution”.

Tre vite përpara se zbulimi të dilte, përfundimisht, në pah, Michael Rogers ishte duke punuar në Etiopi, në një rajon asokohe pak të studiuar, mbi një projekt-kërkim paleoantropologjik. Gjatë kërkimit zbuloi disa mbetje të vogla, e kështu filloi të gërmonte të afërsi të Gona-s. Më pas me shtimin e të dhënave mbetjet rezultuan se ishin instrumente të ndërtuara nga pjesë gurësh të mprehur nga gurë të tjerë më të mëdhenj.

Zbulimi doli se ishte një nga më domethënësit në paleoantropologji: dokumentonte vegla prej guri dhe kocka kafshësh në të njëjtin vend, qartësisht në marrëdhënie me njëra-tjetrën. Mbetjet tregonin (tregojnë) se hominidët primitivë përdornin instrumente prej guri dhe kocke për të siguruar ushqimin.

Të parët tanë përdornin artifica të krijuara falë intelektit dhe kulturës për të punuar pjesët e kufomave të kafshëve, që gjenin në savanë apo gjuanin vetë. Kjo me shumë mundësi tregon se njerëzit ishin duke zgjeruar dietën e vet dhe nuk ishin më vetëm mbledhës, por, të paktën pjesërisht, edhe mishngrënës.

©  Rinstinkt 2013

————————————————————————————–

John Snow, William Farr, Joseph Lister dhe teoria mikrobike e sëmundjeve

John Snow, William Farr, Joseph Lister dhe teoria e mibrobeve (teoria mikrobike) e sëmundjeve

Gjatë viteve 1800-të në europë u përballën dy teori që shpjegonin origjinën e sëmundjeve: teoria e miazmave dhe teoria e mikrobeve.

Për teorinë e miazmave, origjina e sëmundjeve shkaktohej nga cilësia e keqe e ajrit, ndërsa për teorinë e mikrobeve origjina e sëmundjeve u detyrohej mikrobeve.

Në vitin 1853, në Londër, shpërthen një epidemi kolere dhe William Farr, një zyrtar i censit (censusit), tregon statistikisht se banorët e lagjeve afër lumit Tamiz kishin më shumë mundësi për t’u sëmurur dhe vdekur nga kolera.

Puna e tij ishte një provë e fortë në favor të teorisë së miazmave sepse lagjet më afër Tamizit, në lartësi më të vogla, kishin ajër më të ndenjur, më të ndotur, ndërsa lagjet në pozicione më të larta, si për shembull lagjia Hampstead, kishin ajër më të pastër dhe banorët e tyre kurseheshin nga epidemia e kolerës.

Konkluzioni i tij ishte se, infeksioni shkaktohej nga një gaz i prodhuar nga ujërat e pisëta dhe pusetat, dhe që përhapej në ajër duke mbërritur tek njerëzit.

Në analizën e vet statistikore doli edhe një e dhënë tjetër e rëndësishme: vdekjet nga kolera ishin më të shpeshta mes banorëve të furnizuar nga dy kompani të ujit, ajo “Southwark & Vauxhall” dhe ajo “Lambeth”.

John Snow e përdori punën e Farr-it, duke i dhënë një interpretim tjetër rezultateve: vdekjet ishin më të shpeshta në lagjet më të ulëta sepse furnizoheshin nga pompa Broad Street që ishte e ndotur nga bacilet e kolerës.

Por Snow duhej të shpjegonte përjashtimet nga teoria e tij: përse kishte të vdekur nga kolera mes banorëve që jetonin larg pompës së Broad Street-it dhe në të njëjtën kohë shumë banorë që jetonin në afërsi nuk sëmureshin.

Të dyja teoritë niseshin nga të dhënat e mbledhura nga Farr-i dhe shpjegonin se përse epidemia ishte më e rëndë në rrethinat e Broad Street-it… por vetëm njëra ishte interpretimi i saktë.

Kur Snow shkëputi pompën e Broad Street-it, piku epidemik kishte kaluar dhe iniciative nuk shërbeu për asgjë. Punimi i Snow-t u publikuar në një libër që më pas u kritikua fortësisht:

There is, in our view, an entire failure of proof that the occurrence of any one case could be clearly and unambiguously assigned to water. Notwithstanding our opinion that Dr Snow has failed in proving that cholera is communicated in the mode in which he supposes it to be, he deserves the thanks of the profession for endeavouring to solve the mystery. It is only by close analysis of facts and the publication of new views, that we can hope to arrive at the truth. (London Medical Gazette, 1849)

Në 1866, në Londër, shpërthen një epidemi e dytë kolere. Snow kishte vdekur prej tetë vitesh por teoria e mikrobeve po fillonte të rritej dhe të fuqizohej falë punimeve të Pasteur-it (Pastërit) dhe Jenner-it. Farr-i ishte kthyer në një mëbshtetës të teorisë mikrobike dhe tregoi se rastet e vdekjeve mund të viheshin në marëdhënie me pompën e ujit sesa me vendin në të cilin banohej.

