Katastrofa e Talidomidit dhe eksperimentimi mbi kafshët

Skandali i Talidomidit  dhe eksperimentimi mbi kafshët

Talidomidi është një ilaç që u jepej grave shtatëzënë mes viteve 1957 dhe ‘61-’62. Talidomidi shërbente për të qetësuar të vjellat gjatë shtatëzanisë. Vetëm më pas u zbulua se, ilaçi talidomid, kishte disa efekte anësore të tmerrshme mbi fetusin, të cilit i bllokonte zhvillimin e gjymtyrëve.

Nga talidomidi mund edhe të vdisje; në vende të ndryshme të botës pati me qindra (deri mijëra) viktima, derisa ilaçi u hoq nga qarkullimi.

Vetëm pas 50 vitesh nga tragjedia, shtëpia farmeceutike gjermane, Gruenenthal – që prodhonte talidomidin –   kërkoi publikisht falje.

“Na vjen keq – tha administratori i deleguar i firmës – Kërkojmë falje që për 50 vite nuk gjetëm mënyrën për të komunikuar me ju si njeriu me njeriun”.

Por, kjo deklaratë, e të tjera, nuk do të mund kurrë të shpërblejnë mijëra nëna dhe fëmijët e tyre që ishin viktima të pafata të ilaçit në fjalë.

Nënat si kavie

Tamam, pas skandalit të Talidomidit, në vitet ’60, fillimisht në Gjermani e më pas në të gjithë botën u futën rregullat e para dhe farmakovigjilanca, për të parandaluar rreziqe të reja nga efektet anësore (kolaterale) të ilaçeve.

Në rastin e Talidomidit, ishin praktikisht nënat shtatëzanë që “shërbyen” si kavie… Sepse ilaçi i Talidomidit ishte testuar, po, mbi kafshët, por jo në mënyrën e duhur mbi kafshët shtatëzëna. Kështu nuk u pa praktikisht efekti teratogjenik i Talidomidit tek fetuset.

Nëse eksperimentimi do të ishte kryer në mënyrën e duhur – që në atë kohë nuk mund të konceptohej, sepse tek e fundit nuk kishim eksperiencë – do të ishin shmangur të gjitha vuajtjet e nënave dhe fëmijëve që lindën të gjymtuar për shkat të ekeftit herë teratogjenik e herë të tjera vrasës të Talidomidit.

Talidomidi dhe eksperimentimi mbi kafshët

Ky i Talidomidit, është një mësim që duhet mbajtur mend mirë, duhet të fiksohet mirë në ndërgjegjjen kolektive, sepse aktualisht, kryesisht në vendet e zhvilluara, janë shfaqur grupime që ndërmarrin fushata për të rrëzuar hapin e detyruar të eksperimentimit shkencor mbi kafshët përpara se ilaçi të tregtohet, apo t’i futet hapit tjetër të testimit.

Këto grupime, që kërkojnë rrëzimin e eksperimentimit me kafshët, kanë një pozicionim të tipit demagogjik, duke qenë se stimulojnë emocionet më të përcipta të njeriut mesatar, i cili “informohet” në mënyrë të gabuar, pra gjysmake, mbi realitetin e eksperimentimit me kafshët.

Nga ana tjetër, qëndrojnë ata që e mbështesin dhe e nxisin eksperimentimin me kafshët duke qenë se është një nga mënyrat për të rritur mirëqenien dhe progresin shkencor. Progres shkencor që mund të ketë qoftë edhe vetëm synime njohjeje teorike të gjërave.

Ata që kanë lexuar (nëpër rrjet) se, Talidomidi nuk mund të parandalohej sepse nuk jep të njëjtat rezultate tek kafshtë me ato te njeriu, duhet të kërkojnë gjithnjë referencat, që në këtë rast duhet të vijnë nga burime të sakta, shkencore e të konfirmuara. Pohimet si ato të mësipërme nuk kanë asnjë bazë shkencore. Shfrytëzohen vetëm nga grupimet e kafshistëve (animalistëve) duke shkëputur të dhënat nga konteksti e duke thënë gjysmë të vërteta. Tabloja për fatin e keq të kafshistëve, grupimeve e shoqatave kafshiste, është më e gjerë.

Talidomidi, me doza të duhura dhe në kohë të mjaftueshme gjatë shtatëzanisë, ka induktuar keqformime tek majmuni, tek lepuri, tek embrionet e pulës dhe tek miu. Por këto, janë rezultate të përftuara pas tragjedisë së Talidomidit, sepse asokohe nuk kërkohej që ilaçet e reja të studioheshin edhe mbi riprodhimin e kafshëve, ndërsa sot  një gjë e tillë është e detyrueshme.

Talidomidi u fut në tregtim në 1957, pasi në ’56 ishin kryer testime me rezultate të kënaqshme mbi kafshë jo shtatëzëna. Vetëm në vitin 1960 u kryen testet e para mbi kafshë shtatëzëna,  përsëri me efekte negative, por sipas vet autorit të eksperimentimit ishin përdorur sasi shumë të vogla të ilaçit – jo proporcionale. Në 1961 një studim i ri tregoi keqformimet e para tek fëmijët, të filluara më 1957, deri atëherë të panjohura, që sollën tërheqjen e ilaçit nga tregu. Në vitin 1962 u krye një eksperimentim (studim) i ri mbi kafshët shtatëzëna, këtë rast me sasi të Talidomidit të proporcionuara (përpjesëtuara?)… dhe u vunë re keqformimet mbi fetuset.

Bibliografi:

  • D’Amato RJ, Loughnan MS, Flynn E, Folkman J (1994) Thalidomide is an inhibitor of angiogenesis. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 91:4082-4085.
  • Delahunt CS, Lassen LJ (1964) Thalidomide Syndrome in Monkeys. Science 146:1300-1305.
  • Dipaolo JA, Gatzek H, Pickren J (1964) Malformations Induced in the Mouse by Thalidomide. The Anatomical record 149:149-155.
  • Gatzek H, Dipaolo JA (1965) Radiographic Studies of Thalidomide-Induced Malformations in Mice. Acta radiologica: diagnosis 3:145-150.
  • Hendrickx AG, Axelrod LR, Clayborn LD (1966) ‘Thalidomide’ syndrome in baboons. Nature 210:958-959.
  • Etj.

© Rinstinkt, Shkurt 2013

——————————————————————————————————–

Rindërtimi i protogjuhëve (gjuhëve të lashta)

Rindërtimi i protogjuhëve (gjuhëve të lashta)

Sipas një studimi të publikuar së fundi në PNAS (Proceedings of the National Academy of Sciences), rindërtimi i gjuhëve të lashta është i mundur nëpërmjet një programi informatik.

Programi shfrytëzon fjalë moderne dhe nëpërmjet analizave statistikore probabilistike mund të rindërtojë protogjuhë, pra gjuhë të lashta nga të cilat kanë dalë familje gjuhësh.

Risia, në këtë rast, është koha e shkurtër që i nevojitet programit kompjuterik. Sepse këto llojë studimesh, që prej shekullit të tetëmbëdhjetë, kryhen në mënyrë “manuale” duke krahasuar tinguj dhe fjalë të gjuhëve që i përkasin të njëjtës familje gjuhësore. Një punë e tillë zgjat disa vite.

Sistemi i sofistikuar kompjuterik për rindërtimin e protogjuhëve është  ndërtuar nga një grup kërkuesish shkencorë të Universitetit të British Kolumbia në Vankuver dhe të Universitetit të Kalifornisë në Berkeley. Sistemi bazohet mbi teknika statistikore të përdorura në biologjinë kompjutacionale për të rindërtuar pemët filogjenetike të organizmave (të gjallë dhe jo të gjallë); dhe është testuar me sukses në/mbi gjuhët austroneziane.