Teoria e mikrobeve (mikrobike) pati një pasojë të rëndësishme: mikrobet janë mikroorganizma të gjallë që mund të vriten nga substanca antimikrobike apo dizinfektuese. Joseph Lister propozoi përdorimin e acidit fenik (të cilin Listeri e quante carbolic acid) si dizinfektues mbi plagët. Filloi kështu lindja e metodës për të parandaluar infeksionet (asepsi), metodë që revolucionarizoi kirurgjinë dhe kurimin e të sëmurëve.

Titulli i publikimit të Listerit

Titulli i publikimit të Listerit

Këto zbulime u përmblodhën në një artikull të publikuar në 21 shtator të vitit 1867 në British Medical Journal.

Këto zbulime i përdorim edhe sot e kësaj dite, pa e kuptuar, duke shpëtuar  jetën e miliona personave. Lister-i, Snow-i dhe Farr-i aplikuan  ndaj studimeve të problemeve mjekësore një përqasje shkencore, bazuar mbi provat eksperimentale.

Bibliografia:

Lister J (1867). On the Antiseptic Principle in the Practice of Surgery. British medical journal, 2 (351), 246-8

—————————————————————————————————————-

Metodat alternative dhe eksperimentimi me kafshët

Metodat alternative dhe eksperimentimi me kafshët

Për të gjithë ata që pretendojnë se ekzistojnë metoda alternative/zëvendësuese për Eksperimentimin me Kafshët ngrihen tre pyetje të thjeshta, të llogjikshme:

  • Së pari, nëse jeni në dijeni të metodave alternative që mund të zëvendësojnë eksperimentimin me kafshët, atëhere përse nuk i keni prezantuar në konkurset që zhvillohen qëllimisht për të shpërblyer këto zbulime? (Një shembull është konkursi “Crack-It”.)
  • Sy dyti, nëse jeni në dijeni të metodave zëvendësuese, përse nuk botoni një përshkrim në peer review, duke fituar çmimin Nobel. Kështu kurseni edhe pak kohë nga ajo që u kushtoni konferencave për publikun jo-ekspert, që nuk merr vesh as nga biologjia e as nga kërkimi shkencor.
  • Së treti, përse nuk keni prodhuar as edhe një terapi duke përdorur këto metoda zëvendësuese/alternative kaq shumë të përfolura? (Nëse ekzistojnë, natyrisht.)

Shënim: flitet për metoda alternative/zëvendësuese dhe jo përplotësuese. Këto të fundit përdoren gjerësisht, në kërkimin shkencor biomjekësor, por nuk mund kurrsesi të zëvendësojnë eksperimentimin shkencor me kafshët.

Rinstinkt, Mars 2013

Të falenderojmë eksperimentim me kafshët

Të falenderojmë eksperimentim shkencor me kafshët

A e dini të nderuar lexues se ka sot në botë nga ata njerëz që duan që eksperimentimi shkencor me kafshët të mos ekzistojë më? Besoj keni dëgjuar për ta …

Më poshtë po jap ca argumente se përse këta individë, që kërkojnë rrëzimin e eksperimentimit me kafshët duhet, në të kundërt, ta falenderojnë atë.

A e dini se para se sëmundja e tërbimit të vendosej nën kontroll ajo përbënte një nga arsyet kryesore që njerëzit shmangnin qentë? Besoj se ata që janë pak më të mëdhenj e dinë. E dinë frikën e tmerrshme që i zinte kur shikonin një qen, frikë nga kafshimi, nga tërbimi.

Rasti i fundit kur është hasur sëmundja e tërbimit (urbane) as nuk mbahet mend.
Por si arriti njerëzimi ta kontrollonte sëmundjen e tërbimit? Me anë të vaksinës natyrisht.
Sëmundja e tërbimit shkaktohet nga një virus. Për këtë sëmundje është krijuar një vaksinë, dhe vaksina, për ata që nuk e dinë, është realizuar (edhe) falë eksperimentimit me kafshët. Pra janë përdorur disa kafshë në mënyrë që nga këto eksperimentime të përfitonin një masë e madhe gjallesash, njerëz e kafshë të tjera, përfshirë kafshët e shoqërisë.

Popullata e qenve ka pësuar një rritje të madhe numerike që kur ne, njerëzit, patëm në dorë mjete e metoda që zvogëluan vdekshmërinë në lindje. Po ashtu mund të thuhet për shumë sëmundje të tjera (psh: parvoviroza) që nuk përfaqësojnë më një problem të madh.

Dhe të gjitha këto rezultate janë përftuar falë eksperimentimit me kafshët.

PRO testimit me kafshët

PRO testimit me kafshët

Eksperimentimi me kafshët është i nevojshëm edhe për vet mirëqenien e kafshëve tona të shoqërise e jo vetëm atyre. Le të mos biemë pre e keqinformimit të qëllimshëm apo idiotesk të grupimeve animaliste të cilat përdorin fotografi e materiale të manipuluara për të prekur emocionalisht njerëzit e ndjeshëm.

Pra, eksperimentimi me kafshët është i nevojshëm. Eksperimentimi me kafshët, të nderuar animalistë (kafshistë), shpëton edhe kafshët tuaja me qime e pellush.

© Rinstinkt, Mars 2013

—————————————–

Nga mitra e (apo barku i) lakuriqësve

Nga mitra e (apo barku i) lakuriqësve

Këto imazhe vijnë jo prej fantazisë së ndonjë autori veprash horror, por nga mitra i lakuriqësit Molossus rufus. Pamjet janë marrë me anë të një mikroskopi standard për diseksion me anë të cilit mund të dokumentohet zhvillimi embrional i një gjallese.

Këto imazhe vijnë jo prej fantazisë së ndonjë autori veprash horror, por nga mitra i lakuriqësit Molossus rufus. Pamjet janë marrë me anë të një mikroskopi standard për diseksion me anë të cilit mund të dokumentohet zhvillimi embrional i një gjallese.

Këto imazhe vijnë jo prej fantazisë së ndonjë autori veprash horror, por nga mitra i lakuriqësit Molossus rufus. Pamjet janë marrë me anë të një mikroskopi standard për diseksion me anë të cilit mund të dokumentohet zhvillimi embrional i një gjallese.

———————————————————–

Emocionet në librat e shekullit të XX

Shprehja e emocioneve në librat e shekullit të XX

Në bazë të analizave statistikore të kryera mbi disa tekste letrare, gjatë 50 vteve të fundit shoqëria njerëzore duket se është bërë gjithnjë e më pak e interesuar për të komunikuar, shprehur emocionet në tekstet letrare, me një përjashtim, frikën.

Studimi është realizuar duke analizuar frekuencën e përdorimit të fjalëve që transmetojnë ndjenjat, në libra të botuar në shekullin e kaluar. Librat u analizuan në formatin e vet dixhital nga baza e të dhënave Ngram e Google, që përmban dixhitalizimin e mbi pesë milion librave të botuar në SHBA dhe Britaninë e Madhe mes viteve 1900-2000.

Çfarë u analizua?

Mes miliarda e miliarda fjalëve u analizuan/kërkuan ato që shprehnin apo komunikonin një gjendje emocionale dhe që lejonin të klasifikoheshin në kategori si: inat, përshtirosje, frikë, urrejtje, lumturim, trishtim, shtypje.

Disa nga rezultatet…

Periudhat historike me humor të "pozitiv" dhe humor "negativ". Mbi zero periudhat e gëzuara, nën zero periudhat e trishta. (nga studimi)

Periudhat historike me humor të “pozitiv” dhe humor “negativ”. Mbi zero periudhat e gëzuara, nën zero periudhat e trishta. (nga studimi)

Rezultati kryesor që dell nga studimi është ai që, ka një relatë evidente mes fjalëve apo ndjenjës së përgjithshme që del nga veprat dhe kohës kur ato janë botuar. Pra, pas euforisë së viteve ’20 të shekullit të XX u kalua në trishtim, në përkitje të depresionit të madh e më pas të luftës së dytë botërore, e më pas akoma në gëzimin lehtësues së viteve të baby boom-it.

Një tjetër përfundim është ai që, ka patur një zvogëlim të dukshëm të përgjithshëm e progresiv të përdorimit të fjalëve që përshkruajnë gjendjet shpirtërore. Reduktimi nuk vjen si refleks i ndryshimit të raportit botime shkencore – botime letrare, por vihet re edhe duke konsideruar veças veprat narrative dhe veprat e kritikës letrare.

Në kontrast me reduktimin e përgjithshëm të përdorimit të fjalëve që tregojnë mbi gjendjen emocionale, është përshkrimi i frikës. Fjalët që përshruajnë frikën janë rritur në përdorim, sidomos pas viteve ’70.

Studimi gjendet falas këtu: The Expression of Emotions in 20th Century Books

© mbi tekstin, Rinstinkt, mars 2013

————————————————————————————————–

Neuronet jetojnë përpara se ne të jetojmë, dhe vdesin pasi ne vdesim

” Neuronet jetojnë që para se ne të jetojmë, dhe vdesin pasi ne vdesim”.

neuronDisa neurone kanë aftësinë që të jetojnë shumë më shumë kohë nga sa mund të bëjë organizmi që i ka prodhuar. Ky është rezultati në të cilin kanë mbërritur kërkuesit italianë të Universitetit të Pavias dhe Universitetit të Torinos, që i ilustrojnë rezultatet e kërkimi shkencor në një artikull të botuar në PNAS –  “Proceedings of the National Academy of Science” . Artikulli mban firmat e Lorenzo Magrassi, Ketty Leto dhe Ferdinando Rossi.