Po cila është rëndësia e rindërtimit të gjuhëve të së kaluarës?
Studimi i gjuhëve të lashta hap dritare të reja në studimin e kulturës, të dijeve, të strukturës shoqërore etj. të popujve të lashtë.

Kulla e Babelit (1563) – Pieter Brueghel (Plaku)

Gjuhëtarët i rindërtojnë gjuhët e lashta (antike) nëpërmjet krahasimit të tingujve dhe fjalëve. Tingujt në veçanti, me kalimin e kohës ndryshojnë me njëfarë rregullsie. Kështu, duke studiuar tingujt e dy gjuhëve të ndryshme mund të kuptohet nëse kanë apo jo një prejardhje të përbashkët, nga një gjuhë mëmë.

Programi në fjalë analizon një sasi të madhe të dhënash, nga një databazë fjalësh për të kuptuar se si tingujt kanë evoluar në brendësi të një familje gjuhësore.

Falë kalkulimeve probabilistike gjuhëtarët kanë arritur të rindërtojnë rreth 637 gjuhë proto-austroneziane me një shkallë saktësie (sigurie) prej 85% krahasuar me shkallën e saktësisë së të njëjtës punë të kryer në mënyrë manuale nga gjuhëtarët.

“Sistemi ynë nuk e zëvendëson punën e saktë e të rafinuar të gjuhëtarëve të kualifikuar, por mund të tregohet i çmuar dhe tu mundësojë atyre rritjen e numrit të gjuhëve moderne që përdorin si bazë për rindërtimin”, tha Bouchard-Côté – shkencëtari që drejtoi kërkimin. “Kemi shpresa se ky sistem do të revolucionarizoi linguistikën historike pak a shumë në të njëjtën mënyrë siç analiza statistike dhe fuqia e kupjuterit revolucionarizuan studimin e biologjisë evolutive.”

Hapi i radhës për kërkuesit që kanë realizuar studimin (dhe programin) është ndryshimi i zonës gjeografike, për të replikuar studimin mbi protogjuhët e Amerikës së Veriut.

Rinstinkt, shkurt 2013

Telefonat celularë shkaktojnë kancer?

Telefonat celularë shkaktojnë kancer?

Pyetje një milion dollarëshe kjo. Kushedi se sa firma shumëkombëshe telefonie celulare do të paguanin për të më mbyllur gojën e mos përhapur të tilla informcaione… :P

Fjalë mbi këtë pyetje ka shumë, por pak mund të quhen informacione apo fakte minimalisht të kënaqshme.

Ekskursus i nevojshëm, si gjithnjë xhanëm  ;)

Valët elektromagnetike janë një formë e përhapjes së energjisë në hapësirë. Çdo valë elektromagnetike përcaktohet nga një frekuencë, pra numri i lëkundjeve (oshilacioneve) të kryera në një sekondë; më e madhe është frekuenca e valës, më e madhe rezulton energjia e transportuar nga ajo.

Radiacionet e emetuara nga telefonat celularë janë të tipit “me frekuencë të lartë”, sepse gjende në fashën (rripin) e 900 MHz – 2.4 GHz, dhe janë të tipit jo-jonizuese.

Jo-jonizuese do të thotë që janë valë që nuk e ndryshojnë (modifikojnë) strukturën kimike të substancave dhe materies që takojnë në rrugën e vet. Dhe kjo ka një shpjegim, logjik. Për të ndërhyrë apo ndikuar mbi molekulat gjatësia e valës duhet të jetë nga ana e vetë e vogël, dhe si pasojë me frekuencë të lartë.

Pra, fakt është se valët e emetuara nga telefonat celularë nuk ndërveprojnë drejtëpërsëdrejti me molekulat e një substance apo në rastin që na intereson, me molekulat e trupit të njeriut.

Efekti termik i telefonit celular

efekti i celularit tek indet e trupit të njeriut

Nxehja e indeve nga përdorimi i telefonit celular

Por kjo nuk do të thotë se radiacionet e emetuara nga telefonat celularë nuk kanë asnjë efekt mbi trupin tonë, sepse nga pikëpamja termike valët transferojnë (gjenerojnë) nxehtësi në indet e trupit, që si pasojë ngrohen. Kjo vihet re lehtë, duke krahasuar temperaturën që ka krahu nga është mbajtu telefoni celular gjatë një telefonate 20 minutësh me temperaturën e krahut tjetër. Shiko pamjen me kamerën termografike.

Një studim ka treguar se, kur një person e përdor telefonin celular për 50 minuta pa ndërprerje, indet e trurit nga ana e celularit metabolizojnë më shumë glukoz krahasuar me krahun tjetër. Nuk është akoma e qartë nëse kjo gjendje e ndryshuar krijon rreziqe. Të paktën, studimi në fjalë konfirmon se  përdorimi i zgjatur i celularit ka një efekt mbi trupin e njeriut.

Sasia e energjisë që celulari emeton varet nga modeli i aparatit, nga teknologjia, por mbi të gjitha nga distanca mes telefonit dhe antenës, apo ripetitorit(përsëritësit) të sinjalit. Sa më larg të jetë nga antena aq më shumë duhet të rritet fuqia për të stabilizuar komunikimin, pra për të “patur rrjet”. Po ashtu, kur telefoni gjendet brenda një strukture metalike, kjo mund të shërbejë si izoluese, dhe energjia e emetuar të jetë më e madhe. Një rast konkret është ai i makinës, skeleti metalik i së cilës rrit energjinë e emetuar nga telefoni celular.

Në gjendjen aktuale të gjërave, nuk njihet një mekanizëm biologjik që të shpjegoj se si rrezatimet jo-jonizuese mund të provokojnë kancerin.

Pavarësisht kësaj, OBSH-ja (Organizata Botërore e Shëndetësisë) në 2011 i klasifikoi telefonat celularë si burim i mundshëm kancerogjen (Grupi 2B).

“The conclusion means that there could be some risk, and therefore we need to keep a close watch for a link between cell phones and cancer risk.”

Për të qenë të ndershëm, edhe kafja, ushqimet nënuthull dhe të tjera substanca me të cilat jemi në kontakt gjatë aktiviteti tonë përfshihen në këtë kategori.

Gjithsesi, në komunitetin shkencor ka shumë dyshime (dhe hetime) mbi efektet afatgjata të përdorimit të telefonit celular. Testet epidemiologjike që të japin “rezultat”, duan kohë dhe durim, sepse për shembull duhet pritur 10 vite për të parë efektet afatgjata mbi një grup të caktuar.

Studime të reja po kryhen mbi kafshë me jetëgjatësi të vogël, si për shembull minjtë. Në këtë rast, studimi kryhet duke i rritur minjtë në një dhomë të izoluar nga burime të tjera ndotjeje elektromagnetike, por në afërsi të madhe e të vazhdueshme me ndotësin që na interson. Pra në kontakt me një aparat telefonik apo një përsëritës sinjali.

Studime epidemiologjike tashmë të përfunduara e publikuara thonë:

We found that eight of the 10 studies reported increased prevalence of adverse neurobehavioral symptoms or cancer in populations living at distances < 500 meters from base stations. None of the studies reported exposure above accepted international guidelines, suggesting that current guidelines may be inadequate in protecting the health of human populations. We believe that comprehensive epidemiological studies of long-term mobile phone base station exposure are urgently required to more definitively understand its health impact.