Eksperimenti u krye duke prelevuar prekursorë të qelizave neurale dhe gliale nga embrione të një lloj miu me jetë të shkurtër. Këto qeliza u trapjantuan në sistemin nervor të embrioneve të disa minjve me jetë të gjatë. Qelizat prekursore arritën të integrohen dhe përdallohen (diferenciohen) në indin mik duke ruajtur gjithsesi, karakteristikat morfologjiike tipike të llojit të origjinës.

Në ambientin  e ri, neuronet e trapjantuar nuk vdiqën në harkun kohor të jetëgjatësisë maksimale të organizmit donator, që ishte prej 26 muajsh, por mbijetuan për gjithë jetën e miut akseptor, marrës – një kohë prej 36 muajsh.

Artikulli mund të shikohet këtu: Lifespan of neurons is uncoupled from organismal lifespan

Rinstinkt mars 2013

Viruse, sisteme mbrojtës, baktere

Analiza gjenetike e një bakteriofagu që paraziton vibrionin e kolerës (bakterin përgjegjës për sëmundjen e kolerës) ka treguar se virusi përvetëson sekuenca gjenetike që kodifikojnë për sistemin imunitar rudimental të bakterit, për ta shfrytëzuar në të ardhme kundër vet bakterit dhe pushtuar edhe varietetet/llojet/shtamet e vibrionit që normalisht janë rezistente ndaj fagëve.

Zbulimi në fjalë, i publikuar në revistën Nature (A bacteriophage encodes its own CRISPR/Cas adaptive response to evade host innate immunity), hedh sërisht në skenë mundësinë e përdorimit të bakteriofagëve, parazitëve të baktereve, për të luftuar mikroorganizmat që janë rezistentë ndaj antibiotikëve.

Bakteriofagët janë viruse, mjaft të përhapur, që parazitojnë bakteret. Mendohet se numri i tyre rrotullohet tek 1031. Për tu mbijetuar sulmeve të bakteriofagëve, pra viruseve që “hanë” bakteret, këta të fundit kanë zhvilluar gjatë evolucionit disa mekanizma mbrojtës; njëfarë sistemi imunitar.

Sistemi imunitar i baktereve në fjalë quhet CRISPR (Clustered Regularly Interspaced Short Palindromic Repeats)/Cas, dhe përbëhet nga disa sekuenca mukleotidike përkrah disa gjeneve që kodifikojnë për proteina të veçanta (Cas).
Këto sekuenca nukleotidesh, ky material gjenetik i baktereve, është përftuar nga gjenomët e fagëve apo plasmidëve pushtues, dhe mundëson krijimin e disa molekulave të vogla të ARN-së, falë të cilave bakteri, apo më saktë ky sistem imunitar i bakterit, mund të identifikojë në avenir tentativat e fagëve për të pushtuar bakterin. Identifikim dhe më pas luftë e suksesshme falë proteinave Cas.

Një bakteriofag

Një bakteriofag

Siç thashë më lart, bakteriofagët janë viruse që sulmojnë bakteret dhe i përdorin për tu riprodhuar, shumëfishuar. Kërkuesit kanë gjetur në disa mostra bakteriofagësh, të marra nga pacientë të prekur nga bakteri i kolerës në Bangladesh, gjenet që kodifikojnë për sistemin imunitar të bakterit, të shpjeguar më lartë.

Kuriozë nga ky fakt, kërkuesit “infektuan” mostra/kampione të Vibrio cholerae, që normalisht ishin rezistentë ndaj bakteriofagëve, me viruse (bakteriofagë) që përmbanin gjenet në fjalë dhe me viruse (bakteriofagë) të tjerë që nuk i përmbanin.

Rezultati ishte se në rastin e parë bakteret vdisnin, të vrara nga bakteriofagët, ndërsa në rastin e dytë mbijetonin dhe riprodhoheshin të pashqetësuar.

Rrjedhimi apo ajo çka del është se, gjenet e bakteriofagëve shërbenin për të sulmuar bakterin.

Për herë të parë, pra, vëzhgohet një virus, bakteriofag, që përdor një sistem imunitar.

Ideja që lind nga studimi është se këta bakteriofagë mund të përdoren si armë për të luftuar sëmundje, edhe pse si ide nuk është e re. Veçse tani jemi në dijeni të mekanizmit që përdor bakteriofagu.

(Studimi nga Andrew Camilli & co.)