Ndërkohë, në pritje të prononcimeve pa ekuivokë të komunitetit shkencor, disa masa personale mund të merren, për njëfarë parandalimi:

1-   Të përdoren kufjet, sepse edhe me disa centimetra distancë fusha elektromagnetike bie dukshëm në intensitet.

2-    Në çdo moment telefoni celular dërgon drejt antenës  mesazhe me energji të lartë, edhe kur nuk është në përdorim, për të patur një kontakt të vazhdueshëm. Kështu, më mirë të mos e mbajmë telefonin në xhepa. Për meshkujt të shmangen xhepat e përparmë duke qenë se janë afër organeve gjenitale. (shënim: organet gjenitale dhe nxehtësia)

3-   Për të njëjtën arsye, të mos mbahet telefoni celular afër, nën jastëk, gjatë gjumit.

Telefonatë të këndshme!

Bibliografia:

© Rinstink, Shkurt 2013

——————————————–

Dioksidi i karbonit, jonet bikarbonat

Dioksidi i karbonit transportohet kryesisht si jone bikarbonat

Gjaku e transporton dioksidin e karbonit ne tre menyra. Rreth 10% e dioksidit te karbonit tretet ne plazmën e gjakut. 30% futet brenda rruazave te kuqe te gjakut dhe kombinohet (lidhet) me hemoglobinën. Për shak se lidhja midis hemoglobines dhe dioksidit te karbonit është shumë e dobet, reaksioni është pothuajse i kthyeshëm. Shumica e dioksidit te karbonit (rreth 60%) leviz neper plazmë (ose me ane te plazmes) si jone bikarbonat (HCO3).
Ne plazmen e gjakut, dioksidi i karbonit lidhet (ngadalë) me ujin për te formuar acidin karbonik. Ky reaksion zhvillohet shumë me shpejte brenda rruazave te kuqe te gjakut sepse ndihmohet nga një enzimë (carbonic anhydrase). Acidi karbonik ndahet duke formuar jone hidrogjen dhe jone bikarbonat.
CO2+ H2O–> H2CO3  –> H+ + HCO3-
Shumica e joneve hidrogjen qe çlirohen nga acidi karbonik, kombinohen (lidhen) me hemoglobinën, e cila është një ruajtes i mire i pehashit (pH-së). Një sasi jonesh bikarbonat shperhapen ne plazmë. Aksioni i enzimes “carbonic anhydrase” (anhidraza karbonike) brenda rruazave te kuqe te gjakut ruan një (shkallë) gradient shperhapjeje për dioksidin e karbonit, për levizjen e tij jashtë-brenda dhe brenda-jashtë eritrociteve.

Ndersa jonet (e ngarkuara elektrikisht) bikarbonat dalin jashtë eritrociteve, jonet klorur (Cl-) qe gjenden ne plazmen e gjakut futen brenda rruazave te kuqe te gjakut, për te zevendesuar jonet bikarbonat – “chloride shift”. 

Ne kapilaret qe rrethojne hojëzat, CO2 -shi shperhapet nga plazma drejt hojezave (nga zona me perqendrim me te larte tek zona me perqendrim me te vogel).

Çdo gjendje (siç është enfizema) qe nderhyn me procesin e eliminimit te dioksidot te karbonit nga mushkëritë mund te çoje drejt acidozës respiratore. Ne kete gjandje, dioksidi i karbonit prodhohet me një ritem me te larte se ai me te cilin ekskretohet nga mushkëritë. Si pasoje, perqendrimi idioksidit te karbonit ne gjak rritet. Kur pH (pehashi) i gjakut bie nen 7, sistemi nervor qendror “bie ne depresion” dhe individi çorientohet. Acidoza respiratore e patrajtuar mund te shkaktoje komën dhe vdekjen.

© Rinstinkt, shkurt 2013

———————————————-

Predispozita gjenetike ndaj miopisë

Miopia është një shqetësim i shëndetit (dhe i të parit) mjaft i përhapur në botë. Rreth 30% e popullatës perëndimore është e prekur nga miopia. Tek aziatikët miopia është edhe më e përhapur duke kapur shifra prej 70-80%.

miopia dhe korrigjimi i miopiseTek individët miopë projektimi i imazhit nuk ndodh atje ku duhet (pra në retinë) por ndodh përpara retinës, duke e bërë kësisoj imazhin të mjegullt, të paqartë.

Ky projektim i gabuar, përpara retinës, ndodh zakonisht për shkak të “zgjatjes” së syrit. Zgjatja bën që imazhi që duhej të projektohej mbi retinë, ku rrezet do të kishin konvergjencë të plotë, të projektohet përpara saj, duke e bërë atë të paqartë për shkak të divergjencës së rrezeve.

Lidhja e miopisë me gjenet ishte bërë prej kohësh, dhe për këtë mjaftonte të shihej se prindër miopë, kishin probabilitet të madh të sillnin në jetë fëmijë me të njëjtin problem të shikimit.

Në rastin e miopisë, bëhet fjalë sipas të gjitha gjasave për një predispozitë gjenetike, që nxitet apo përkeqësohet nga faktorë mjedisorë. Kështu, është gjetur një lidhje e fortë mes miopisë dhe leximit të zgjatur, frekuentimit të pakët të mjediseve të hapura dhe nivelit kulturor të individëve të prekur.

Aktualisht për miopinë nuk ka kurë. Gjithsesi ekzistojnë ndërhyrje të ndryshme (edhe kirurgjikale) që pakësojnë simptomat e miopisë. Miopia korrigjohet me anë të syzeve dhe lenteve me/në kontakt.

Në Nature Genetics gjendet një artikull që analizon të dhënat e studimeve të ndryshme (të pavarura) mbi miopinë.

Nga meta-analiza e 32 studimeve të mëparshme doli se janë 24 gjenet që kur paraqiten me një nga variantet e veta, janë përgjegjës për shqetësimet që kanë të bëjnë me miopinë.

Mes këtyre gjeneve ka nga ata që rregullojnë transmetimin e impulseve nervore (GRIA4); nga ata që rregullojnë metabolizmin e acidit retinoik (RDH5); nga ata që rregullojnë rimodelimin e matriksit ndërqelizor (BMP2); dhe gjene që rregullojnë zhvillimin e syrit (SIX6 dhe PRSS56).

© Rinstinkt 2013

—————————————————

Autizmi; legjenda e vaksinave që shkaktojnë autizmin

Autizmi; legjenda e vaksinave që shkaktojnë autizmin

Autizmi është një shqetësim i zhvillimit psikik që zakonisht lind gjatë fëmijërisë dhe sjell jo vetëm vështirësi të mëdha por edhe sakrifica të vërteta familjare, për shkak se nuk ekzistojnë struktura asistence të pregatitura.

Nuk dihet me saktësi se nga çfarë shkaktohet autizmi, gjithsesi, shumë studime na drejtojnë drejt një përbërjeje gjenetike të shqetësimit.

Zhvillimi i teknikave diagnostike dhe vëmendja e rritur mbi problemin e autizmit kanë rritur numrin e diagnozave, aq sa në vitet e fundit rastet e fëmijëve me autizëm duket sikur janë rritur me ritëm të shpejtë. Në realitet, shpeshtia (frekuenca) e autizmit është po e njëjta, gjë që tregon se nuk janë rritur rastet e autizmit po numri i diagnozave (pra, shpeshtia e autizmit në vite është e njëjta, por rritet numri i rasteve të diagnostikuara).

Si lindi mashtrimi se vaksinat shkaktojnë autizmin?