Rinstinkt, mars 2013

———————————————

Katastrofa e Talidomidit dhe eksperimentimi mbi kafshët

Skandali i Talidomidit  dhe eksperimentimi mbi kafshët

Talidomidi është një ilaç që u jepej grave shtatëzënë mes viteve 1957 dhe ‘61-’62. Talidomidi shërbente për të qetësuar të vjellat gjatë shtatëzanisë. Vetëm më pas u zbulua se, ilaçi talidomid, kishte disa efekte anësore të tmerrshme mbi fetusin, të cilit i bllokonte zhvillimin e gjymtyrëve.

Nga talidomidi mund edhe të vdisje; në vende të ndryshme të botës pati me qindra (deri mijëra) viktima, derisa ilaçi u hoq nga qarkullimi.

Vetëm pas 50 vitesh nga tragjedia, shtëpia farmeceutike gjermane, Gruenenthal – që prodhonte talidomidin –   kërkoi publikisht falje.

“Na vjen keq – tha administratori i deleguar i firmës – Kërkojmë falje që për 50 vite nuk gjetëm mënyrën për të komunikuar me ju si njeriu me njeriun”.

Por, kjo deklaratë, e të tjera, nuk do të mund kurrë të shpërblejnë mijëra nëna dhe fëmijët e tyre që ishin viktima të pafata të ilaçit në fjalë.

Nënat si kavie

Tamam, pas skandalit të Talidomidit, në vitet ’60, fillimisht në Gjermani e më pas në të gjithë botën u futën rregullat e para dhe farmakovigjilanca, për të parandaluar rreziqe të reja nga efektet anësore (kolaterale) të ilaçeve.

Në rastin e Talidomidit, ishin praktikisht nënat shtatëzanë që “shërbyen” si kavie… Sepse ilaçi i Talidomidit ishte testuar, po, mbi kafshët, por jo në mënyrën e duhur mbi kafshët shtatëzëna. Kështu nuk u pa praktikisht efekti teratogjenik i Talidomidit tek fetuset.

Nëse eksperimentimi do të ishte kryer në mënyrën e duhur – që në atë kohë nuk mund të konceptohej, sepse tek e fundit nuk kishim eksperiencë – do të ishin shmangur të gjitha vuajtjet e nënave dhe fëmijëve që lindën të gjymtuar për shkat të ekeftit herë teratogjenik e herë të tjera vrasës të Talidomidit.

Talidomidi dhe eksperimentimi mbi kafshët

Ky i Talidomidit, është një mësim që duhet mbajtur mend mirë, duhet të fiksohet mirë në ndërgjegjjen kolektive, sepse aktualisht, kryesisht në vendet e zhvilluara, janë shfaqur grupime që ndërmarrin fushata për të rrëzuar hapin e detyruar të eksperimentimit shkencor mbi kafshët përpara se ilaçi të tregtohet, apo t’i futet hapit tjetër të testimit.

Këto grupime, që kërkojnë rrëzimin e eksperimentimit me kafshët, kanë një pozicionim të tipit demagogjik, duke qenë se stimulojnë emocionet më të përcipta të njeriut mesatar, i cili “informohet” në mënyrë të gabuar, pra gjysmake, mbi realitetin e eksperimentimit me kafshët.

Nga ana tjetër, qëndrojnë ata që e mbështesin dhe e nxisin eksperimentimin me kafshët duke qenë se është një nga mënyrat për të rritur mirëqenien dhe progresin shkencor. Progres shkencor që mund të ketë qoftë edhe vetëm synime njohjeje teorike të gjërave.

Ata që kanë lexuar (nëpër rrjet) se, Talidomidi nuk mund të parandalohej sepse nuk jep të njëjtat rezultate tek kafshtë me ato te njeriu, duhet të kërkojnë gjithnjë referencat, që në këtë rast duhet të vijnë nga burime të sakta, shkencore e të konfirmuara. Pohimet si ato të mësipërme nuk kanë asnjë bazë shkencore. Shfrytëzohen vetëm nga grupimet e kafshistëve (animalistëve) duke shkëputur të dhënat nga konteksti e duke thënë gjysmë të vërteta. Tabloja për fatin e keq të kafshistëve, grupimeve e shoqatave kafshiste, është më e gjerë.

Talidomidi, me doza të duhura dhe në kohë të mjaftueshme gjatë shtatëzanisë, ka induktuar keqformime tek majmuni, tek lepuri, tek embrionet e pulës dhe tek miu. Por këto, janë rezultate të përftuara pas tragjedisë së Talidomidit, sepse asokohe nuk kërkohej që ilaçet e reja të studioheshin edhe mbi riprodhimin e kafshëve, ndërsa sot  një gjë e tillë është e detyrueshme.