Gjithçka fillon në vitin 1998 kur Andrew Wakefield një ish mjek anglez, publikoi një studim në revistën me famë botërore, Lancet.[1]

Sipas studimit në disa fëmijë ishte gjetur një lidhje mes problemeve intestinale, shqetësimeve të zhvillimit dhe faktorëve mjedisorë. Studimi, që në fillim, ngjalli skepticizëm për shkak të mostrës (kampionit) shumë të reduktuar, testeve të diskutueshme dhe përfundimeve deri diku të përdhunëta.

Autori kryesor i studimit, pra Andrew Wakefield, filloi një seri konferencash ku deklaronte zbulimin e një lidhjeje mes vaksinës trevalente MMR (Measles, Mumps, Rubella – Fruthi, Shyta, Rubeola) dhe autizmit, duke këshilluar në vend të vaksinës trevalente një vaksinim të veçantë për çdo sëmundje. Formulimi tek, singular i vaksinava për sëmundjet në fjalë nuk ekzistonte në tregim.

Mënyra e sjelljes së Wakefield-it pati disa pasoja:
Së pari, në Angli ndodhi një rënie e veksinimeve dhe rezultati apo pasoja ishte një epidemi fruthi që shkaktoi mbi njëmijë raste dhe dy vdekje.
Së dyti, u zbulua se ish mjeku kishte patentuar një sistem vaksinimi[2] singular për çdonjërën e sëmundjeve të fruthit, shytave dhe rubeolës – vaksina trevalente e të cilave pretendohej se shkaktonte autizmin – dhe krejt rastësisht një kurë për problemet intestinale të subjekteve me autizëm. Pra, që përpara se të dilte studimi i vet, ai kishte patentuar shpikjen apo vaksinat teke, singulare të cilat edhe këshillonte.

Konflikti i interesit ishte më se evident. Për më tepër u zbulua edhe financimi prej 500,000 sterlinash nga një avokat që mbështeste çështje dëmshpërblimi kundër shtetit për fëmijët e prekur nga autizmi. Avokatit që kishte financuar Andrew Wakefield për të fituar çështjet gjyqësore i mungonte një studim shkencor ku të mbështetej, dhe Andrew Wakefield ia dha, duke mashtruar.

Këto zbulime sollën zhvillime të papritura. Shumë prej kërkuesëve bashkëautorë të studimit të Andrew Wakefield kërkuan heqjen e emrit të vet nga kërkimi shkencor. U zbuluan parregullsi të mëdha etike – fëmijë të paguar me pak stërlina për të marrë gjak, ekzaminime mjaftë invazive të kryera pa qenë nevoja -  dhe shkencore – të dhëna të falsifikuara, të manipuluara.

Studiues dhe shkencëtarë të tjerë në të gjithë botën u përpoqën që të replikonin studimin në fjalë, por pa sukses[3]. Një gazetar zbuloi se pothuajse të gjithë fëmijët e kishin zhvilluar autizmin përpara se të vaksinoheshin. Andrew Wakefield u përpoq që të mohonte gjithçka duke nxjerrë një studim[4] që përgënjeshtronte përfundimet e veta, të mëparshme, por ishte tepër vonë. Ishte fundi, dhe ai pranoi mashtrimin. Studimi u hoq nga revista Lancet, mjeku u largua nga urdhëri i mjekëve britanik. Wakefield-i u detyrua të shfaqej vetëm në programe mbi ufot dhe paranormalen.

Kjo është e gjithë legjenda mbi vaksinat që shkaktojnë autizmin. E gjithë legjenda e bazuar mbi një mashtrim patetik nga pak njerëz për arsye karriere e parash.

Nuk duhet harruar në gjithë këtë histori roli i gazetave e gazetarëve. Gazaterë, të cilët ndonjëherë besojnë e përhapin gjithçka pa kërkuar referenca të besueshme.

Duhet shtuar se shkenca nuk ndalet kurrë. U tregua joekzistenca, mosekzistenca  e lidhjes mes vaksinimit trevalent për fruthin, shytat, rubeolën  dhe autizmit[5].

Pavarësiht fundit të mashtrimit sot në botë ka ende njerëz  për të cilët Andrew Wakefield është një guru. Po këtë njerëz vazhdojnë të përhapin dhe mashtrojnë shumë prindër mbi alarme të pajustifikuara. Mashtrime, të bazuara mbi një mashtrim të shpërfytyruar. Njerëz që mashtrojnë njerëz duke shitur frikëra të paqenë dhe më pas zgjidhjen e frikës. Njerëz që mashtrojnë njerëz mbi lëkurën dhe jetën e fëmijëve. Lodhja dhe shkurajimi i shumë familjeve me fëmijë autistë është arsyeja që i bën të bienë në këto gracka. Gracka për para.

Rinstinkt 2013


[1] Ileal-lymphoid-nodular hyperplasia, non-specific colitis, and pervasive developmental disorder in children (link)
[2] UK patent application number 9711663.6
[3] MMR vaccine and autism: an update of the scientific evidence (link)
[4] Measles virus RNA is not detected in inflammatory bowel disease using hybrid capture and reverse transcription followed by the polymerase chain reaction (link)
[5] Measles-mumps-rubella vaccine and autistic spectrum disorder: report from the New Challenges in Childhood Immunizations Conference convened in Oak Brook, Illinois, June 12-13, 2000 (link)
————————————————————————————-

Frymëshkëmbimi qelizor aerobik

Frymëshkëmbimi qelizor aerobik – Glikoliza, Formimi i Acetil CoA, Cikli i Krebsit, Transporti i elektroneve dhe kemiosmoza

Reaksionet kimike të frymëshkëmbimit aerobik të glukozit grupohen në katër stade. Tek eukariotët, faza e parë (Glikoliza) ndodh në citozol, dhe stadet e tjera ndodhin në brendësi të mitokondrive.

Në një pjesë të mirë të baktereve dhe archea-ve këto reaksione kryhen në citozol në bashkëveprim me membranën qelizore, në mungesë të organeleve si mitokondritë.

1-Glikoliza

Gjatë glikolizës, një molekulë glukozi me gjashtë atome karboni kthehet në dy molekula me nga tre atome karboni secila, të njohura si molekula piruvati. Një pjesë e energjisë së glukozit kapet në formën e dy lloj transportuesëve, ATP-së dhe NADH-së. ATP-ja e transferon energjinë duke transferuar një grup fosfat. NADH-ja është një molekulë e reduktuar e cila e transferonë energjinë duke transferuar elektrone si pjesë e një atomi hidrogjen.

2-Formimi i acetil koenzimës A

Çdo molekulë piruvati hyn në mitokondri dhe oksidohet në një grup dy-karbonësh (acetat) aë kombinohet me koenzimën A, duke formuar acetil koenzimën A (Acetil CoA). Gjatë këtij stadi prodhohet NADH, dhe lëshohet dioksid karboni si produkt mbetje.

3-Cikli i acidit citrik

Grupi acetat i acetil koenzimës A (Acetil CoA) kombinohet me një molekulë me katër atome karboni (oksalacetati-n) për të formuar një molekulë me gjashtë atome karboni (citrati-n). gjatë ciklit, citrati riciklohet në oksalacetat, dhe dioksidi i karbonit lirohet si produkt mbetje, i panevojshëm. Energjia kapet në formën e ATP-së dhe të përbërjeve të reduktuara me përmbajtje të lartë energjie NADH-së dhe FADH2-shit.