Talidomidi u fut në tregtim në 1957, pasi në ’56 ishin kryer testime me rezultate të kënaqshme mbi kafshë jo shtatëzëna. Vetëm në vitin 1960 u kryen testet e para mbi kafshë shtatëzëna,  përsëri me efekte negative, por sipas vet autorit të eksperimentimit ishin përdorur sasi shumë të vogla të ilaçit – jo proporcionale. Në 1961 një studim i ri tregoi keqformimet e para tek fëmijët, të filluara më 1957, deri atëherë të panjohura, që sollën tërheqjen e ilaçit nga tregu. Në vitin 1962 u krye një eksperimentim (studim) i ri mbi kafshët shtatëzëna, këtë rast me sasi të Talidomidit të proporcionuara (përpjesëtuara?)… dhe u vunë re keqformimet mbi fetuset.

Bibliografi:

  • D’Amato RJ, Loughnan MS, Flynn E, Folkman J (1994) Thalidomide is an inhibitor of angiogenesis. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 91:4082-4085.
  • Delahunt CS, Lassen LJ (1964) Thalidomide Syndrome in Monkeys. Science 146:1300-1305.
  • Dipaolo JA, Gatzek H, Pickren J (1964) Malformations Induced in the Mouse by Thalidomide. The Anatomical record 149:149-155.
  • Gatzek H, Dipaolo JA (1965) Radiographic Studies of Thalidomide-Induced Malformations in Mice. Acta radiologica: diagnosis 3:145-150.
  • Hendrickx AG, Axelrod LR, Clayborn LD (1966) ‘Thalidomide’ syndrome in baboons. Nature 210:958-959.

Rinstinkt, Shkurt 2013

—————————————————————————————-

Rindërtimi i protogjuhëve (gjuhëve të lashta)

Rindërtimi i protogjuhëve (gjuhëve të lashta)

Sipas një studimi të publikuar së fundi në PNAS (Proceedings of the National Academy of Sciences), rindërtimi i gjuhëve të lashta është i mundur nëpërmjet një programi informatik.

Programi shfrytëzon fjalë moderne dhe nëpërmjet analizave statistikore probabilistike mund të rindërtojë protogjuhë, pra gjuhë të lashta nga të cilat kanë dalë familje gjuhësh.

Risia, në këtë rast, është koha e shkurtër që i nevojitet programit kompjuterik. Sepse këto llojë studimesh, që prej shekullit të tetëmbëdhjetë, kryhen në mënyrë “manuale” duke krahasuar tinguj dhe fjalë të gjuhëve që i përkasin të njëjtës familje gjuhësore. Një punë e tillë zgjat disa vite.

Sistemi i sofistikuar kompjuterik për rindërtimin e protogjuhëve është  ndërtuar nga një grup kërkuesish shkencorë të Universitetit të British Kolumbia në Vankuver dhe të Universitetit të Kalifornisë në Berkeley. Sistemi bazohet mbi teknika statistikore të përdorura në biologjinë kompjutacionale për të rindërtuar pemët filogjenetike të organizmave (të gjallë dhe jo të gjallë); dhe është testuar me sukses në/mbi gjuhët austroneziane.

Po cila është rëndësia e rindërtimit të gjuhëve të së kaluarës?
Studimi i gjuhëve të lashta hap dritare të reja në studimin e kulturës, të dijeve, të strukturës shoqërore etj. të popujve të lashtë.

Kulla e Babelit (1563) – Pieter Brueghel (Plaku)

Gjuhëtarët i rindërtojnë gjuhët e lashta (antike) nëpërmjet krahasimit të tingujve dhe fjalëve. Tingujt në veçanti, me kalimin e kohës ndryshojnë me njëfarë rregullsie. Kështu, duke studiuar tingujt e dy gjuhëve të ndryshme mund të kuptohet nëse kanë apo jo një prejardhje të përbashkët, nga një gjuhë mëmë.

Programi në fjalë analizon një sasi të madhe të dhënash, nga një databazë fjalësh për të kuptuar se si tingujt kanë evoluar në brendësi të një familje gjuhësore.

Falë kalkulimeve probabilistike gjuhëtarët kanë arritur të rindërtojnë rreth 637 gjuhë proto-austroneziane me një shkallë saktësie (sigurie) prej 85% krahasuar me shkallën e saktësisë së të njëjtës punë të kryer në mënyrë manuale nga gjuhëtarët.

“Sistemi ynë nuk e zëvendëson punën e saktë e të rafinuar të gjuhëtarëve të kualifikuar, por mund të tregohet i çmuar dhe tu mundësojë atyre rritjen e numrit të gjuhëve moderne që përdorin si bazë për rindërtimin”, tha Bouchard-Côté – shkencëtari që drejtoi kërkimin. “Kemi shpresa se ky sistem do të revolucionarizoi linguistikën historike pak a shumë në të njëjtën mënyrë siç analiza statistike dhe fuqia e kupjuterit revolucionarizuan studimin e biologjisë evolutive.”

Hapi i radhës për kërkuesit që kanë realizuar studimin (dhe programin) është ndryshimi i zonës gjeografike, për të replikuar studimin mbi protogjuhët e Amerikës së Veriut.

Rinstinkt, shkurt 2013

Predispozita gjenetike ndaj miopisë

Miopia është një shqetësim i shëndetit (dhe i të parit) mjaft i përhapur në botë. Rreth 30% e popullatës perëndimore është e prekur nga miopia. Tek aziatikët miopia është edhe më e përhapur duke kapur shifra prej 70-80%.

miopia dhe korrigjimi i miopiseTek individët miopë projektimi i imazhit nuk ndodh atje ku duhet (pra në retinë) por ndodh përpara retinës, duke e bërë kësisoj imazhin të mjegullt, të paqartë.

Ky projektim i gabuar, përpara retinës, ndodh zakonisht për shkak të “zgjatjes” së syrit. Zgjatja bën që imazhi që duhej të projektohej mbi retinë, ku rrezet do të kishin konvergjencë të plotë, të projektohet përpara saj, duke e bërë atë të paqartë për shkak të divergjencës së rrezeve.

Lidhja e miopisë me gjenet ishte bërë prej kohësh, dhe për këtë mjaftonte të shihej se prindër miopë, kishin probabilitet të madh të sillnin në jetë fëmijë me të njëjtin problem të shikimit.

Në rastin e miopisë, bëhet fjalë sipas të gjitha gjasave për një predispozitë gjenetike, që nxitet apo përkeqësohet nga faktorë mjedisorë. Kështu, është gjetur një lidhje e fortë mes miopisë dhe leximit të zgjatur, frekuentimit të pakët të mjediseve të hapura dhe nivelit kulturor të individëve të prekur.

Aktualisht për miopinë nuk ka kurë. Gjithsesi ekzistojnë ndërhyrje të ndryshme (edhe kirurgjikale) që pakësojnë simptomat e miopisë. Miopia korrigjohet me anë të syzeve dhe lenteve me/në kontakt.

Në Nature Genetics gjendet një artikull që analizon të dhënat e studimeve të ndryshme (të pavarura) mbi miopinë.

Nga meta-analiza e 32 studimeve të mëparshme doli se janë 24 gjenet që kur paraqiten me një nga variantet e veta, janë përgjegjës për shqetësimet që kanë të bëjnë me miopinë.

Mes këtyre gjeneve ka nga ata që rregullojnë transmetimin e impulseve nervore (GRIA4); nga ata që rregullojnë metabolizmin e acidit retinoik (RDH5); nga ata që rregullojnë rimodelimin e matriksit ndërqelizor (BMP2); dhe gjene që rregullojnë zhvillimin e syrit (SIX6 dhe PRSS56).

© Rinstinkt 2013

—————————————————

Autizmi; legjenda e vaksinave që shkaktojnë autizmin

Autizmi; legjenda e vaksinave që shkaktojnë autizmin

Autizmi është një shqetësim i zhvillimit psikik që zakonisht lind gjatë fëmijërisë dhe sjell jo vetëm vështirësi të mëdha por edhe sakrifica të vërteta familjare, për shkak se nuk ekzistojnë struktura asistence të pregatitura.

Nuk dihet me saktësi se nga çfarë shkaktohet autizmi, gjithsesi, shumë studime na drejtojnë drejt një përbërjeje gjenetike të shqetësimit.

Zhvillimi i teknikave diagnostike dhe vëmendja e rritur mbi problemin e autizmit kanë rritur numrin e diagnozave, aq sa në vitet e fundit rastet e fëmijëve me autizëm duket sikur janë rritur me ritëm të shpejtë. Në realitet, shpeshtia (frekuenca) e autizmit është po e njëjta, gjë që tregon se nuk janë rritur rastet e autizmit po numri i diagnozave (pra, shpeshtia e autizmit në vite është e njëjta, por rritet numri i rasteve të diagnostikuara).

Si lindi mashtrimi se vaksinat shkaktojnë autizmin?

Gjithçka fillon në vitin 1998 kur Andrew Wakefield një ish mjek anglez, publikoi një studim në revistën me famë botërore, Lancet.[1]

Sipas studimit në disa fëmijë ishte gjetur një lidhje mes problemeve intestinale, shqetësimeve të zhvillimit dhe faktorëve mjedisorë. Studimi, që në fillim, ngjalli skepticizëm për shkak të mostrës (kampionit) shumë të reduktuar, testeve të diskutueshme dhe përfundimeve deri diku të përdhunëta.