4-Transporti i elektroneve dhe kemiosmoza

 Elektronet e hequr (shkëputur) nga molelula e glukozës gjatë stadeve të mëparshëm, transferohen nga NADH-ja dhe FADH2-shi derjt një vargu përbërjesh akseptore të elektrone ve. Ndërsa elektronet kalojnë nga një ekseptor tek tjetri një pjesë e energjisë së tyre shfrytëzohet për të transportuar jone hidrogjen (protone) nëpërmjet membranës së brendshme miitokondriale, duke formuar kështu një gradient protonesh (protonik). Gjatë procesit të njohur si kemiosmozë, energjia e gradientit të protoneve përdoret për të prodhuar ATP.

 

Pjesa më e madhe e reaksioneve tëë përfshira në frymëshkëmbimin qelizor aerobik janë të një prej tre llojeve: dehidrogjenime, dekarboksilime, dhe ato të cilat futen tek reaksionet përgatitore.

Reaksionet e dehidrogjenimit janë reaksione në të cilat nga substrati largohen dy atome hidrogjeni dhe transferohen  tek NAD+ apo FAD.

Reaksionet e dekarboksilimit janë reaksione në të cilat një pjesë e grupit karboksilik largohet nga molekula substrat në formën e dioksidit të karbonit. Dioksidi i karbonit që nxjerrim në çdo frymënxjerrje vjen nga reaksionet e dekarboksilimit të ndodhin në qelizat tona.

Pjesa tjetër e reaksioneve janë reaksione pregatitore në të cilat molekulat u nënshtrohen riorganizmeve dhe ndryshimeve të tjera në mënyrë të tillë që të mund t’u nënshtrohen dehidrogjenimeve dhe dekarboksilimeve të tjera.

© Rinstinkt 2013

—————————————

Qime pub-l-ike

Qime pubike

Sipas këtij studimit (Pubic Hair Grooming Injuries Presenting to U.S. Emergency Departments), në 10 vite ka patur 11,704 incidente, nga depilimi pubik (total), që kanë përfunduar në ndihmën e shpejtë.

Ndër incidentet ka patur mbi të gjitha, prerje, dermatite, abceste, gërvishtje dhe djegie apo skuqje, kryesisht tek femrat, por edhe tek meshkujt.

Fatmirësisht, nuk ka patuar asnjë rast vdekje. Rasti më i rëndë ka qenë një septicemi me rrezik për jetën, por që mesa duket ka përfunduar mirë.

Si përfundim, nga studimi, mund të thuhet se brisqet “e dorës” kanë sjellë apo sjellin më shumë dëme se ata elektrikë.

Tjetër, mund të themi se, kremrat depiluese shkaktojnë më pak probleme se brisqet (apo makinat e rrojes).

Depilim të mbarë!

Pjer Simon Laplas

Laplas (Laplace), Pjer Simon (1749-1827) – astronom, matematikan dhe fizikan francez. Në vitin 1790 Laplasi u emërtua president i Pallatit të Masave dhe Peshave; ai udhëhoqi punën për futjen e sistemit të ri metrik të masave.

universi i laplasitTrashëgimi shkencor i Laplasit lidhet kryesisht me fushën e mekanikës qiellore. Atij i takojnë gjithashtu mjaft punime që lidhen me disa fusha të matematikës dhe fizikës matematike.

Laplasi zhvilloi metodat e mekanikës qiellore dhe përfundoi të gjitha ato që nuk kishin bërë paraardhësit e tij për sqarimin e lëvizjes së trupave të sistemit diellor, në bazë të ligjit të gravitacionit univesal të Njutonit.

Ai vërtetoi se ligji igravitacionit universal e shpjegon plotësisht lëvizjen e planetëve, në qoftë se bashkëvveprimet reciproke (trazirat) paraqiten në formën e serive matematike. Ai vërtetoi gjithashtu se trazirat kanë karakter periodik.

Në vitin 1780 ai propozoi një metodë të re për llogaritjen e orbitave të trupave qiellorë. Studimet e Laplasit vërtetuan qëndrueshmërinë e sistemit diellor për një kohë shumë të gjatë. Më vonë Laplasi arriti në përfundimn se unaza e Saturnit nk mund të jetë e plotë, mbasi në këtë rast ajo do të ishte e paqëndrueshme dhe parashikoi zbulimin e shtypjes së Saturnit në polet.

Në vitin 1789 Laplasi shqyrtoi teorinë e lëvizjes së satelitëve të Jupiterit nën veprimin e trazirave reciproke dhe të tërheqjes së ushtruar nga Dielli. Ai arriti një përputhje të plotë të teorisë me vrojtimet dhe përcaktoi një sërë ligjesh të këtyre lëvizjeve. Një prej sukseseve kryesore të Laplasit është zbulimi i shkakut të nxitimit në lëvizjen e Hënës. Në vitin 1787 ai tregoi se shpejtësia e lëvizjes së Hënës varet nga jashtëqëndërsia e orbitës tokësore, ndërsa ko e fundit ndryshon nën veprimin e tërheqjes së plenetëve. Ai vërtetoi se kjo trazirë nuk është shekullore, por me periodicitet të gjatë dhe se, në vonë, Hëna do të rrotullohet më ngadalë. Duke u nisur nga çrregullimet në lëvizjen e Hënls, Laplasi përcaktoi madhësinë e shtypjes së Tokës në polet. Atij i takon gjithashtu përpunimi i teorisë dinamike të baticave.

Mekanika qiellore u detyrohet shumë punimeve të Laplasit, të cilat janë përgjithësuar prej tij në veprën klasike “Traktat mbi mekanikën qiellore” (1798-1825).

Hipoteza kozmogonike e Laplasit pati një rëndësi të madhe filozofike; ajo u paraqit prej tij si një shtesë në librin “Paraqitja e sistemit të botës” (1796).

Qysh në vitin 1755 Kanti, në hipotezën e tij mbi formimin e trupave qiellorë nga mjegullnajat, e paraqiti sistemin diellor të formuar si rezultat i zhvillimit natyral të materies. Megjithatë, Kanti supozonte gabimisht se nga një lëvizje kaotike mund të lindë nnjë lëvizje rrotulluese e grimcave në të njëjtën vend. Në hipoteën e vet Laplasi heq dorë nga kjo – nga ekzistenca e masës së gatshme (mjegullnajës), që gjendet e përhapur tej kufijve të sistemit diellor që do të lindë më vonë prej saj, si dhe nga aftësia rrotulluese e saj. Në “Dialektikën e natyrës” Engelsi shkruante se “vepra e Kantit mbeti pa ndonjë rezultat të drejtëpërdrejtë derisa pas shumë vitesh, Laplasi dhe Herdhelli e zhvilluan përmbajtjen e saj dhe e argumentuan më me hollësi, duke pregatitur kështu dalëngadalë pranimin e “hipotezës nebulare”. Zbulimet e mëvonshme i sollën më në fund fitoren”.

Argumentimi matematik i hipotezës së Laplasit u bë vetëm në shekullin XIX, por shpejt u vunë re fenomene që nuk shpjegoheshin nga kjo hipotezë. Hipoteza e Laplasit, progresive atë kohë, në fillim të shekullit të 20 u bë e paqëndrueshme.

Për nga pikëpamjet filozofike, Laplasi, bashkohej me materialistët francezë të shek. XVIII. Pyetjes për vendin e zotit në sistemin e tij, ai iu përgjigj me krenari: “Nuk pata nevojë për të”. Materializmi i tij mekanicist duket nga fakti se ai mundohej të përdorte ligjet e mekanikës për shpjegimin e të gjitha fenomeneve të natyrës, ku ekzistojnë ligje më të ndërlikuara. Ai mundohej të shpjegonte në mënyrë mekaniciste fenomenet fiziologjike bile edhe problemet shoqërore.

——-

Ngrohtësia e qytetit

Ngrohtësia e qytetit

Sipas një studimi (Energy consumption and the unexplained winter warming over northern Asia and North America) të botuar në Nature Climate Change, në datë 27 Janar 2013, aglomeratet urbane (qëndrat e mëdha të banimit – qytetet), ndikojnë mbi klimën në nivel lokal, deri në disa mijëra kilometra distancë. Qytetet kanë një efekt kompleks sepse mund të sjellin ndrohje të disa zonave dhe ftohje të zonave të tjera.

rinstinktStudimi është drejtuar nga një grup shkencëtarësh të Institutit të Oqeanografisë Scripps në bashkëpunim me qëndra të tjera të SHBA-ve, dhe analizon një efekt të ndryshëm nga tashmë i njohuri efekti ishull. Në fakt ky i fundit varet nga ngrohtësia e lëshuar nga rrugët, trotuarët, ndërtesat etj, ndërsa Guang Zhang – në studimin në fjalë – kanë vëzhguar efektin e waste energy, pra të energjisë së humbur drejtëpërdrejtë nga burimet energjitike, si motorat e mjeteve të transportit urban, kaldajat, apo kondicionatoorët.

Sipas konkluzioneve të studimit, ngrohtësia eksta e prodhuar nga burimet qytetëse, – për shembull në Amerikën e Veriut- mund të rrisë temperaturën e të gjithë zonës, në disa pika edhe me një gradë celsius ose më shumë. Gjithsesi duket se në nivel global, ky efekt është mjaft i dobët.

Ky efekt mund të shpjegojë se përse në disa zona vihet re një ngritje e temperaturës më e madhe nga sa parashikojnë modelet. Kështu ngrohjes globale shkaktuar nga emetimi i gazeve serë i shtohet edhe një pjesë më e vogël por gjithsesi domethënëse, humbur (prodhuar) nga burimet energjitike.

© Rinstinkt 2013

A vuajnë kafshët, a ka rreziqe për jetën e tyre gjatë eksperimentimit?

A vuajnë kafshët, a ka rreziqe për jetën e tyre gjatë eksperimentimit?

Ka disa lloje eksperimentesh të cilat me të vërtetë janë të patëkeq ose pothuasje të patëkeq për kafshën. S’ka fare hipokrizi këtu, kjo është e vërteta. Në një pjesë të eksperimenteve ka njëfarë rreziku dhe stesi për kafshën. Ky risk dhe stres bën që eksperimenti të zhvillohet pikërsisht mbi kafshën dhe jo njeriun.

Nuk thuhet asgjëkundi se kafshët nëpër laboratore jetojnë si në parajsë. Ajo që thuhet, dhe nga ata që janë të informuar dihet mirë, është që, kafshët jetojnë në kushte më se të mira, dhe se merret çdo masë për të shmangur vuajtje të panevojshme. Ky është realiteti i gjërave.

Prioriteti është jeta njerëzore dhe progresi shkencor. Kjo qëndron përpara nivelit të vogël të stresit që disa kafshë duhet të pësojnë. Bëhet fjalë për një çmim që njerëzimit i duket më se i arsyeshëm. Në të kundërt, do të ishte mjaft amorale dhe e parespekt, kundrejtë të ngjashëve tanë që kanë qenë apo janë me më pak fat se, refuzimi për të paguar këtë çmim të vogël për progresin bio-mjekësor.

Çfarë kufizimesh imponon legjislatura aktuale europiane mbi eksperimentimin me/mbi kafshët?

Çfarë kufizimesh imponon legjislatura aktuale europiane mbi eksperimentimin me/mbi kafshët?

Direktiva e fundit europiane rregullon eksperimentimin mbi të gjitha kafshët që konsiderohen të pajisura me aftësi për të vuajtur mjaftueshëm të zhvilluar. Pra rregullon eksperimentimin mbi kafshë si, për shembull, vertebratët dhe cefalopodët.

Normat më të rëndësishme të direktivës kanë të bëjnë me ndalesën e përdorimit të kafshëve të rrugës për eksperimente. Me përdorimin më shumë herë të së njëjtës kafshë në procedura eksperimentale stresuese dhe me zhvillimin e ekperimenteve të dhimbshme pa anestezi.

Disa thonë se është e mundur që këto ligje të thyhen apo të mos respektohen…

Ligji dhe direktivat nuk parashikojnë shtigje shpëtimi.

Manovrat e vetme që mund të bëjnë kërkuesit shkencorë kanë të bëjnë me mundësinë për të mos respektuar pengesën (e shprehur nga rregullorja) atëherë kur kërkohet nga eksperimenti që do të kryhet.

Për shembull: nëse duhet bërë një kërkim mbi dhimbjen, nuk mund të përdoret një kafshë e anestetizuar; nëse duhet të bëhet një screening mbi një ilaç kundër depresionit apo kundër ankthit, duhet të kihet në dispozicion një kafshë nën stres. Kjë është një pikë e panegociueshme.

Kriteret nuk krijojnë asfare ekuivokë. Ka rrethana në të cilat të respektuarit e normës (pengesës së shprehur në rregulore), kompromenton eksperimentin. Norma në këto raste anashkalohet, përndryshe eksperimenti, i cilësuar i denjë më parë edhe nga një komision etik, nuk mund të zhvillohet.
Në të gjitha rastet e tjera, pengesa është e vlefshme.

Nëse problemi i pretenduar qëndron tek kontrollet e pakta, ky nuk është problemi i shkencëtarëve, por i forcave të rendit apo kontrollorëve që merren me këto punë.

Në fund, duhet thënë se, edhe sikur një kërkuesh shkeoncor të mos ishte i kontrolluar ai nuk do ta linte pa anestetizuar kafshën para operimit. Kjo do të ishte e panevojshme. Aq më tepër që nëse kafsha është e ndjeshme, e ndërgjegjshme dhe e lëvizshme, kjo mund të kompromentojë operacionin dhe punën e kërkuesit shkencor.

Ata që përflasin mbi kënaqsi të kërkuesve shkencorë kur operojnë  mbi kafshët, janë thjesht disa idiotë të vjellin mbi punën e njerëzve të ndershëm, që punojnë për të mirën e përgjithshme, për shëndetin publik të njerëzve e të kafshëve, duke qenë se njohuritë e përftuara aplikohen edhe në mjekësinë veterinare.

Përse laboratorët dhe stabularët nuk janë të hapur për publikun?

Përse laboratorët dhe stabularët nuk janë të hapur për publikun?

Laboratorët kanë një qëllim të caktuar e jo një tjetër.
Nuk janë kopshte zoologjike, e as parqe argëtimi. Kanë funksionin e tyre specifik. Funksioni i stabularëve është ai i të mbajturit të kafshëve në kushte të caktuara, jashtëzakonisht të kontrolluara. Hyrja e agjentëve patogjenë dhe alergjenë duhet të jetë minimale. Kushtet mjedisore duhet të jenë të qëndrueshme.

Në laboratorët kërkimorë ka substanca të rrezikshme për shëndetin e njeriut e të kafshës, mes të cilave ilaçe, drogëra, shënjues radioaktivë. Humbja apo vjedhja e këtyre e të tjerave nuk mund të rrezikohet. Kjo është edhe një nga arsyet se pse laboratorët po spostohen gjithnjë e më shumë larg qëndrave të banuara.

Gjithsesi, përmbledhje shkencore gjenden në internet për këdo që është i interesuar, mjaft të lexohet ndonjë publikim shkencor. Po për të lexuar dhe më e rëndësishmja t’i kuptuar këto, duhet njëfarë kualifikimi dhe kompetence, që përftohet vetëm me vite e vite studimi. Kështu, inspektorët apo njerëzit që merren me kontrollin e aktivitetit (të llojllojshëm) të laboratorëve mund t’i lexojnë e të verifikojnë nëse gjatë eksperimentimit janë kryer parregullsi.