Autori kryesor i studimit, pra Andrew Wakefield, filloi një seri konferencash ku deklaronte zbulimin e një lidhjeje mes vaksinës trevalente MMR (Measles, Mumps, Rubella – Fruthi, Shyta, Rubeola) dhe autizmit, duke këshilluar në vend të vaksinës trevalente një vaksinim të veçantë për çdo sëmundje. Formulimi tek, singular i vaksinava për sëmundjet në fjalë nuk ekzistonte në tregim.

Mënyra e sjelljes së Wakefield-it pati disa pasoja:
Së pari, në Angli ndodhi një rënie e veksinimeve dhe rezultati apo pasoja ishte një epidemi fruthi që shkaktoi mbi njëmijë raste dhe dy vdekje.
Së dyti, u zbulua se ish mjeku kishte patentuar një sistem vaksinimi[2] singular për çdonjërën e sëmundjeve të fruthit, shytave dhe rubeolës – vaksina trevalente e të cilave pretendohej se shkaktonte autizmin – dhe krejt rastësisht një kurë për problemet intestinale të subjekteve me autizëm. Pra, që përpara se të dilte studimi i vet, ai kishte patentuar shpikjen apo vaksinat teke, singulare të cilat edhe këshillonte.

Konflikti i interesit ishte më se evident. Për më tepër u zbulua edhe financimi prej 500,000 sterlinash nga një avokat që mbështeste çështje dëmshpërblimi kundër shtetit për fëmijët e prekur nga autizmi. Avokatit që kishte financuar Andrew Wakefield për të fituar çështjet gjyqësore i mungonte një studim shkencor ku të mbështetej, dhe Andrew Wakefield ia dha, duke mashtruar.

Këto zbulime sollën zhvillime të papritura. Shumë prej kërkuesëve bashkëautorë të studimit të Andrew Wakefield kërkuan heqjen e emrit të vet nga kërkimi shkencor. U zbuluan parregullsi të mëdha etike – fëmijë të paguar me pak stërlina për të marrë gjak, ekzaminime mjaftë invazive të kryera pa qenë nevoja -  dhe shkencore – të dhëna të falsifikuara, të manipuluara.

Studiues dhe shkencëtarë të tjerë në të gjithë botën u përpoqën që të replikonin studimin në fjalë, por pa sukses[3]. Një gazetar zbuloi se pothuajse të gjithë fëmijët e kishin zhvilluar autizmin përpara se të vaksinoheshin. Andrew Wakefield u përpoq që të mohonte gjithçka duke nxjerrë një studim[4] që përgënjeshtronte përfundimet e veta, të mëparshme, por ishte tepër vonë. Ishte fundi, dhe ai pranoi mashtrimin. Studimi u hoq nga revista Lancet, mjeku u largua nga urdhëri i mjekëve britanik. Wakefield-i u detyrua të shfaqej vetëm në programe mbi ufot dhe paranormalen.

Kjo është e gjithë legjenda mbi vaksinat që shkaktojnë autizmin. E gjithë legjenda e bazuar mbi një mashtrim patetik nga pak njerëz për arsye karriere e parash.

Nuk duhet harruar në gjithë këtë histori roli i gazetave e gazetarëve. Gazaterë, të cilët ndonjëherë besojnë e përhapin gjithçka pa kërkuar referenca të besueshme.

Duhet shtuar se shkenca nuk ndalet kurrë. U tregua joekzistenca, mosekzistenca  e lidhjes mes vaksinimit trevalent për fruthin, shytat, rubeolën  dhe autizmit[5].

Pavarësiht fundit të mashtrimit sot në botë ka ende njerëz  për të cilët Andrew Wakefield është një guru. Po këtë njerëz vazhdojnë të përhapin dhe mashtrojnë shumë prindër mbi alarme të pajustifikuara. Mashtrime, të bazuara mbi një mashtrim të shpërfytyruar. Njerëz që mashtrojnë njerëz duke shitur frikëra të paqenë dhe më pas zgjidhjen e frikës. Njerëz që mashtrojnë njerëz mbi lëkurën dhe jetën e fëmijëve. Lodhja dhe shkurajimi i shumë familjeve me fëmijë autistë është arsyeja që i bën të bienë në këto gracka. Gracka për para.

Rinstinkt 2013


[1] Ileal-lymphoid-nodular hyperplasia, non-specific colitis, and pervasive developmental disorder in children (link)
[2] UK patent application number 9711663.6
[3] MMR vaccine and autism: an update of the scientific evidence (link)
[4] Measles virus RNA is not detected in inflammatory bowel disease using hybrid capture and reverse transcription followed by the polymerase chain reaction (link)
[5] Measles-mumps-rubella vaccine and autistic spectrum disorder: report from the New Challenges in Childhood Immunizations Conference convened in Oak Brook, Illinois, June 12-13, 2000 (link)
————————————————————————————-