Kam parë në internet një video shokuese të xhiruar në një laborator ku praktikohej eksperimentimi me/mbi kafshët…

Kam parë në internet një video shokuese të xhiruar në një laborator ku praktikohej eksperimentimi me/mbi kafshët…

Në radhë të parë duhen bërë disa kontrolle për të verifikuar autenticitetin e videos. Duhet parë se kur është xhiruar dhe ku është xhiruar. Prej pothuaj 20 vitesh ligjet europiane mbi eksperimentimin mbi kafshët janë shumë më shumë të rrepta se më  parë, ndërsa më shumë vende të tjera të botës legjjislacioni është ende shumë pas nën këtë aspekt.

Për më tepër që shpesh këto video xhirohen në vende që nuk janë laboratorë kërkimorë, si në kopshte zoologjikë apo institute veterinare, dhe kështu që nuk përfaqësojnë aspak realitetin e laboratorëve kërkimorë.

Së dyti, duhet parë nëse imazhet që shihen janë vërtetë “të dhunshme”. Mund të shihet një mi që i nënshtrohet gijotinës. Në një laborator, miu, pothuaj gjithnjë sakrifikohet, dhe prerja e kokës me gijotinë është një nga metodat e preferuara. Kjo duket e tmerrshme, por kafshës nuk i dhemb aspak, sepse vdes në vend. Më shumë se nga “vuajtja”, spektatori shokohet nga gjaku…

Mund të shihen ndonjëherë majmunë, me kafkën e hapur, me elektroda të vendosura në tru. Përshtypja e parë është ajo e  torturës. E vërteta është se truri nuk ka receptorë të dhimbjes, kështu nëse një elektrodë vendose korrektësisht, stimulimi i saj nuk shkakton asnjë dhimbje, në të kundërt, mund të jetë e këndshme dhe të përdoret si shpërblim për kafshën kur duhet të stërvitet për një detyrë të caktuar.

Në përgjithësi vuajtja nuk i nevojitet eksperimentuesit, dhe shpesh dëmton rezultatet e eksperimentin që po kryhet.

Këshilla është që të mos kihet besim qorr tek këto video, për arsyen e thjeshtë se: nëse do të përfaqësonin realitetin e laboratorëve kërkimorë, ai që i ka xhiruar duhet të kishte bërë denoncimin përpara se t’i kishte vendosur në rrjet (youtube).

Metodat alternative në eksperimentimin mbi/me kafshët në kërkimin shkencor

“Metodat alternative”

A ekzistojnë metoda kërkimi në biologj që nuk përdorin kafshë të gjalla?

Plotë! Kultura qelizore, simulime në kompjuter, studime klinike dhe të tjera e të tjera. Duhet thënë se këto metoda nuk përdorin kafshë të gjalla, por shpesh i përdorin të vdekura, sepse materialet biologjike (kultura qelizore për shembull) duhet të merren nga diku.

Përse nuk përdoren këto metoda “alternative”?

Këto metoda përdoren rregullisht në kërkimin shkencor. Mund të thuhet se të tërë laboratorët e botës i përdorin këto metoda. Por çdonjëra nga këto metoda ka caqet e veta natyrore. Kulturat qelizore dhe simulimet me kompjuter mund vetëm të japin informacione paraprake që duhet të konfirmoen nga studimi in vivo. Nëse thuhet se zemra e një miu nuk mund të simulojë atë të një njeriu (100%), atëherë duhet të thuhet edhe me më shumë forcë se simulimi i zemrës së njeriut nuk mund të simulohet as nga një shtresë qelizash të rritura mbi një pllakë Petri.

Ndërsa, studimet klinike, nëse kryhen mirë, kanë vlefshmëri të lartë por paraqesin një sërë vështirësish: së pari duhet gjetur një numër subjektesh për të studiuar që të jetë mjaftueshëm i bollshëm, duhet ofruar garanci mbi shëndetin e tyre, duhen zotëruar financime po të bollshme, duhen kontrolluar kushtet e jetesës së subjekteve gjatë një harku kohor mjaft të gjatë, duke izoluar faktorë biologjikë të ndryshëm veç e veç… dhe natyrisht nuk mund të ecet me “prova dhe gabime” në liri të plotë, që është , kjo, një nga nevojat e kërkimit shkencor.

A është e vërtetë se këto metoda “alternative” nuk përdoren sepse janë shumë të kushtueshme?

Paraja përfaqëson një mjet me anë të të cilit mund të gjenden dhe të përdoren resurse të tjera të nevojshme që duhen investuar në kërkimin shkencor. Fushat e studimit janë të shumta, dhe resurset të kufizuara.

Gjithsesi, në të vërtetë eksperimentimi me/mbi kafshët është metodologjia e kërkimit më e kushtueshme dhe e vështirë, nëse përjashtojmë studimet klinike. Fakti se këta të fundit kushtojnë shumë është një nga arsyet e shumta që kufizojnë përdormin e tyre. Një substancë e re provohet mbi njeriun nëse ekziston një grumbull i tërë të dhënash që tregojnë potencialitetin dhe jo rrezikshmërinë, që është një qëndrim perfektësisht racional.

A është e mundur me gjëndejn aktuale të gjërave, të zëvendësohet eksperimentimi me/mbi kafshët me këto metoda të ashtuquajtura “alternative”?

Për momentin në asnjë ambient të fushave kërkimore shkencore që i përkasin biologjisë së kafshëve nuk mund t’ia dilet pa kafshët. Të studiosh kafshën pa kafshën, është njësoj sikundër të bësh informatikë pa kompjuterin… Ah, mund edhe të bëhet, duke i shkruar algoritmet mbi një fletë letre etj., por gjithsesi nuk ka një mjet, mbështetje ku mund të provohen.

Ndonjëherë mund të përsoren metoda që janë në gjendje të zvogëlojnë numrin e kavieve të përdorura apo që përmirësojnë kushtet e tyre të jetesës, si pasojë edhe reduktim të kostove të kërkimit. Në laborator, çdo teknikë ka protë dhe kundrat e veta, kështu asnjë metodë nuk  mund të zëvendësohet plotësisht nga një tjetër. Edhe vetë modeli kafshë që përdoret në një kërkim të caktuar, nuk është i mangët nga difektet.

Po përsa i përket të ardhmes?

Në të ardhme mund të zhvillohen metoda alternative efikase dhe të vlefshme për sa i përket testeve toksikologjike, apo për operacione që janë në njëfarë mënyre “të rutinës”. Për momentin, gjithsesi, metodat e studimit janë këto që janë.

Praktikisht në të gjitha fushat, herët a vonë, do të jetë një hap i detyrueshëm testimi mbi/me kafshët. Një hap i pashmangshëm; veçse nëse njohim në perfeksion ato që na interesojnë nga biologjia e kafshëve. Por nëse do t’i kemi këto njohje, për çfarë do të na duhen studimet?

A ka shkaktuar ndonjëherë dëme eksperimentimi me/mbi kafshët? (Faqet onlajn që thonë të kundërtën japin shembuj të shumtë.)

Nuk mund të shkaktojë dëme.

Të gjitha produktet në treg, kanë kaluar përveç hapit të eksperimentimit mbi kafshët edhe trialë klinikë mbi njerëzit. Nëse më pas janë shfaqur gjithsesi të dëmshëm, ky nuk është një limit i eksperimentimit mbi kafshët, por i eksperimentimit in toto.

Efektet anësore (kolaterale) nuk mund të shihen nëse verifikohen 1/10000 raste, në një kampion (mostër) prej 100 individësh. Nëse merret parasysh kjo, praktikisht 90% e “dëmeve” të raportuara nga faqet e kafshistëve (animalistëve) bien poshtë, pa asnjë farë vlere. Tek e fundit statistika nuk është një opinion.

Vihet re se në të njëjtat faqe, shpesh thuhet dhe akuzohet eksperimentimi me kafshët se ka ngadalësuar zhvillimin e disa teknikave. Nëse e marrim si të mirëqenë, edhe pse gjëja nuk është e tillë, mund të flitet për kujdes të tepruar. Por, asnjë nuk do të rrezikojë e të provojë tek njerëzit një ilaç që ka vrarë të gjitha kafshët mbi të cilat është provuar, apo jo? Kush do ta merrte përsipër një përgjegjësi të tillë?

Eksperimentohet pikërisht sepse nuk dihet rezultati.

Eksperimentimi me/mbi kafshët ka qenë pjesë integrale e zbulimeve dhe standardizimit të pothuajse të gjitha teknikave mjekësore që janë sot në përdorim, dhe nuk mund të pretendohet se eksperimentimi mbi kafshët nuk ka asnjë meritë në të gjitha ato teknika që funksionojnë e nga ana tjetër që është përgjegjës për të gjitha ato që nuk funksionojnë. Kjo është thjeshtë jondershmëri intelektuale.

A ekzistojnë teknika jo invazive për studimin e proceseve cerebrale/trunore?

Po. Ka interes të madh në zhvillimin e teknikave të tilla, duke qenë se nuk kërkojnë ndërhyrje kirurgjikale, dhe lejojnë që të studiohet drejtëpërdrejtë edhe tek njeriu.
Mjaft të kujtohet teknika më e thjeshtë, elektroencefalogrami (EEG).

Veças, metodat komplementare (përplotësuese) nuk mund ta zëvendësojnë modelin kafshë.

Po një përqasje e integruar e të gjitha metodave përplotësuese a është e mundur?

Të gjithë presin me mjaft interes të zbulojnë se si mbështetësit e tezave të tilla – që krejt rastësisht qarkullojnë të gjithë në ambiente kafshiste – do të zëvendësonin me metoda in vitro, për shembull, eksperimentët me deprivim monookular të Hubel-it dhe Wiesel-it(Wiesel and Hubel, 1965; Hubel and Wiesel, 1970), apo se si do të studionin fenomenet e të mësuarit, nga ai pamor e deri tek ai kortikal, në nivelin e përgjigjeve të neuroneve të veçuar (Bjorklund and Magnussen, 1981; Sclar et al., 1985; Smirnakis et al., 1997; Li et al., 2008). Apo se si do të studionin efektet e natyrës konjitive-komportamentale që kanë të bëjnë me integrimin e shkarkesave në nivelin e neuroneve të vetëm, singular.

Duhet medoemos të vihet në pah, se është mjaft bizzarre të thuash se, është e mundur të ndërtohet reagimi i një organizmi human në kompleksitetin e vet, duke u nisur nga përbërës kaq elementarë, dhe pastaj të thuash se problemi i modeleve kafshë është se janë “shumë reduksionistë”, duke sjellë nën një dritë të veçantë artikuj të gjatë të pudrosur me referenca pak a shumë rreth kompleksitetit të organizmave të kafshëve si arsye të papërputhshmërisë së tyre me njëri-tjetrin.

Gjithashtu, nuk mund të zëvendësohet eksperimentimi me/mbi kafshët me eksperimentimin in vitro. Nëse vërtet do të ishte e mundur, atëherë, përse ata që mbështesin këto teori nuk i vënë në praktikë? Sigurisht kjo nuk ndodh për mungesë fondesh. Fatmirësisht metodat e studimit in vitro janë më pak të kushtueshme se eksperimentimi me kafshët, dhe praktikohen në të gjithë laboratoret e botës.

Nëse duam të marrim vesh se si përgjigjet një neuron në kulturë ndaj një ilaçi të dhënë, mund ta bëjmë. Apo ashtu mund ta bëjmë këtë edhe për një astrocit, ose nëse nuk mund ta bëjmë ne, dikusht tjetër e ka bërë ose do ta bëjë në SHBA ose Zvicër dhe do t’i publikojë rezultatet e veta në mënyrë që të jenë në dispozicion të të gjithë të interesuarëve. Janë gjëra që ndodhin çdo ditë, kudo.

Por, ti mund të kesh testuar efektin e ilaçit tek astrociti i vetëm, apo vetëm tek neuroni, ose tek të dy së bashku në një kulturë qelizash nervore. Mëpas e injekton ilaçin tek kafsha e gjallë, dhe… surprizë, kafsha vdes, ose ndodh krejt e kundërta e asaj ç’ka prisje.

Nëse fanta-teoriko-diznejanët janë kaq të mirë dhe të zgjuar, të mjaftohen me demonstrimin shkencor të medotës/medotave të veta “alternative”, dhe jo të hipotizojnë se është e mundur, duke ua hedhur fajin për të kundërtën (pra, jo egzistencën) kërkuesve shkencorë. Kjo është një sjellje fëmijnore.

Pse disa sëmundje si ato mendore degjenerative studiohen tek brejtësit?

Përse sëmundjet kronike dhe degjenerative studiohen tek brejtësit që jetojnë vetëm 2-3 vite?

Natyrisht sepse edhe proceset degjenerative (zvetënuese) janë të përshpejtuara tek kafshët me jetë-gjatësi të shkurtër. Përpara futjes së transgjenezës modelet kafshë të parapëlqyera për të studiuar sëmundjet degjenerative ishin kafshët e plakura. (Hollander and Mos, 1986; Dewachter et al., 2000b; Dewachter et al., 2000a)

Përse sëmundjet e mendjes studiohen tek kafshët që nuk dinë të flasin?

Modelet kafshë të sëmundjeve psikiatrike nuk e riprodhojnë asnjëherë të gjithë kuadrin simptomatologjik të sëmundjes origjinale (siç ndodh tek njeriu) – nuk është ai funksioni i modelit kafshë. Kërkimet dhe vëzhgimet përqëndrohen mbi simptomatologji të shkëputura, singolare, që mund të studiohen edhe pa i kërkuar brejtësit biografinë e vet (që tek e fundit e dimë, duke qenë se kafshët që përdoren për eksperimentim rriten apostafat për këtë arsye). Parametrat e sjelljes së kafshës që mund të studiohen për të matur simptomat psikiatrike janë të shumta, për detaje mund/duhet të shihet leteratura e specializuar e fushës.

Për sa u përket kritikave të atyre që thonë se modelet në fjalë krijohen nëpërmjet substancave psikoaktive apo dëmtimeve trunore, dhe kjo i shvlerëson, duhet thënë se: 1- Ka modele që nuk shfrytëzojnë asnjë nga të dy metodologjitë, si ato të bazuara mbi stresin dhe deprivimin ambiental (Millstein and Holmes, 2007; George et al., 2010; Monje et al., 2011; Farooq et al., 2012; Kim et al., 2012); 2- Në trurin tonë ka mjaftueshëm substanca psikoaktive, dhe është tek rivendosja e riekuilibrit të funksionimit të tyre që bazohet mekanizmi i veprimit të shumicës së psikoilaçeve, pra në rastin e kësaj metodologjie, ajo që i jepet kafshës nga jashtë bëhet për të riprodhuar artificialisht kushtet për simptomën që nga intereson të studiojmë.